पार्वत्याः यात्रासंस्कारः तथा पातिव्रत्योपदेशः / Preparations for Girijā’s Auspicious Journey and the Teaching on Pātivratya

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ सप्तर्षयस्ते च प्रोचुर्हिमगिरीश्वरम् । कारय स्वात्मजा देव्या यात्रामद्योचितां गिरे

બ્રહ્માએ કહ્યું—પછી તે સપ્તર્ષિઓ હિમગિરિના સ્વામીને બોલ્યા: “હે ગિરિરાજ! તમારી આત્મજા દેવી માટે આજે જ યોગ્ય યાત્રાનું આયોજન કરો।”

Verse 2

इति श्रुत्वा गिरीशो हि बुद्ध्वा तद्विरहम्परम् । विषण्णोभून्महाप्रेम्णा कियत्कालं मुनीश्वर

હે મુનીશ્વર, આ સાંભળી અને તે વિરહની પરમ તીવ્રતા જાણી ગિરીશ (ભગવાન શિવ) મહાપ્રેમથી વિષણ্ণ થયા અને થોડો સમય એમ જ રહ્યા.

Verse 3

कियत्कालेन सम्प्राप्य चेतनां शैलराट् ततः । तथास्त्विति गिरामुक्त्वा मेनां सन्देशमब्रवीत्

થોડા સમય પછી શૈલરાજ (હિમાલય)ને ચેતના આવી. ‘તથાસ્તુ’ કહી વાણીથી સંમતિ આપી અને પછી મેનાને સંદેશો કહ્યો.

Verse 4

शैलसन्देशमाकर्ण्य हर्षशोकवशा मुने । मेना संयापयामास कर्त्तुमासीत्समुद्यता

હે મુને, શૈલરાજ (હિમાલય) દ્વારા મોકલાયેલ સંદેશ સાંભળી મેના હર્ષ અને શોકના વશમાં આવી; તેણે પોતાનું મન શાંત કર્યું અને યથોચિત કાર્ય કરવા તૈયાર થઈ।

Verse 5

श्रुतिस्वकुलजाचारं चचार विधिवन्मुने । उत्सवम्विविधन्तत्र सा मेना क्षितिभृत्प्रिया

હે મુને, ક્ષિતિભૃત્પ્રિયા મેના એ વેદશ્રુતિમાં નિર્ધારિત વિધિઓ અને પોતાના કુળાચારને વિધિવત્ આચર્યા; અને ત્યાં તેણે વિવિધ મંગલોત્સવો યોગ્ય રીતે યોજ્યા।

Verse 6

गिरिजाम्भूषयामास नानारत्नांशुकैर्वरैः । द्वादशाभरणैश्चैव शृंगारैर्नृपसम्मितैः

તેણે ગિરિજા (પાર્વતી)ને અનેક રત્નજડિત ઉત્તમ વસ્ત્રોથી શોભાવી; તેમજ રાણી સમાન યોગ્ય એવા બાર આભૂષણો અને સુસંયોજિત શૃંગારોથી અલંકૃત કરી।

Verse 7

मेनामनोगम्बुद्ध्वा साध्व्येका द्विजकामिनी । गिरिजां शिक्षयामास पातिव्रत्यव्रतम्परम्

મેનાના શુભ અને દૃઢ અભિપ્રાયને જાણી, દ્વિજહિતકામિની એવી તે સાધ્વીએ ગિરિજાને પરમ પાતિવ્રત્ય-વ્રતનું શિક્ષણ આપવાનું શરૂ કર્યું।

Verse 8

द्विजपत्न्युवाच । गिरिजे शृणु सुप्रीत्या मद्वचो धर्मवर्द्धनम् । इहामुत्रानन्दकरं शृण्वतां च सुखप्रदम्

દ્વિજપત્ની બોલી—હે ગિરિજે, આનંદપૂર્વક મારા ધર્મવર્ધક વચનો સાંભળ; તે ઇહલોક અને પરલોકમાં આનંદ આપનારાં છે અને સાંભળનારને સુખ આપે છે।

Verse 9

धन्या पतिव्रता नारी नान्या पूज्या विशेषतः । पावनी सर्वलोकानां सर्वपापौघनाशिनी

ધન્ય છે તે પતિવ્રતા નારી; તેના સમાન વિશેષ પૂજ્ય બીજી કોઈ નથી. તે સર્વ લોકોને પાવન કરે છે અને પાપસમૂહના પ્રવાહનો નાશ કરે છે।

Verse 10

सेवते या पतिम्प्रेम्णा परमेश्वरवच्छिवे । इह भुक्त्वाखिलाम्भोगान न्ते पत्या शिवां गतिम्

હે શિવે! જે સ્ત્રી પતિને પરમેશ્વર સમાન માની પ્રેમભક્તિથી સેવા કરે છે, તે અહીં સર્વ યોગ્ય ભોગો ભોગવી અંતે પતિ સાથે શિવમય શુભ ગતિને પામે છે।

Verse 11

पतिव्रता च सावित्री लोपामुद्रा ह्यरुन्धती । शाण्डिल्या शतरूपानुसूया लक्ष्मीस्स्वधा सती

સાવિત્રી, લોપામુદ્રા અને અરુંધતી પતિવ્રતા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તેમ જ શાંડિલ્યા, શતરূপા, અનસૂયા, લક્ષ્મી, સ્વધા અને સતી પણ ધર્મનિષ્ઠા તથા શુચિવ્રત માટે વિખ્યાત છે।

Verse 12

संज्ञा च सुमतिश्श्रद्धा मेना स्वाहा तथैव च । अन्या बह्व्योऽपि साध्व्यो हि नोक्ता विस्तरजाद्भयात्

સંજ્ઞા, સુમતિ, શ્રદ્ધા, મેના તથા સ્વાહા—આ સાધ્વી સ્ત્રીઓનાં નામ જણાવ્યાં. અન્ય પણ ઘણી ધર્મનિષ્ઠ સ્ત્રીઓ છે, પરંતુ વર્ણન અતિ વિસ્તૃત થશે એ ભયથી ઉલ્લેખ કર્યો નથી.

Verse 13

पातिव्रत्यवृषेणैव ता गतास्सर्वपूज्यताम् । ब्रह्मविष्णुहरैश्चापि मान्या जाता मुनीश्वरैः

પતિવ્રત ધર્મના તેજથી જ તેઓ સર્વે માટે પૂજનીય બન્યા. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને હર (શિવ) તેમજ મુનીશ્વરો દ્વારા પણ તેઓ માન્ય થયા.

Verse 14

सेव्यस्त्वया पतिस्तस्मात्सर्वदा शङ्करः प्रभुः । दीनानुग्रहकर्ता च सर्वसेव्यस्सतां गतिः

અતએવ તારે સદા તારા પ્રભુ-પતિ શંકરની સેવા કરવી જોઈએ. તેઓ દીનો પર કૃપા કરનાર, સર્વે માટે સેવનીય, અને સજ્જનોની શરણ તથા પરમ ગતિ છે.

Verse 15

महान्पतिव्रताधर्म्मश्श्रुतिस्मृतिषु नोदितः । यथैष वर्ण्यते श्रेष्ठो न तथान्योऽस्ति निश्चितम्

આ મહાન પતિવ્રતા-ધર્મ શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં આ જ રીતે નિર્દિષ્ટ નથી. અહીં જેમ તેને સર્વોત્તમ કહેવામાં આવ્યું છે, તેમ તેની સમકક્ષ બીજો કોઈ ધર્મ નિશ્ચિત નથી।

Verse 16

भुंज्याद्भुक्ते प्रिये पत्यौ पातिव्रत्यपरायणा । तिष्ठेत्तस्मिंञ्छिवे नारी सर्वथा सति तिष्ठति

પતિવ્રત્યમાં પરાયણ પત્ની પોતાના પ્રિય પતિ ભોજન કરી લે ત્યાર પછી જ ભોજન કરે. પતિમાં નિવાસ કરનાર શિવમાં સ્થિત થઈ તે નારી સર્વથા સતીભાવમાં—ધર્મ અને મંગળમાં—સ્થિર રહે છે।

Verse 17

स्वप्यात्स्वपिति सा नित्यं बुध्येत्तु प्रथमं सुधीः । सर्वदा तद्धितं कुर्यादकैतवगतिः प्रिया

તે સૂતી હોય કે જાગતી હોય, બુદ્ધિમાન પુરુષે હંમેશાં પ્રથમ જાગીને સાવચેત રહેવું જોઈએ. સર્વકાળે કપટવિહિન સ્વભાવવાળી પોતાની પ્રિયાના હિત માટે જ વર્તવું જોઈએ।

Verse 18

अनलंकृतमात्मानन्दर्शयेन्न क्वचिच्छिवे । कार्यार्थम्प्रोषिते तस्मिन्भवेन्मण्डनवर्जिता

હે શિવે! પતિ કાર્ય માટે બહાર ગયો હોય ત્યારે સતી પત્નીએ ક્યાંય પણ શૃંગાર કરીને પોતાને દર્શાવવું નહીં; તે અલંકારવિહિન રહે।

Verse 19

पत्युर्नाम न गृह्णीयात् कदाचन पतिव्रता । आक्रुष्टापि न चाक्रोशेत्प्रसीदेत्ताडितापि च । हन्यतामिति च ब्रूयात्स्वामिन्निति कृपां कुरु

પતિવ્રતા સ્ત્રીએ ક્યારેય અપમાનરૂપે પતિનું નામ ન લેવું. ગાળો અપાય તો પણ ગાળો ન આપવી; માર પડ્યો તો પણ શાંત રહી પ્રસન્ન કરવું. જો તે કહે, “એને મારી નાખો,” તો પણ તે વિનવે—“સ્વામી, કૃપા કરો।”

Verse 20

आहूता गृह कार्याणि त्यक्त्वा गच्छेत्तदन्तिकम् । सत्वरं साञ्जलिः प्रीत्यां सुप्रणम्य वदेदिति

બુલાવા આવે ત્યારે ઘરકામ છોડીને તરત જ તે પૂજ્યના સાન્નિધ્યે જવું જોઈએ. ઝડપથી કરજોડીને, પ્રેમભક્તિથી સારી રીતે પ્રણામ કરીને, પછી યથોચિત બોલવું જોઈએ।

Verse 21

किमर्थं व्याहृता नाथ स प्रसादो विधीयताम् । तदादिष्टा चरेत्कर्म सुप्रसन्नेन चेतसा

હે નાથ! મને આ રીતે કેમ સંબોધ્યા? કૃપા કરીને તે પ્રસાદ આપો. તમારી આજ્ઞાથી હું નિયત કર્મ કરીશ, તમારા અનુગ્રહથી સંપૂર્ણ પ્રસન્ન ચિત્તે।

Verse 22

चिरन्तिष्ठेन्न च द्वारे गच्छेन्नैव परालये । आदाय तत्त्वं यत्किंचित्कस्मै चिन्नार्पयेत्क्वचित्

દ્વાર પર લાંબો સમય ઊભા ન રહેવું અને પરના ઘરના અંતઃપુરમાં પણ ન જવું. કોઈ તત્ત્વ કે ગુપ્ત વાત જાણી લો તો તેને ક્યાંયે કોઈને પણ સોંપવી નહીં.

Verse 23

पूजोपकरणं सर्वमनुक्ता साधयेत्स्वयम् । प्रतीक्षमाणावसरं यथाकालोचितं हितम्

કહ્યા વિના પણ તેણે પૂજાના સર્વ ઉપકરણો પોતે જ તૈયાર કર્યા. યોગ્ય સમયની યોગ્ય તકની રાહ જોઈ, સમયોચિત હિતકારક કાર્ય કર્યું.

Verse 24

न गच्छेत्तीर्थयात्रां वै पत्याज्ञां न विना क्वचित् । दूरतो वर्जयेत्सा हि समाजोत्सवदर्शनम्

પતિની આજ્ઞા વિના તે ક્યાંય તીર્થયાત્રા ન કરે. તેમજ જાહેર મેળા-ઉત્સવોના દર્શનથી પણ દૂર રહેવું જોઈએ.

Verse 25

तीर्थार्थिनी तु या नारी पतिपादोदकम्पिबेत् । तस्मिन्सर्वाणि तीर्थानि क्षेत्राणि च न संशयः

તીર્થફળ ઇચ્છતી જે નારી પતિના પગ ધોયેલું જળ પીવે, તો નિઃસંદેહ એ જ ક્રિયામાં સર્વ તીર્થો અને સર્વ ક્ષેત્રો સમાયેલાં હોય છે.

Verse 26

भुंज्यात्सा भर्तुरुच्छिष्टमिष्टमन्नादिकं च यत् । महाप्रसाद इत्युक्त्वा पतिदत्तम्पतिव्रता

પતિવ્રતા સ્ત્રીએ પતિના ભોજનનું જે કંઈ ઉચ્છિષ્ટ અન્નાદિ હોય તે ‘મહાપ્રસાદ’ કહી શ્રદ્ધાભક્તિથી ગ્રહણ કરી ભુંજવું, અને પતિદત્ત વસ્તુ ભક્તિપૂર્વક સ્વીકારવી।

Verse 27

अविभज्य न चाश्नीयाद्देव पित्रतिथिष्वपि । परिचारकवर्गेषु गोषु भिक्षुकुलेषु च

દેવો, પિતૃઓ અને અતિથિઓ માટેનું અર્પણ હોય તોય પહેલાં યોગ્ય વહેંચણી કર્યા વિના ભોજન ન કરવું. સેવકવર્ગ, આશ્રિતો, ગાયો અને ભિક્ષુકસમુદાયને પણ યથોચિત ભાગ આપવો.

Verse 28

संयतोपस्करा दक्षा हृष्टा व्ययपराङ्मुखी । भवेत्सा सर्वदा देवी पतिव्रतपरायणा

તે ઘરનાં સાધન-સામગ્રી અને સંપત્તિને સંયમિત રાખે, કુશળ અને પરિશ્રમી રહે, હર્ષિત રહે અને વ્યર્થ ખર્ચથી વિમુખ રહે. એવી મહાન સ્ત્રી સદા પતિવ્રત-પરાયણા બને છે.

Verse 29

कुर्यात्पत्यननुज्ञाता नोपवासव्रतादिकम् । अन्यथा तत्फलं नास्ति परत्र नरकम्व्रजेत्

પતિની અનુમતિ વિના પત્નીએ ઉપવાસ, વ્રત વગેરે ન કરવા. નહિંતર તેનું ફળ નષ્ટ થાય અને પરલોકમાં નરકગતિ થાય.

Verse 30

सुखपूर्वं सुखासीनं रममाणं यदृच्छया । आन्तरेष्वपि कार्येषु पतिं नोत्थापयेत्क्वचित्

પતિ સુખપૂર્વક આરામથી બેઠો હોય અને સ્વભાવતઃ આનંદમાં હોય, તો વચ્ચેના ઘરકામ માટે પણ તેને ક્યારેય ઊભો ન કરવો.

Verse 31

क्लीबम्वा दुरवस्थम्वा व्याधितं वृद्धमेव च । सुखितं दुःखितं वापि पतिमेकं न लंघयेत्

પતિ નપુંસક હોય, દુર્દશામાં પડેલો હોય, રોગી કે વૃદ્ધ હોય—સુખી હોય કે દુઃખી—પતિવ્રતા સ્ત્રીએ એકમાત્ર પતિનું ઉલ્લંઘન ન કરવું; તેની પ્રત્યે જ અડગ રહેવું।

Verse 32

स्त्रीधर्मिणी त्रिरात्रं च स्वमुखं नैव दर्शयेत् । स्ववाक्यं श्रावयेन्नापि यावत्स्नानान्न शुध्यति

રજસ્વલા સ્ત્રીએ ત્રણ રાત્રિ સુધી પોતાનું મુખ ન બતાવવું અને પોતાની વાણી પણ સંભળાવવી નહીં; સ્નાનથી શુદ્ધ ન થાય ત્યાં સુધી એમ જ રહેવું.

Verse 33

सुस्नाता भर्तृवदनमीक्षेतान्यस्य न क्वचित् । अथवा मनसि ध्यात्वा पतिम्भानुम्विलोकयेत

સારા રીતે સ્નાન કર્યા પછી તે માત્ર પતિના મુખનું જ દર્શન કરે; ક્યારેય અન્યત્ર ન જુએ. અથવા મનમાં પતિનું ધ્યાન કરીને સૂર્યનું દર્શન કરે.

Verse 34

हरिद्राकुङ्कुमं चैव सिन्दूरं कज्जलादिकम् । कूर्पासकञ्च ताम्बूलं मांगल्याभरणादिकम्

હળદર-કુંકુમ, સિંદૂર, કાજળ વગેરે, કપાસ, તાંબૂલ, તથા માંગલ્ય આભૂષણો વગેરે—આ બધું દેવીપૂજાના પવિત્ર આચારોમાં આવે છે.

Verse 35

केशसंस्कारकबरीकरकर्णादिभूषणम् । भर्तुरायुष्यमिच्छन्ती दूरयेन्न पतिव्रता

પતિના આયુષ્યની ઇચ્છા રાખતી પતિવ્રતા સ્ત્રીએ કેશસજાવટ, કબરી, હાથ-કાન વગેરેના આભૂષણ જેવા શૃંગારને દૂર રાખવો જોઈએ.

Verse 36

न रजक्या न बन्धक्या तथा श्रवणया न च । न च दुर्भगया क्वापि सखित्वं कारयेत्क्वचित्

ક્યારેય અશુદ્ધ આચરણવાળી, કપટી, અથવા માત્ર સાંભળેલી વાતોથી ઓળખાતી સ્ત્રી સાથે સખીભાવ ન કરવો; તેમજ દુર્ભાગ્યવાળી કે અમંગળ સ્વભાવવાળી સાથે ક્યાંય ઘનિષ્ઠતા ન વધારવી।

Verse 37

पतिविद्वेषिणीं नारीं न सा संभाषयेत्क्वचित् । नैकाकिनी क्वचित्तिष्ठेन्नग्ना स्नायान्न च क्वचित्

જે સ્ત્રી પતિ પ્રત્યે દ્વેષ ધરાવે, તેની સાથે તે ક્યારેય વાતચીત ન કરે. તે ક્યાંય એકલી ન રહે, અને ક્યારેય નિર્વસ્ત્ર થઈને સ્નાન ન કરે.

Verse 38

नोलूखले न मुसले न वर्द्धन्यां दृषद्यपि । न यंत्रके न देहल्यां सती च प्रवसेत्क्वचित्

સતી સ્ત્રીએ ક્યારેય ઓખલી, મુસળ, વઢણી/સૂપ કે પીસવાની પથ્થરી પર પણ ન બેસવું. યંત્ર/પ્રેસ પર કે દેહલી (દ્વારની ઓટ) પર પણ ક્યારેય ન રહેવું.

Verse 39

विना व्यवायसमयं प्रागल्भ्यं नाचरेत्क्वचित् । यत्रयत्र रुचिर्भर्तुस्तत्र प्रेमवती भवेत्

યોગ્ય દાંપત્યસમય સિવાય તે ક્યારેય અતિધૃષ્ટ/અગ્રેસર વર્તન ન કરે. જ્યાં જ્યાં પતિની રુચિ હોય ત્યાં ત્યાં તે પ્રેમમય અને સમર્પિત બને.

Verse 40

हृष्टाहृष्टे विषण्णा स्याद्विषण्णास्ये प्रिये प्रिया । पतिव्रता भवेद्देवी सदा पतिहितैषिणी

પ્રિય (પતિ) પ્રસન્ન ન હોય તો તે શોક અનુભવે; અને તેના ચહેરે વિષાદ હોય ત્યારે સાંત્વના આપી તે જ તેની પરમ પ્રિયા બને. આ રીતે દેવી સદા પતિવ્રતા—નિત્ય પતિહિતૈષિણી—રહે છે.

Verse 41

एकरूपा भवेत्पुण्या संपत्सु च विपत्सु च । विकृतिं स्वात्मनः क्वापि न कुर्याद्धैर्य्यधारिणी

પુણ્યશીલ સ્ત્રીએ સમૃદ્ધિ અને વિપત્તિ—બન્નેમાં સમભાવ રાખવો જોઈએ. ધૈર્ય ધારણ કરીને કોઈપણ સ્થિતિમાં પોતાના અંતઃસ્વભાવમાં વિકૃતિ થવા ન દેવી.

Verse 42

सर्पिर्लवणतैलादिक्षयेपि च पतिव्रता । पतिं नास्तीति न ब्रूयादायासेषु न योजयेत्

ઘી, મીઠું, તેલ વગેરે ઘરગથ્થુ સામગ્રી ખૂટે તોય પતિવ્રતા સ્ત્રીએ “મારો પતિ નથી/કામનો નથી” એમ ન કહેવું; અને તેને અતિશય કષ્ટદાયક કામોમાં ન જોડવો।

Verse 43

विधेर्विष्णोर्हराद्वापि पतिरेकोधिको मतः । पतिव्रताया देवेशि स्वपतिश्शिव एव च

વિધાતા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ કે હર—એમના મધ્યે પણ પતિ એકલો જ પરમ માનવામાં આવે છે। હે દેવેશી! પતિવ્રતા માટે પોતાનો પતિ સాక్షાત્ શિવ જ છે।

Verse 44

व्रतोपवासनियमम्पतिमुल्लंघ्य या चरेत् । आयुष्यं हरते भर्तुर्मृता निरयमृच्छति

પતિની આજ્ઞા/મર્યાદા ઉલ્લંઘીને જે સ્ત્રી પોતાની ઇચ્છાથી વ્રત, ઉપવાસ અને નિયમો કરે છે, તે પતિનું આયુષ્ય હરે છે; અને મૃત્યુ પછી નરકગતિ પામે છે।

Verse 45

उक्ता प्रत्युत्तरन्दद्याद्या नारी क्रोधतत्परा । सरमा जायते ग्रामे शृगाली निर्जने वने

જે સ્ત્રી બોલાવ્યા પછી પણ કઠોર જવાબ આપે અને ક્રોધમાં જ તત્પર રહે, તે ગામમાં કૂતરી (સરમા) બને છે; અને નિર્જન વનમાં શિયાળણી બને છે।

Verse 46

उच्चासनं न सेवेत न व्रजेद्दुष्टसन्निधौ । न च कातरवाक्यानि वदेन्नारी पतिं क्वचित्

સ્ત્રીએ પતિ કરતાં ઊંચું આસન ન લેવું, દુષ્ટોની સંગતમાં ન જવું; અને ક્યારેય પતિને કાયર, ડગમગતા શબ્દો ન કહેવા।

Verse 47

अपवादं न च ब्रूयात्कलहं दूरतस्त्यजेत् । गुरूणां सन्निधौ क्वापि नोच्चैर्ब्रूयान्न वै हसेत्

અપવાદ ન બોલવો, કલહથી દૂર રહેવું. ગુરુઓની સન્નિધિમાં ક્યાંય ઊંચા સ્વરે ન બોલવું અને હાસ્ય-વિનોદ ન કરવો।

Verse 48

बाह्यादायान्तमालोक्य त्वरितान्नजलाशनैः । ताम्बूलैर्वसनैश्चापि पादसम्वाहनादिभिः

બહારથી પરત આવતાં તેમને જોઈ તેઓ તત્કાળ સેવામાં લાગી ગયા—જળ અને ભોજન અર્પણ કર્યું, તાંબૂલ આપ્યું, વસ્ત્રો આપ્યાં અને પાદસંવાહન વગેરે ઉપચારોથી સત્કાર કર્યો।

Verse 49

तथैव चाटुवचनैः स्वेदसन्नोदनैः परैः । या प्रियं प्रीणयेत्प्रीता त्रिलोकी प्रीणता तया

તેમજ મીઠાં સ્નેહભર્યા વચનો અને પરસેવો પુંછવા જેવી અન્ય અંતરંગ સેવાઓથી જે સ્ત્રી પોતે પ્રસન્ન રહી પોતાના પ્રિયને પ્રસન્ન કરે છે, તેના દ્વારા ત્રિલોક પણ પ્રસન્ન થાય છે।

Verse 50

मितन्ददाति जनको मितं भ्राता मितं सुतः । अमितस्य हि दातारं भर्तारम्पूजयेत्सदा

પિતા મર્યાદિત જ આપે છે, ભાઈ પણ મર્યાદિત આપે છે, પુત્ર પણ મર્યાદિત આપે છે. તેથી જે સાચે અમર્યાદ દાતા અને સ્થિર પોષક છે એવા પતિનું સદા પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 51

भर्ता देवो गुरुर्भर्ता धर्मतीर्थव्रतानि च । तस्मात्सर्वम्परित्यज्य पतिमेकं समर्चयेत्

પત્ની માટે પતિ જ દેવ છે, પતિ જ ગુરુ છે, અને પતિ જ ધર્મ, તીર્થ તથા વ્રત છે. તેથી બધું ત્યજી એકમાત્ર પતિનું પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી સમર્ચન કરવું જોઈએ।

Verse 52

या भर्तारम्परित्यज्य रहश्चरति दुर्मतिः । उलूकी जायते क्रूरा वृक्ष कोटरशायिनी

જે દુર્મતિ સ્ત્રી પતિને ત્યજી ગુપ્ત રીતે ભટકે છે, તે પરજન્મે ક્રૂર માદા ઘુવડ બની જન્મે છે અને વૃક્ષોના કોટરમાં વસે છે.

Verse 53

ताडिता ताडितुं चेच्छेत्सा व्याघ्री वृषदंशिका । कटाक्षयति यान्यम्वै केकराक्षी तु सा भवेत्

આઘાત પામ્યા પછી પણ જે સ્ત્રી પ્રતિઆઘાત કરવા ઇચ્છે, તે ‘વ્યાઘ્રી’—‘વૃષદંશિકા’ (બળદની જેમ દંશ કરનારી) કહેવાય છે. અને જે અન્ય પુરુષ પર કટાક્ષ કરે, તે ‘કેકરાક્ષી’ કહેવાય છે.

Verse 54

या भर्तारम्परित्यज्य मिष्टमश्नाति केवलम् । ग्रामे वा सूकरी भूयाद्वल्गुर्वापि स्वविड्भुजा

જે સ્ત્રી પતિને ત્યજીને માત્ર મીઠા ભોગોમાં જ રમે છે, તે ગામમાં સૂકરી બની જન્મે છે; અથવા પોતાનું જ મલ ભક્ષણ કરનાર નીચ જીવરૂપે થાય છે.

Verse 55

या तुकृत्य प्रियम्ब्रूयान्मूका सा जायते खलु । या सपत्नी सदेर्ष्येत दुर्भगा सा पुनः पुनः

કૃત્યા જેવા હાનિકર કર્મનો આશ્રય લઈને પુરુષ પાસેથી મીઠાં વચન બોલાવવાની ઇચ્છા રાખે તે સ્ત્રી નિશ્ચયે મૂકી જન્મે છે. અને જે સદા સપત્ની પર ઈર્ષ્યા કરે છે, તે વારંવાર દુર્ભાગ્યવતી બને છે.

Verse 56

दृष्टिम्विलुप्य भर्त्तुर्या कश्चिदन्यं समीक्षते । काणा च विमुखी चापि कुरूपापि च जायते

જે સ્ત્રી પતિથી વિમુખ થઈ બીજા પુરુષ તરફ નજર કરે છે, તે દૃષ્ટિની શુદ્ધતા ગુમાવે છે; તે કાણી, મુખવાંકી અને કુરુપ પણ બની શકે છે।

Verse 57

जीवहीनो यथा देहः क्षणादशुचिताम्व्रजेत् । भर्तृहीना तथा योषित्सुस्नाताप्यशुचिस्सदा

જેમ પ્રાણવિહિન દેહ ક્ષણમાં અશુચિ થાય છે, તેમ પતિહીન સ્ત્રી સારા સ્નાન પછી પણ સદા અશુચિ ગણાય છે।

Verse 58

सा धन्या जननी लोके स धन्यो जनकः पिता । धन्यस्स च पतिर्यस्य गृहे देवी पतिव्रता

આ લોકમાં તે માતા ધન્ય છે, તે જનક પિતા ધન્ય છે; અને તે પતિ પણ ધન્ય છે, જેના ઘરમાં દેવીસ્વરૂપા પતિવ્રતા વસે છે।

Verse 59

पितृवंश्याः मातृवंश्याः पतिवंश्यास्त्रयस्त्रयः । पतिव्रतायाः पुण्येन स्वर्गे सौख्यानि भुंजते

પતિવ્રતાના પુણ્યથી પિતૃવંશની ત્રણ પેઢીઓ, માતૃવંશની ત્રણ પેઢીઓ અને પતિવંશની પણ ત્રણ પેઢીઓ સ્વર્ગમાં સુખ ભોગવે છે।

Verse 60

शीलभङ्गेन दुर्वृत्ताः पातयन्ति कुलत्रयम् । पितुर्मातुस्तथा पत्युरिहामुत्रापि दुःखिताः

શીલભંગથી દુર્વૃત્ત લોકો ત્રણ કુળોને પતિત કરે છે; અને પિતા, માતા તથા પતિ માટે—આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ—દુઃખનું કારણ બને છે।

Verse 61

पतिव्रतायाश्चरणो यत्र यत्र स्पृशेद्भुवम् । तत्र तत्र भवेत्सा हि पापहन्त्री सुपावनी

પતિવ્રતા સ્ત્રીનું ચરણ જ્યાં જ્યાં ધરતીને સ્પર્શે છે, ત્યાં ત્યાં તે સ્થાન પરમ પાવન બને છે; કારણ કે તે ખરેખર પાપહંત્રી છે।

Verse 62

विभुः पतिव्रतास्पर्शं कुरुते भानुमानपि । सोमो गन्धवहश्चापि स्वपावित्र्याय नान्यथा

સર્વવ્યાપી પ્રભુ એવું કરે છે કે સૂર્ય પણ પતિવ્રતાના સ્પર્શને ઇચ્છે છે; ચંદ્ર અને પવન પણ—બીજા કોઈ કારણથી નહીં, માત્ર તેના પાવિત્ર્યનો અંશ મેળવવા માટે।

Verse 63

आपः पतिव्रतास्पर्शमभिलष्यन्ति सर्वदा । अद्य जाड्यविनाशो नो जातस्त्वद्यान्यपावनाः

જળો સદા પતિવ્રતાના પાવન સ્પર્શની ઇચ્છા કરે છે. આજે તારા દ્વારા અમે શુદ્ધ થયા, તેથી અમારી જડતા નાશ પામી.

Verse 64

भार्या मूलं गृहस्थास्य भार्या मूलं सुखस्य च । भार्या धर्मफलावाप्त्यै भार्या सन्तानवृद्धये

ગૃહસ્થજીવનનું મૂળ પત્ની છે અને સુખનું મૂળ પણ તે જ છે. પત્ની દ્વારા ધર્મફળ પ્રાપ્ત થાય છે અને તેના દ્વારા સંતાન-વંશની વૃદ્ધિ થાય છે.

Verse 65

गृहे गृहे न किं नार्य्यो रूपलावण्यगर्विताः । परम्विश्वेशभक्त्यैव लभ्यते स्त्री पतिव्रता

ઘરે ઘરે રૂપ-લાવણ્યનો ગર્વ ધરાવતી સ્ત્રીઓ નથી શું? પરંતુ સાચી પતિવ્રતા સ્ત્રી તો માત્ર પરમ વિશ્વેશ્વર શિવની પરમ ભક્તિથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 66

परलोकस्त्वयं लोको जीयते भार्य या द्वयम् । देवपित्रतिथीज्यादि नाभार्यः कर्म चार्हति

આ લોક અને પરલોક—બંનેનું પોષણ પત્ની દ્વારા થાય છે. પત્ની વિના મનુષ્ય દેવ, પિતૃ, અતિથિ-પૂજન વગેરે ધર્મકર્મો યથાવિધી કરવા યોગ્ય નથી.

Verse 67

गृहस्थस्स हि विज्ञेयो यस्य गेहे पतिव्रता । ग्रस्यतेऽन्यान्प्रतिदिनं राक्षस्या जरया यथा

જેનાં ઘરમાં પતિવ્રતા પત્ની હોય, તે જ સાચો ગૃહસ્થ ગણાય; કારણ કે તે દરરોજ બીજાઓને ‘જરા’ નામની રાક્ષસીની જેમ ગળી જાય છે.

Verse 68

यथा गंगावगाहेन शरीरं पावनं भवेत् । तथा पतिव्रतां दृष्ट्वा सकलम्पावनं भवेत्

જેમ ગંગામાં સ્નાન કરવાથી શરીર પવિત્ર બને છે, તેમ પતિવ્રતાનું દર્શન કરવાથી સર્વાંગી પવિત્રતા પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 69

न गङ्गाया तया भेदो या नारी पतिदेवता । उमाशिवसमौ साक्षात्तस्मात्तौ पूजयेद्बुधः

જે નારી પતિને દેવતા માને છે, તે ગંગાથી ભિન્ન નથી. તે સాక్షાત્ ઉમા-શિવ સમાન છે; તેથી બુદ્ધિમાને તે દંપતીની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 70

तारः पतिश्श्रुतिर्नारी क्षमा सा स स्वयन्तपः । फलम्पतिः सत्क्रिया सा धन्यौ तौ दम्पती शिवे

શિવમાર્ગમાં પતિ ‘તાર’—ત્રાતા છે અને પત્ની સ્વયં ‘શ્રુતિ’ છે. તે ક્ષમા છે, તે સ્વતપ છે; તે જીવનનું ફળ છે, તે સત્ક્રિયા છે. શિવમાં તે દંપતી ધન્ય છે.

Verse 71

एवम्पतिव्रताधर्मो वर्णितस्ते गिरीन्द्रजे । तद्भेदाञ् शृणु सुप्रीत्या सावधानतयाऽद्य मे

હે ગિરીન્દ્રકન્યા! આ રીતે મેં તને પતિવ્રતા‑ધર્મ વર્ણવ્યો. હવે તેના ભેદો આજે મારી પાસેથી પ્રસન્નતાથી અને સાવધાનતાથી સાંભળ.

Verse 72

चतुर्विधास्ताः कथिता नार्यो देवि पतिव्रताः । उत्तमादिविभेदेन स्मरतां पापहारिकाः

હે દેવી! પતિવ્રતા સ્ત્રીઓ ચાર પ્રકારની કહેવાઈ છે—ઉત્તમ વગેરે ભેદથી. જે તેમનું સ્મરણ કરે છે, તેમના પાપને તે હરી લે છે.

Verse 73

उत्तमा मध्यमा चैव निकृष्टातिनिकृष्टिका । ब्रुवे तासां लक्षणानि सावधानतया शृणु

ઉત્તમા, મધ્યમા, નિકૃષ્ટ અને અતિનિકૃષ્ટ—આ ચાર છે. હું તેમના લક્ષણો કહું છું; સાવધાનતાથી સાંભળ.

Verse 74

स्वप्नेपि यन्मनो नित्यं स्वपतिं पश्यति ध्रुवम् । नान्यम्परपतिं भद्रे उत्तमा सा प्रकीर्तिता

હે ભદ્રે! સ્વપ્નમાં પણ જેના મન સદાય નિશ્ચિતપણે માત્ર પોતાના પતિને જ જુએ છે, પરસ્ત્રીના પતિને નહીં—તે જ ઉત્તમા કહેવાય છે.

Verse 75

या पितृभ्रातृसुतवत् परम्पश्यति सद्धिया । मध्यमा सा हि कथिता शैलजे वै पतिव्रता

હે શૈલજે! જે પતિવ્રતા સ્ત્રી શુદ્ધ અને વિવેકપૂર્ણ બુદ્ધિથી પરપુરુષોને પિતા, ભાઈ અને પુત્ર સમાન જુએ છે, તે ‘મધ્યમા’ પતિવ્રતા કહેવાય છે।

Verse 76

बुद्ध्वा स्वधर्मं मनसा व्यभिचारं करोति न । निकृष्टा कथिता सा हि सुचरित्रा च पार्वति

જે સ્ત્રી મનથી પોતાનો સ્વધર્મ જાણીને તેની વિરુદ્ધ મનમાં પણ દોષ ન કરે, તે નિકૃષ્ટ કહેવાતી નથી; હે પાર્વતી, તે સુચરિત્રા છે।

Verse 77

पत्युः कुलस्य च भयाद्व्यभिचारं करोति न । पतिव्रताऽधमा सा हि कथिता पूर्वसूरिभिः

પતિ અને તેના કુળની પ્રતિષ્ઠાના ભયથી જે સ્ત્રી વ્યભિચાર ન કરે, તેને પૂર્વ ઋષિઓએ અધમા પતિવ્રતા કહી છે।

Verse 78

चतुर्विधा अपि शिवे पापहन्त्र्यः पतिव्रताः । पावनास्सर्वलोकानामिहामुत्रापि हर्षिताः

હે શિવે! પતિવ્રતાઓ ચાર પ્રકારની હોવા છતાં પાપહંત્રી છે. તેઓ સર્વ લોકોને પાવન કરે છે અને ઇહલોક-પરલોક બન્નેમાં હર્ષિત રહે છે।

Verse 79

पातिव्रत्यप्रभावेणात्रिस्त्रिया त्रिसुरार्थनात् । जीवितो विप्र एको हि मृतो वाराहशापतः

પાતિવ્રત્યના પ્રભાવથી અને અત્રિવંશની તે સ્ત્રીએ ત્રિદેવોને પ્રાર્થના કરવાથી, વારાહ-શાપથી મરેલો એક બ્રાહ્મણ ખરેખર ફરી જીવિત થયો।

Verse 80

एवं ज्ञात्वा शिवे नित्यं कर्तव्यम्पतिसेवनम् । त्वया शैलात्मज प्रीत्या सर्वकामप्रदं सदा

હે શિવે! આ જાણીને તારે સદા પતિસેવા કરવી જોઈએ. હે શૈલાત્મજે! પ્રેમપૂર્વક કરેલું આ વર્તન હંમેશાં સર્વ શુભ કામનાઓ આપે છે.

Verse 81

जगदम्बा महेशी त्वं शिवस्साक्षात्पतिस्तव । तव स्मरणतो नार्यो भवन्ति हि पतिव्रताः

હે જગદંબા! તું જ મહેશી છે; સాక్షાત્ શિવ જ તારો પતિ છે. તારા સ્મરણમાત્રથી સ્ત્રીઓ નિશ્ચયે પતિવ્રતા બને છે.

Verse 82

त्वदग्रे कथनेनानेन किं देवि प्रयोजनम् । तथापि कथितं मेऽद्य जगदाचारतः शिवे

હે દેવી! તારા સમક્ષ આ બધું કહેવામાં શું પ્રયોજન? છતાં હે શુભે શિવે, આજે મેં જગતના આચાર મુજબ તને કહ્યું છે.

Verse 83

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा विररामासौ द्विजस्त्री सुप्रणम्य ताम् । शिवा मुदमतिप्राप पार्वती शङ्करप्रिया

બ્રહ્માએ કહ્યું— એમ કહી તે દ્વિજસ્ત્રી દેવીને ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરીને મૌન રહી. ત્યારે શંકરપ્રિયા શિવા-પાર્વતીને અતિ આનંદ પ્રાપ્ત થયો.