शिवशिवयोर्जगत्पितृमातृत्व-प्रतिपादनं तथा मेनायाः विमोहः (Śiva–Śivā as Cosmic Father and Mother; Menā’s Delusion and the Sages’ Intervention)
અધ્યાય ૩૩માં ઋષિઓ હિમાલયને શંકરને કન્યાદાન કરવા પ્રેરિત કરે છે—શિવ જગત્પિતા અને શિવા જગન્માતા છે; તેથી આ વિવાહ માત્ર સામાજિક નહીં, તત્ત્વાત્મક છે. તેઓ કહે છે કે આ કાર્યથી હિમાલયનો જન્મ ‘સાર્થક’ થશે અને સંબંધના તર્કથી તે જગદ્ગુરુને પણ ‘ગુરુ’ સમાન માન પામશે. બ્રહ્મા હિમાલયનો જવાબ વર્ણવે છે—પહેલેથી જ ગિરીશની ઇચ્છા મુજબ સંમતિ હતી; પરંતુ વૈષ્ણવ વૃત્તિ ધરાવતા એક બ્રાહ્મણે શિવ વિષે વિપરીત વચનો કહી બુદ્ધિમાં ફેરફાર કરાવ્યો. પરિણામે મેના જ્ઞાનભ્રષ્ટ બની; ભિક્ષુ-યોગી રૂપે આવેલા રુદ્રને વર માનવા ઇનકાર કરીને કોપાગારમાં ગઈ અને ઉપદેશ છતાં હઠ પર અડી રહી. હિમાલય પણ ‘ભિક્ષુક-રૂપ’ મહેશને કન્યા આપવા સંકોચે છે અને ઋષિઓ વચ્ચે મૌન થઈ જાય છે. ત્યારે સપ્તર્ષિઓ શિવમાયાની સ્તુતિ કરીને પ્રજ્ઞા અને પતિવ્રતા ધર્મમાં પ્રસિદ્ધ અરુંધતીને મેના અને પાર્વતી પાસે ત્વરિત મોકલે છે, જેથી યોગ્ય બોધ પાછો આવે અને નિયત મિલન સિદ્ધ થાય।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । जगत्पिता शिवः प्रोक्तो जगन्माता शिवा मता । तस्माद्देया त्वया कन्या शंकराय महात्मने
ઋષિઓએ કહ્યું—શિવ જગતના પિતા તરીકે પ્રખ્યાત છે અને શિવા જગતની માતા તરીકે માન્ય છે. તેથી તારે તારી કન્યાને મહાત્મા શંકરાને વિવાહમાં આપવી જોઈએ.
Verse 2
एवं कृत्वा हिमगिरे सार्थकं ते भवेज्जनुः । जगद्गुरोर्गुरुस्त्वं हि भविष्यसि न संशयः
હે હિમગિરિ-કન્યા, આમ કરવાથી તારો જન્મ સાર્થક થશે. નિઃસંદેહ તું જગદ્ગુરુ (શિવ) ની પણ ગુરુ બનશે.
Verse 3
ब्रह्मोवाच । एवं वचनमाकर्ण्य सप्तर्षीणां मुनीश्वर । प्रणम्य तान्करौ बद्ध्वा गिरिराजोऽब्रवीदिदम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, સપ્તઋષિઓના આ વચન સાંભળી ગિરિરાજે તેમને પ્રણામ કર્યો; હાથ જોડીને તેણે આ રીતે કહ્યું.
Verse 4
हिमालय उवाच । सप्तर्षयो महाभागा भवद्भिर्यदुदीरितम् । तत्प्रमाणीकृतं मे हि पुरैव गिरिशेच्छया
હિમાલય બોલ્યા— હે મહાભાગ્યશાળી સપ્તર્ષિઓ! તમે જે કહ્યું છે, તે મેં તો બહુ પહેલાં જ ગિરીશ (ભગવાન શિવ)ની ઇચ્છા અનુસાર પ્રમાણરૂપે સ્વીકારી લીધું હતું।
Verse 5
इदानीमेक आगत्य विप्रो वैष्णवधर्मवान् । शिवमुद्दिश्य सुप्रीत्या विपरीतं वचोऽब्रवीत्
એ સમયે વૈષ્ણવધર્મમાં નિષ્ઠાવાન એક બ્રાહ્મણ આવ્યો અને શિવને ઉદ્દેશીને, જાણે પ્રેમપૂર્વક, પરંતુ વિરુદ્ધ વચન બોલ્યો।
Verse 6
तदारभ्य शिवामाता ज्ञानभ्रष्टा बभूव ह । सुताविवाहं रुद्रेण योगिना तेन नेच्छति
તે ક્ષણથી શિવામાતા જ્ઞાનભ્રષ્ટ બની; તેથી તે યોગી રુદ્ર સાથે પોતાની પુત્રીનું વિવાહ ઇચ્છતી ન હતી।
Verse 7
कोपागारमगात्सा हि सुतप्ता मलिनाम्बरा । कृत्वा महाहठं विप्रा बोध्यमानापिऽनाबुधत्
હે વિપ્રો, આંતરિક તાપથી દગ્ધ અને મલિન વસ્ત્રધારિણી તે ક્રોધગૃહમાં ગઈ. મહા હઠ ધારણ કરીને, સમજાવતાં છતાં તે ન સમજાઈ।
Verse 9
अहं च ज्ञानविभ्रष्टो जातोहं सत्यमीर्य्यते । दातुं सुतां महेशाय नेच्छामि भिक्षुरूपिणे । ब्रह्मोवाचैत्युक्त्वा शैलराजस्तु शिवमायाविमोहितः । तूष्णीं बभूव तत्रस्थो मुनीनां मध्यतो मुने
“હું પણ જ્ઞાનવિભ્રષ્ટ થયો છું—આ સત્ય છે. ભિક્ષુરূপ ધારણ કરેલા મહેશને હું મારી પુત્રી આપવી ઇચ્છતો નથી।” બ્રહ્મા બોલ્યા—આવું કહી શૈલરાજ શિવમાયાથી મોહિત થઈ, હે મુને, ઋષિઓની વચ્ચે મૌન રહ્યો।
Verse 10
सर्वे सप्तर्षयस्ते हि शिवमायां प्रशस्य वै । प्रेषयामासुरथ तां मेनकां प्रत्यरुन्धतीम्
તે બધા સપ્તર્ષિઓએ શિવમાયાની મહિમા વખાણી; પછી સંદેશ સાથે મેનકાને અરુંધતી પાસે મોકલ્યા।
Verse 11
अथ पत्युस्समादाय निदेशं ज्ञानदा हि सा । जगामारुन्धती तूर्णं यत्र मेना च पार्वती
પછી જ્ઞાનદાયિની અરુન્ધતીએ પતિનો આદેશ સ્વીકારી, જ્યાં મેના અને પાર્વતી હતાં ત્યાં ત્વરિત ગઈ।
Verse 12
गत्वा ददर्श मेनां तां शयानां शोकमूर्च्छिताम् । उवाच मधुरं साध्वी सावधाना हितं वचः
ત્યાં જઈ તેણે મેનાને શય્યા પર શોકથી મૂર્છિત પડેલી જોઈ. ત્યારે તે સાધ્વીએ સાવધાનીથી મધુર અને હિતકારી વચન કહ્યાં।
Verse 13
अरुन्धत्युवाच । उत्तिष्ठ मेनके साध्वि त्वद्गृहेऽहमरुन्धती । आगता मुनयश्चापि सप्तायाताः कृपालवः
અરુન્ધતીએ કહ્યું—હે સાધ્વી મેનકે, ઊઠો; હું અરુન્ધતી તમારા ઘરે આવી છું. કૃપાળુ એવા સાત મુનિઓ પણ અહીં આવ્યા છે।
Verse 14
ब्रह्मोवाच । अरुन्धतीस्वरं श्रुत्वा शीघ्रमुत्थाय मेनका । उवाच शिरसा नत्वा तां पद्मामिव तेजसा
બ્રહ્માએ કહ્યું— અરુન્ધતીનો સ્વર સાંભળીને મેના કા તરત ઊભી થઈ. શિર નમાવી, કમળ સમ તેજસ્વી તે દેવીને તેણે વિનયપૂર્વક સંબોધી.
Verse 15
मेनोवाच । अहोद्य किमिदं पुण्यमस्माकं पुण्यजन्मनाम् । वधूर्जगद्विधेः पत्नी वसिष्ठस्यागतेह वै
મેના બોલી— અહો! આજે પુણ્યજન્મા અમને આ કેવું મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત થયું છે! જગતના વિધાતા ની પત્ની એવી તે વધૂ વશિષ્ઠ સાથે ખરેખર અહીં આવી છે.
Verse 16
किमर्थमागता देवि तन्मे ब्रूहि विशेषतः । अहं दासीसमा ते हि ससुता करुणां कुरु
હે દેવી, તમે કયા હેતુથી આવી છો? તે મને વિશેષ રીતે સ્પષ્ટ કહો. હું પુત્રসহ તમારી દાસી સમાન છું; અમ પર કરુણા કરો.
Verse 17
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मेनकां साध्वी बोधयित्वा च तां बहु । तथागता च सुप्रीत्या सास्ते यत्रर्षयोऽपि ते
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે કહીને સાધ્વી પાર્વતીએ મેનકાને ઘણું સમજાવ્યું. પછી મહાન આનંદથી તે ત્યાં ગઈ જ્યાં તે ઋષિઓ પણ નિવાસ કરતા હતા.
Verse 18
अथ शैलेश्वरं ते च बोधयामासुरादरात् । स्मृत्वा शिवपदद्वन्द्वं सर्वे वाक्यविशारदाः
પછી તેઓ સૌ આદરપૂર્વક શૈલેશ્વરને જાગૃત કરવા લાગ્યા. શિવના પવિત્ર પદદ્વયનું સ્મરણ કરીને, વાણીમાં નિપુણ સૌએ તેને સંબોધ્યો.
Verse 19
ऋषय ऊचुः । शैलेन्द्र श्रूयतां वाक्यमस्माकं शुभकारणम् । शिवाय पार्वतीं देहि संहर्त्तुः श्वशुरो भव
ઋષિઓએ કહ્યું—હે શૈલેન્દ્ર, અમારા શુભકારક વચન સાંભળો. પાર્વતીને શિવને આપો અને સંહર્તાના શ્વશુર બનો.
Verse 20
अयाचितारं सर्वेशं प्रार्थयामास यत्नतः । तारकस्य विनाशाय ब्रह्मासम्बंधकर्म्मणि
તેણે પ્રયત્નપૂર્વક સર્વેશ્વરને પ્રાર્થના કરી—જેને કોઈની યાચના જરૂરી નથી—બ્રહ્મા-સંબંધિત કાર્યમાં તારકના વિનાશ માટે.
Verse 21
नोत्सुको दारसंयोगे शंकरो योगिनां वरः । विधेः प्रार्थनया देवस्तव कन्यां ग्रहीष्यति
યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ શંકર દાંપત્ય-સંયોગ માટે ઉત્સુક નથી. છતાં વિધાતા (બ્રહ્મા)ની પ્રાર્થનાથી તે દેવ તમારી કન્યાને સ્વીકારશે.
Verse 22
दुहितुस्ते तपस्तप्तं प्रतिज्ञानं चकार सा । हेतुद्वयेन योगीन्द्रो विवाहं च करिष्यति
તમારી પુત્રીએ કઠોર તપ કર્યું છે અને દૃઢ પ્રતિજ્ઞા પણ લીધી છે. આ બે કારણોથી યોગીન્દ્ર (શિવ) નિશ્ચયે વિવાહ કરશે.
Verse 23
ब्रह्मोवाच । ऋषीणां वचनं श्रुत्वा प्रहस्य स हिमालयः । उवाच किञ्चिद्भीतस्तु परं विनयपूर्वकम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—ઋષિઓના વચન સાંભળી હિમાલય હસ્યા; પરંતુ થોડા ભયથી પરમ વિનયપૂર્વક થોડું બોલ્યા.
Verse 24
हिमालय उवाच । शिवस्य राजसामग्रीं न हि पश्यामि काञ्चन । कञ्चिदाश्रयमैश्वर्यं कं वा स्वजनबान्धवम्
હિમાલય બોલ્યા—શિવમાં મને રાજસામગ્રી કશી જ દેખાતી નથી; ન તો ઐશ્વર્યનો આશ્રયરૂપ આસન છે, ન સ્વજન-બાંધવો અને સગાંસંબંધીઓનો કોઈ પરિઘ છે.
Verse 25
नेच्छाम्यति विनिर्लिप्तयोगिने स्वां सुतामहम् । यूयं वेदविधातुश्च पुत्रा वदत निश्चितम्
હું તે અત્યંત નિર્લિપ્ત યોગીને મારી પોતાની પુત્રી આપવી ઇચ્છતો નથી. હે મારા પુત્રો, તમે તો વેદવિધિના વિધાતા પણ છો; નિશ્ચય કરીને કહો—શું કરવું?
Verse 26
वरायाननुरूपाय पिता कन्यां ददाति चेत् । कामान्मोहाद्भयाल्लोभात्स नष्टो नरकं यजेत्
કામ, મોહ, ભય કે લોભથી જો પિતા અયોગ્ય વરને કન્યાદાન કરે, તો તે ધર્મથી પતિત થઈ નરકગતિને પામે છે.
Verse 27
न हि दास्याम्यहं कन्यामिच्छया शूलपाणये । यद्विधानं भवेद्योग्यमृषयस्त द्विधीयताम्
હું માત્ર મારી ઇચ્છાથી શૂલપાણિ (શિવ)ને કન્યાદાન નહીં કરું. હે ઋષિઓ! શાસ્ત્રાનુસાર જે યોગ્ય વિધાન હોય તે નક્કી કરીને વિધિવત્ કરાવો.
Verse 28
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य हिमागस्य मुनीश्वर । प्रत्युवाच वसिष्ठस्तं तेषां वाक्यविशारद
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! હિમાલયના આ વચનો સાંભળી, તેમામાં વાણીમાં નિપુણ વસિષ્ઠે તેને પ્રત્યુત્તર આપ્યો.
Verse 29
वसिष्ठ उवाच । शृणु शैलेश मद्वाक्यं सर्वथा ते हितावहम् । धर्माविरुद्धं सत्यश्च परत्रेह मुदावहम्
વસિષ્ઠે કહ્યું—હે શૈલેશ! મારા વચન સાંભળ; તે સર્વથા તારા હિતકારક છે. તે ધર્મવિરુદ્ધ નથી, સત્ય છે અને ઇહલોક તથા પરલોક—બન્નેમાં આનંદ આપનાર છે.
Verse 30
वचनं त्रिविधं शैल लौकिके वैदिकेऽपि च । सर्वं जानाति शास्त्रज्ञो निर्मलज्ञानचक्षुषा
હે શૈલ! વચન ત્રિવિધ છે—લૌકિક વ્યવહારમાં પણ અને વૈદિક ક્ષેત્રમાં પણ. શાસ્ત્રજ્ઞ નિર્મળ જ્ઞાનચક્ષુથી સર્વ જાણે છે.
Verse 31
असत्यमहितं पश्चात्सांप्रतं श्रुतिसुन्दरम् । सुबुद्धिर्वक्ति शत्रुर्हि हितं नैव कदाचन
અસત્ય અને અહિતકારક વાતને પણ પછી ‘હમણાં તો કાનને મધુર’ કહીને કહી શકાય; પરંતુ શત્રુ—બુદ્ધિમાન હોય તોય—ક્યારેય હિતની વાત નથી કહેતો.
Verse 32
आदावप्रीतिजनकं परिणामे सुखावहम् । दयालुर्धमशीलो हि बोधयत्येव बांधवः
સાચો બાંધવ—દયાળુ અને ધર્મનિષ્ઠ—શરૂમાં અપ્રિય વચન બોલે તોય અંતે એ જ સુખ-કલ્યાણ આપે; તેથી તે નિશ્ચયે ઉપદેશ આપી જાગૃત કરે છે.
Verse 33
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे गिरिसांत्वनोनाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના તૃતીય પાર્વતીખંડમાં ‘ગિરિસાંત્વના’ નામનો તેત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 34
एवञ्च त्रिविधं शैल नीतिशास्त्रोदितं वचः । कथ्यतां त्रिषु मध्ये किं ब्रुवे वाक्यं त्वदीप्सितम्
હે શૈલ! નીતિશાસ્ત્રમાં કહેલું આ વચન ત્રિવિધ છે. કહો—આ ત્રણમાં તમને કયો માર્ગ ઇચ્છિત છે? તમારી ઇચ્છા મુજબ હું કયા શબ્દો કહું?
Verse 35
ब्राह्मसम्पद्विहीनश्च शंकरस्त्रिदशेश्वरः । तत्त्वज्ञानसमुद्रेषु सन्निमग्नैकमानसः
બ્રાહ્મણસંપત્તિ અને લોક વૈભવથી રહિત હોવા છતાં, ત્રિદશોના ઈશ્વર શંકર એકચિત્તે તત્ત્વજ્ઞાનના સમુદ્રમાં સંપૂર્ણ રીતે લીન રહ્યા.
Verse 36
ज्ञानानन्दस्येश्वरस्य ब्राह्मवस्तुषु का स्पृहा । गृही ददाति स्वसुतां राज्यसम्पत्तिशालिने
શુદ્ધ જ્ઞાન-આનંદસ્વરૂપ ઈશ્વરને સાંસારિક વસ્તુઓમાં શું સ્પૃહા હોઈ શકે? છતાં ગૃહસ્થ રાજસંપત્તિથી યુક્ત વરને પોતાની પુત્રી આપે છે।
Verse 37
कन्यकां दुःखिने दत्त्वा कन्याघाती भवेत्पिता । को वेद शंकरो दुःखी कुबेरो यस्य किंकरः
દુઃખી અને દીન પુરુષને કન્યા આપવાથી પિતા જાણે કન્યાઘાતી બને છે. જેમના સેવક સ્વયં કુબેર છે, તે શંકરને ‘દુઃખી’ કોણ કહેશે?
Verse 38
भ्रूभङ्गलीलया सृष्टिं स्रष्टुं हर्त्तुं क्षमो हि सः । निर्गुणः परमात्मा च परेशः प्रकृतेः परः
ભ્રૂભંગની લીલામાત્રથી જ તેઓ સૃષ્ટિ રચવા અને લય કરવા સમર્થ છે. તેઓ નિર્ગુણ પરમાત્મા, પરમેશ્વર, પ્રકૃતિથી પર છે।
Verse 39
यस्य च त्रिविधा मूर्त्तिर्विधा तुस्सृष्टिकर्मणि । सृष्टिस्थित्यन्तजननी ब्रह्मविष्णुहराभिधा
જેનાં સ્વરૂપે સૃષ્ટિકાર્ય માટે ત્રિવિધતા સ્થાપિત છે—જે સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયની જનની છે—તે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને હર નામે ઓળખાય છે।
Verse 40
ब्रह्मा च ब्रह्मलोकस्थो विष्णुः क्षीरोदवासकृत् । हरः कैलासनिलयः सर्वाः शिवविभूतयः
બ્રહ્મા બ્રહ્મલોકમાં વસે છે, વિષ્ણુ ક્ષીરસાગરમાં નિવાસ કરે છે, અને હર કૈલાસમાં રહે છે—પરંતુ આ બધાં ધામો અને શક્તિઓ ખરેખર શિવની વિભૂતિઓ જ છે।
Verse 41
धत्ते च त्रिविधा मूर्ती प्रकृतिः शिवसम्भवा । अंशेन लीलया सृष्टौ कलया बहुधा अपि
શિવથી ઉત્પન્ન પ્રકૃતિ ત્રિવિધ મૂર્તિ ધારણ કરે છે; સૃષ્ટિમાં તે અંશરૂપે લીલાથી, અને કલાઓ દ્વારા અનેક રીતે પ્રગટ થાય છે।
Verse 42
मुखोद्भवा स्वयं वाणी वागधिष्ठातृदेवता । वक्षःस्थलोद्भवा लक्ष्मीस्सर्वसम्पत्स्वरूपिणी
તેમના મુખમાંથી સ્વયં વાણી—વાક્ની અધિષ્ઠાત્રી દેવી—ઉત્પન્ન થઈ; અને તેમના વક્ષસ્થળમાંથી લક્ષ્મી પ્રાદુર્ભવ થઈ, જે સર્વ સંપત્તિ અને સૌભાગ્યનું સ્વરૂપ છે।
Verse 43
शिवा तेजस्सु देवानामाविर्भावं चकार सा । निहत्य दानवान्सर्वान्देवेभ्यश्च श्रियं ददौ
શિવા (પાર્વતી) દેવતાઓના તેજમાં જ દીપ્ત શક્તિરૂપે પ્રગટ થઈ; અને સર્વ દાનવોનો સંહાર કરીને દેવોને શ્રી અને સૌભાગ્ય અર્પણ કર્યું।
Verse 44
प्राप कल्पान्तरे जन्म जठरे दक्ष योषितः । नाम्ना सती हरं प्राप दक्षस्तस्मै ददौ च ताम्
બીજા કલ્પાંતરે તે દક્ષની પત્નીના ગર્ભમાં જન્મી. ‘સતી’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ, તેણે ભગવાન હર (શિવ)ને પ્રાપ્ત કર્યા; અને દક્ષે તેને વિવાહાર્થે તેમને અર્પણ કરી.
Verse 45
देहं तत्याज योगेन श्रुत्वा सा भर्तृनिन्दनम् । साद्य त्वत्तस्तु मेनायां जज्ञे जठरतश्शिवा
પતિની નિંદા સાંભળીને તેણીએ યોગબળથી દેહ ત્યાગ્યો; પછી ખરેખર તારી પાસેથી જ તે તરત મેના દેવીના ગર્ભમાં ‘શિવા’ રૂપે પુનર્જન્મી।
Verse 46
शिवा शिवस्य पत्नीयं शैल जन्मनिजन्मनि । कल्पेकल्पे बुद्धिरूपा ज्ञानिनां जननी परा
તે શિવા છે—શિવની પાવન પત્ની; જન્મે જન્મે શૈલરાજની પુત્રીરૂપે પ્રગટે છે. દરેક કલ્પમાં તે બુદ્ધિરૂપા બની જ્ઞાનીઓની પરમ જનની બની મુક્તિદાયક જ્ઞાન તરફ દોરી જાય છે.
Verse 47
जायते स्म सदा सिद्धा सिद्धिदा सिद्धिरूपिणी । सत्या अस्थि चिताभस्म भक्त्या धत्ते हरस्स्वयम्
તે સદા સિદ્ધા રૂપે જન્મે છે—સિદ્ધિદાત્રી, સિદ્ધિરূপિણી. સત્ય છે કે ભક્તિવશ સ્વયં હર (શિવ) ચિતાભસ્મ અને અસ્થિભસ્મ ધારણ કરે છે.
Verse 48
अतस्त्वं स्वेच्छया कन्यां देहि भद्रां हराय च । अथवा सा स्वयं कान्तस्थाने यास्यत्यदास्यसि
અતએવ તારી સ્વેચ્છાથી તે શુભ કન્યાને હર (શિવ) ને અર્પણ કર. નહીંતર તે પોતે જ પોતાના પ્રિયના સ્થાને જશે; પછી તારે જ તેને આપવી પડશે.
Verse 49
कृत्वा प्रतिज्ञां देवेशो दृष्ट्वा क्लेशमसंख्यकम् । दुहितुस्ते तपःस्थानमाजगाम द्विजात्मकः
પ્રતિજ્ઞા કરીને દેવેશ, તારી પુત્રીના અસંખ્ય ક્લેશ જોઈ, તેના તપસ્થાને આવ્યા—દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) સ્વરૂપ ધારણ કરીને.
Verse 50
तामाश्वास्य वरं दत्त्वा जगाम निजमन्दिरम् । तत्प्रार्थनावशाच्छम्भुर्ययाचे त्वां शिवां गिरे
તેણીને આશ્વાસન આપી વર આપીને તે પોતાના મન્દિરે ગયો. પછી તેની પ્રાર્થનાના વશ થઈ શંભુએ તને—હે ગિરિજા, શિવે—યાચના કરી.
Verse 51
अंगीकृतं युवाभ्यां तच्छिवभक्तिरतात्मना । विपरीतमतिर्जाता वद कस्माद्गिरीश्वर
હે ગિરીશ્વર! શિવભક્તિમાં રત હૃદયથી તમે તે સ્વીકાર્યું હતું; તો પછી વિરુદ્ધ ભાવ કેમ ઊભો થયો? કારણ કહો.
Verse 52
तद्गत्वा प्रभुणा देव प्रार्थितेन त्वदन्तिकम् । प्रस्थापिता वयं शीघ्रं ह्यृषयस्साप्यरुन्धती
હે દેવ! ત્યાં જઈ પ્રભુએ વિનયપૂર્વક પ્રાર્થના કરી, તેથી અમને તરત જ તમારા સાન્નિધ્યે મોકલ્યા—અમે ઋષિઓ, અરુન્ધતી સહિત.
Verse 53
शिक्षयामो वयं त्वा हि दत्त्वा रुद्राय पार्वतीम् । एवंकृते महानन्दो भविष्यति गिरे तव
અમે તને ઉપદેશ આપીએ છીએ—પાર્વતીને રુદ્રને અર્પણ કર. આમ કરવાથી, હે ગિરે, તને મહાન આનંદ થશે.
Verse 54
शिवां शिवाय शैलेन्द्र स्वेच्छया चेन्न दास्यसि । भविता तद्विवाहोऽत्र भवितव्यबलेन हि
હે શૈલેન્દ્ર! જો તું સ્વેચ્છાથી શિવા (પાર્વતી)ને શિવને ન આપેશ, તો પણ અહીં તેમનો વિવાહ નિશ્ચિત થશે—ભવિતવ્યના અપ્રતિહત બળથી.
Verse 55
वरं ददौ शिवायै स तपन्त्यै तात शंकरः । नहीश्वरप्रतिज्ञातं विपरीताय कल्पते
હે તાત! તપ કરતી શિવા (પાર્વતી)ને શંકરે વરદાન આપ્યું. ઈશ્વરની પ્રતિજ્ઞા કદી વિપરીત થતી નથી.
Verse 56
अहो प्रतिज्ञा दुर्लंघ्या साधूनामीशवर्तिनाम् । सर्वेषां जगतां मध्ये किमीशस्य पुनर्गिरे
અહો! ઈશ્વરના અધિન રહેનારા સાધુઓની પ્રતિજ્ઞા લંઘવી દુર્લભ છે. સર્વ લોકોમાં કોણ છે જે ઈશ્વરને ફરી વિપરીત બોલાવી શકે?
Verse 57
एको महेन्द्रश्शैलानां पक्षांश्चिच्छेद लीलया । पार्वती लीलया मेरोश्शृङ्गभङ्गं चकार च
એકલા મહેન્દ્રએ લીલામાત્રે પર્વતોના ‘પંખ’ કાપી નાખ્યા; તેમ જ પાર્વતીએ પણ પોતાની લીલાથી મેરુનું શિખર ભાંગી નાખ્યું.
Verse 58
एकार्थे नहि शैलेश नाश्यास्सर्वा हि सम्पदः । एकं त्यजेत्कुलस्यार्थे श्रुतिरेषा सनातनी
હે શૈલેશ! એક હેતુમાં સ્થિરતા ન રહે તો સર્વ સમૃદ્ધિ નાશ પામે છે. કુલહિત માટે એકનું ત્યાગ કરવું—આ શ્રુતિની સનાતન શિક્ષા છે.
Verse 59
दत्त्वा विप्राय स्वसुतामनरण्यो नृपेश्वर । ब्राह्मणाद्भयमापन्नो ररक्ष निजसम्पदम्
હે નૃપેશ્વર! અનરણ્ય રાજાએ પોતાની પુત્રી એક વિપ્રને આપી, તે બ્રાહ્મણના તેજથી ભય પામી, પોતાની સંપત્તિનું રક્ષણ કર્યું.
Verse 60
तमाशु बोधयामासुर्नीतिशास्त्रविदो जनाः । ब्रह्मशापाद्विभीताश्च गुरवो ज्ञातिसत्तमाः
ત્યારે નીતિશાસ્ત્ર જાણનારા લોકોએ તેને તુરંત સમજાવ્યો. બ્રહ્માના શાપથી ભયભીત ગુરુજન અને શ્રેષ્ઠ સ્વજનો પણ ઝડપથી ઉપદેશ આપવા લાગ્યા।
Verse 61
शैलराज त्वमप्येव सुतां दत्त्वा शिवाय च । रक्ष सर्वान्बंधुवर्गान्वशं कुरु सुरानपि
હે શૈલરાજ! તું પણ તારી પુત્રી શિવને અર્પણ કરીને, તારા સર્વ બંધુવર્ગનું રક્ષણ કર; અને દેવતાઓને પણ તારા અનુકૂળ વશમાં કર।
Verse 62
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वसिष्ठस्य वचनं स प्रह स्य च । पप्रच्छ नृपवार्त्ताश्च हृदयेन विदूयता
બ્રહ્માએ કહ્યું—વસિષ્ઠના વચન સાંભળી તે હસ્યો; પરંતુ અંદરથી દહન થતા હૃદય સાથે તેણે રાજાની સ્થિતિ અને સમાચાર ફરી પૂછ્યા।
Verse 63
हिमालय उवाच । कस्य वंशोद्भवो ब्रह्मन्ननरण्यो नृपश्चसः । सुतां दत्त्वा स च कथं ररक्षाखिलसम्पदः
હિમાલય બોલ્યો— હે બ્રહ્મન્! તે રાજા અનરણ્ય કયા વંશમાં જન્મ્યો? અને પુત્રીનું દાન કરીને તેણે પોતાની સર્વ સંપત્તિ અને વૈભવનું રક્ષણ કેવી રીતે કર્યું?
Verse 64
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वसिष्ठस्तु शैलवाक्यं प्रसन्नधीः । प्रोवाच गिरये तस्मै नृपवार्त्ता सुखावहाम्
બ્રહ્મા બોલ્યા— શૈલના વચન સાંભળી પ્રસન્નબુદ્ધિ વશિષ્ઠે તે ગિરિરાજને રાજા વિષે સુખદ અને આનંદદાયક વાર્તા કહી સંભળાવી।
Frequently Asked Questions
The sages press Himālaya to offer Pārvatī to Śiva, but a contrary Vaiṣṇava-leaning brāhmaṇa’s words trigger Menā’s and Himālaya’s hesitation; the saptarṣis then dispatch Arundhatī to restore clarity and consent.
It frames the marriage as a metaphysical reunification of the cosmic principles (consciousness and power), making the household act (kanyādāna) a symbol of cosmic order rather than a merely human alliance.
Śiva’s māyā: delusion is portrayed not simply as error but as a divine, pedagogical mechanism that requires discernment and authoritative counsel to resolve.