गिरिजातपः-परीक्षा तथा सप्तर्षि-आह्वानम् (Girijā’s Austerity-Test and the Summoning of the Seven Sages)

Verse 1

नारद उवाच । गतेषु तेषु देवेषु विधि विष्ण्वादिकेषु च । सर्वेषु मुनिषु प्रीत्या किं बभूव ततः परम्

નારદે કહ્યું—જ્યારે વિધાતા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ વગેરે તે દેવો પ્રસ્થાન કરી ગયા અને બધા મુનિઓ પણ આનંદથી વિદાય થયા, ત્યાર પછી શું બન્યું?

Verse 2

किं कृतं शंभुना तात वरं दातुंसमागतः । कियत्कालेन च कथं तद्वद प्रीतिमावहन्

હે તાત, શંભુએ એવું શું કર્યું કે વરદાન આપવા તેઓ આવ્યા? કેટલા સમય પછી અને કેવી રીતે તેઓ આવ્યા—હૃદયમાં આનંદ ઉપજાવે તેમ કૃપા કરીને કહો.

Verse 3

ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु देवेषु ब्रह्मादिषु निजाश्रमम् । तत्तपस्सु परीक्षार्थं समाधिस्थोऽभवद्भवः

બ્રહ્માએ કહ્યું—બ્રહ્મા વગેરે દેવો પોતાના આશ્રમમાં ગયા પછી, તે તપસ્યાની પરીક્ષા કરવા ભવ (ભગવાન શિવ) સમાધિસ્થ થયા.

Verse 4

स्वात्मानमात्मना कृत्वा स्वात्मन्येव व्यचिंतयत् । परात्परतरं स्वस्थं निर्माय निरवग्रहम्

તેમણે પોતાની શક્તિથી જ પોતાનું સ્વરૂપ સ્થાપી, પોતાના આત્મામાં જ ચિંતન કર્યું; અને પરાત્પર, સદા સ્વસ્થ, દોષ-મર્યાદા રહિત પરમ તત્ત્વને પ્રગટ કર્યું.

Verse 5

तद्वस्तुभूतो भगवानीश्वरो वृषभध्वजः । अविज्ञातगतिस्सूतिस्स हरः परमेश्वरः

એ જ સ્વયં તે પરમ તત્ત્વરૂપ બન્યા—ભગવાન ઈશ્વર, વૃષભધ્વજ. તેમની ગતિ અજ્ઞેય છે; તેમનું પ્રાકટ્ય સામાન્ય જ્ઞાનથી પરે છે; એ જ હર, પરમેશ્વર છે।

Verse 6

ब्रह्मोवाच । गिरिजा हि तदा तात तताप परमं तपः । तपसा तेन रुद्रोऽपि परं विस्मयमागतः

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે પ્રિય, તે સમયે ગિરિજાએ પરમ તપ કર્યું; તે તપના પ્રભાવથી રુદ્ર પણ અત્યંત વિસ્મયમાં પડ્યા।

Verse 7

समाधेश्चलितस्सोऽभूद्भक्ताधीनोऽपि नान्यथा । वसिष्ठादीन्मुनीन्सप्त सस्मार सूतिकृद्धरः

સમાધિમાં સ્થિત હોવા છતાં તેઓ ચલિત થયા—પરંતુ માત્ર ભક્તિથી જ, કારણ કે તેઓ ભક્તાધીન છે. ત્યારે દુઃખહર મહાબલી હરે વસિષ્ઠાદિ સાત મુનિઓનું સ્મરણ કર્યું।

Verse 8

सप्तापि मुनयश्शीघ्रमाययुस्स्मृति मात्रतः । प्रसन्नवदनाः सर्वे वर्णयंतो विधिं बहु

સ્મૃતિ માત્રથી જ સાતેય મુનિઓ ઝડપથી આવી પહોંચ્યા. પ્રસન્ન મુખે તેઓ સૌએ વિધિનું વિસ્તૃત વર્ણન કર્યું, અનેક રીતે વિધાન સમજાવ્યું।

Verse 9

प्रणम्य तं महेशानं तुष्टुवुर्हर्षनिर्भराः । वाण्या गद्गदया बद्धकरा विनतकंधराः

તે મહેશાનને પ્રણામ કરીને તેઓ હર્ષથી છલકાયા. ગદગદ વાણીથી સ્તુતિ કરી, હાથ જોડીને અને ગળું નમાવી વિનમ્ર બન્યા.

Verse 10

सप्तर्षय ऊचुः । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । जाता वयं सुधन्या हि त्वया यदधुना स्मृताः

સપ્તર્ષિઓએ કહ્યું— હે દેવદેવ, હે મહાદેવ, હે કરુણાસાગર પ્રભુ! તમે હવે અમારું સ્મરણ કર્યું તેથી અમે ખરેખર ધન્ય બન્યા છીએ.

Verse 11

किमर्थं संस्मृता वाथ शासनं देहि तद्धि नः । स्वदाससदृशीं स्वामिन्कृपां कुरु नमोऽस्तु ते

અમને કયા હેતુથી સ્મર્યા છો? હે પ્રભુ, અમને તમારી આજ્ઞા આપો—શું કરવું તે કહો. હે સ્વામી, તમારા દાસો પર જેવી કૃપા કરો તેવી જ અમ પર કરો; તમને નમસ્કાર.

Verse 12

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य नीनां तु विज्ञप्तिं करुणानिधिः । प्रोवाच विहसन्प्रीत्या प्रोत्फुल्लनयनाम्बुजः

બ્રહ્માએ કહ્યું—તે સ્ત્રીઓની વિનંતી સાંભળી કરુણાસાગર પ્રભુ આનંદથી હસ્યા; તેમના કમળસમાન નેત્રો પ્રસ્ફુટિત થયા અને તેમણે ઉત્તર આપ્યો।

Verse 13

महेश्वर उवाच । हे सप्तमुनयस्ताताश्शृणुतारं वचो मम । अस्मद्धितकरा यूयं सर्वज्ञानविचक्षणाः

મહેશ્વરે કહ્યું—હે સપ્તમુનિઓ, પ્રિયજનોએ, મારા વચન ધ્યાનથી સાંભળો. તમે અમારા હિતકર્તા છો અને સર્વ જ્ઞાનમાં વિવેકી તથા નિપુણ છો।

Verse 14

तपश्चरति देवेशी पार्वती गिरिजाऽधुना । गौरीशिखरसंज्ञे हि पार्वते दृढमानसा

હવે દેવેશી ગિરિજાપાર્વતી ‘ગૌરી-શિખર’ નામના પર્વતશિખર પર દૃઢ મનથી દેવાધિદેવ માટે તપશ્ચર્યા કરે છે।

Verse 15

मां पतिं प्राप्तुकामा हि सा सखीसेविता द्विजाः । सर्वान्कामान्विहायान्यान्परं निश्चयमागता

હે દ્વિજોઃ, સખીઓની સેવામાં રહેલી તે—મને પતિરૂપે મેળવવાની ઇચ્છાથી—બીજી સર્વ કામનાઓ ત્યજી પરમ અડગ નિશ્ચયે પહોંચી.

Verse 16

तत्र गच्छत यूयं मच्छासनान्मुनिसत्तमाः । परीक्षां दृढतायास्तत्कुरुत प्रेमचेतसः

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, મારી આજ્ઞાથી તમે ત્યાં જાઓ. પ્રેમભક્તિથી ભરેલા ચિત્તે તે અડગતાની પરીક્ષા કરો.

Verse 17

सर्वथा छलसंयुक्तं वचनीयं वचश्च वः । न संशयः प्रकर्तव्यश्शासनान्मम सुव्रताः

હે સુવ્રતો, તમારે સર્વ રીતે યુક્તિ-યુક્ત વચન બોલવું અને તેમ જ બોલવું. મારી આજ્ઞામાં કોઈ સંશય ન રાખવો.

Verse 18

ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञप्ताश्च मुनयो जग्मुस्तत्र द्रुतं हि ते । यत्र राजति सा दीप्ता जगन्माता नगात्मजा

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે આજ્ઞા પામીને તે મુનિઓ તત્કાળ ત્યાં ગયા, જ્યાં દીપ્તિમતી જગન્માતા, પર્વતકન્યા પાર્વતી મહિમાથી શોભતી હતી.

Verse 19

तत्र दृष्ट्वा शिवा साक्षात्तपःसिद्धिरिवापरा । मूर्ता परमतेजस्का विलसंती सुतेजसा

ત્યાં સાક્ષાત્ શિવાને જોઈને—જાણે તપઃસિદ્ધિની બીજી જ મૂર્તિ—તે સાકાર, પરમ તેજસ્વિની, પોતાના સ્વતેજથી ઝળહળતી પ્રગટ થઈ।

Verse 20

हृदा प्रणम्य तां ते तु ऋषयस्सप्त सुव्रताः । सन्नता वचनं प्रोचुः पूजिताश्च विशेषतः

ત્યારે સાત સુવ્રતી ઋષિઓ હૃદયથી તેમને પ્રણામ કરી વિનમ્ર બન્યા. વિશેષ રીતે પૂજિત થઈ તેમણે આ વચનો કહ્યા.

Verse 21

ऋषय ऊचुः । शृणु शैलसुते देवी किमर्थं तप्यते तपः । इच्छसि त्वं सुरं कं च किं फलं तद्वदाधुना

ઋષિઓએ કહ્યું— હે દેવી શૈલસુતે, સાંભળ; તું કયા હેતુથી તપ કરે છે? તું કયા દેવને ઇચ્છે છે અને કયું ફળ માંગે છે? હવે કહો.

Verse 22

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता सा शिवा देवी गिरींद्रतनया द्विजैः । प्रत्युवाच वचस्सत्यं सुगूढमपि तत्पुरः

બ્રહ્માએ કહ્યું—દ્વિજ મુનિઓએ આમ સંબોધ્યા પછી ગિરિરાજની પુત્રી શિવા દેવી તેમના સમક્ષ સત્ય વચન બોલી, જો કે તેનો અર્થ અત્યંત ગૂઢ હતો.

Verse 23

पार्वत्युवाच । मुनीश्वरास्संशृणुत मद्वाक्यं प्रीतितो हृदा । ब्रवीमि स्वविचारं वै चिंतितो यो धिया स्वया

પાર્વતીએ કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠો, પ્રેમથી પ્રસન્ન હૃદયે મારી વાત સાંભળો. મેં મારી બુદ્ધિથી વિચાર કરીને જે મનનમાં નક્કી કર્યું છે, તે જ પોતાનો વિચાર કહું છું.

Verse 24

करिष्यथ प्रहासं मे श्रुत्वा वाचो ह्यसंभवाः । संकोचो वर्णनाद्विप्रा भवत्येव करोमि किम्

મારા વચન સાંભળીને—જે ખરેખર અસંભવ જેવા લાગે—તમે મને હસશો. હે વિપ્રો, વર્ણન કરતાં મને સંકોચ થાય છે; શું કરું, કહેતાં કહેતાં સ્વભાવથી લાજ ઊપજે છે.

Verse 25

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे सप्तर्षिंकृतपरीक्षावर्णनो नाम पंचविशोऽध्याय

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના તૃતીય પાર્વતીખંડમાં “સપ્તર્ષિકૃત પરીક્ષાનું વર્ણન” નામનો પચ્ચીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 26

सुरर्षेश्शासनं प्राप्य करोमि सुदृढं तपः । रुद्रः पतिर्भवेन्मे हि विधायेति मनोरथम्

ઋષિઓના અધિપતિની આજ્ઞા મેળવી હું અતિ દૃઢ તપ કરું છું; હૃદયમાં આ મનોભાવ રાખીને—‘રુદ્ર જ મારા પતિ બને; વિધાતા એમ જ વિધાન કરે।’

Verse 27

अपक्षो मन्मनः पक्षी व्योम्नि उड्डीयते हठात् । तदाशां शंकरस्वामी पिपर्त्तु करुणानिधिः

પાંખ વિના પણ મોહિત મનવાળો પક્ષી અચાનક આકાશમાં ઉડવા ધાવે છે; કરુણાનિધિ શંકરસ્વામી એ આશા પૂર્ણ કરે।

Verse 28

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्या विहस्य मुनयश्च ते । संमान्य गिरिजां प्रीत्या प्रोचुश्छलवचो मृषा

બ્રહ્માએ કહ્યું—તેના વચન સાંભળી તે મુનિઓ હસ્યા. પછી ગિરિજાને પ્રેમથી સન્માન આપી, રમૂજી ભાવથી છલભર્યા અસત્ય વચનો બોલ્યા।

Verse 29

ऋषय ऊचुः । न ज्ञातं तस्य चरितं वृथापण्डितमानिनः । देवर्षेः कूरमनसः सुज्ञा भूत्वाप्यगात्मजे

ઋષિઓએ કહ્યું—હે ગિરિજે! સુજ્ઞ બનીને પણ તું તે દેવર્ષિના સત્ય આચરણને સમજી ન શકી. તે મંદબુદ્ધિ છે, છતાં વ્યર્થમાં પોતાને મહાપંડિત માને છે.

Verse 30

नारदः कूटवादी च परचित्तप्रमंथकः । तस्य वार्त्ताश्रवणतो हानिर्भवति सर्वथा

નારદ કૂટવાણી બોલનાર અને પરચિત્તને મથન કરનાર છે; તેની વાત માત્ર સાંભળવાથી જ સર્વ રીતે હાનિ નિશ્ચિત થાય છે.

Verse 31

तत्र त्वं शृणु सद्बुध्या चेतिहासं सुशोभितम् । क्रमात्त्वां बोधयंतो हि प्रीत्या तमुपधारय

અતએવ તું સદ્બુદ્ધિ અને સ્થિર ચિત્તથી આ સુશોભિત પવિત્ર ઇતિહાસ સાંભળ. અમે પ્રેમથી ક્રમશઃ તને બોધ કરીશું—તું તેને હૃદયમાં સાવધાનીથી ધારણ કર.

Verse 32

ब्रह्मपुत्रो हि यो दक्षस्सुषुवे पितुराज्ञया । स्वपत्न्यामयुतं पुत्रानयुंक्त तपसि प्रियान्

બ્રહ્માના પુત્ર દક્ષે પિતાની આજ્ઞાથી પોતાની પત્ની દ્વારા દસ હજાર પ્રિય પુત્રોને જન્મ આપ્યો અને તેમને તપસ્યાના અનુશાસનમાં નિયોજિત કર્યા.

Verse 33

ते सुताः पश्चिमां दिशि नारायणसरो गताः । तपोर्थे ते प्रतिज्ञाय नारदस्तत्र वै ययौ

તે પુત્રો પશ્ચિમ દિશામાં નારાયણ-સરોવર તરફ ગયા. તપસ્યા માટે પ્રતિજ્ઞા કરીને નારદ પણ નિશ્ચયે ત્યાં ગયો.

Verse 34

कूटोपदेशमाश्राव्य तत्र तान्नारदो मुनिः । तदाज्ञया च ते सर्वे पितुर्न गृहमाययुः

ત્યાં મુનિ નારદે તેમને ચતુર ઉપદેશ સંભળાવ્યો. અને તેની આજ્ઞાથી તેઓ બધા પિતાના ઘેર પાછા ગયા નહીં.

Verse 35

तच्छ्रुत्वा कुपितो दक्षः पित्राश्वासितमानसः । उत्पाद्य पुत्रान्प्रायुंक्त सहस्रप्रमितांस्ततः

આ સાંભળીને દક્ષ ક્રોધિત થયો; પરંતુ પિતાના આશ્વાસનવચનોથી તેનું મન સ્થિર થયું. ત્યારબાદ તેણે પુત્રો ઉત્પન્ન કરીને, સહસ્ર સંખ્યામાં તેમને મોકલ્યા.

Verse 36

तेऽपि तत्र गताः पुत्रास्तपोर्थं पितुराज्ञया । नारदोऽपि ययौ तत्र पुनस्तत्स्वोपदेशकृत्

તે પુત્રો પણ પિતાની આજ્ઞાથી તપ કરવા ત્યાં ગયા. નારદ પણ ફરી ત્યાં ગયા અને ફરીથી તેમને ઉપદેશ આપનાર બન્યા.

Verse 37

ददौ तदुपदेशं ते तेभ्यो भ्रातृपथं ययुः । आययुर्न पितुर्गेहं भिक्षुवृत्तिरताश्च ते

તે ઉપદેશ આપ્યા પછી તેઓ ભ્રાતૃભાવના માર્ગે નીકળી પડ્યા. તેઓ પિતાના ઘેર પરત ન ફર્યા; ભિક્ષુવૃત્તિમાં રત રહી ભિક્ષાથી જીવન જીવ્યા.

Verse 38

इत्थं नारदसद्वृत्तिर्विश्रुत्ता शैलकन्यके । अन्यां शृणु हि तद्वृत्तिं वैराग्यकरणीं नृणाम्

હે શૈલકન્યકે, આ રીતે નારદનું પ્રસિદ્ધ સદ્વૃત્તાંત કહેવાયું. હવે મનુષ્યોમાં વૈરાગ્ય જગાવનારું બીજું વૃત્તાંત સાંભળો.

Verse 39

विद्याधरश्चित्रकेतुर्यो बभूव पुराकरोत् । स्वोपदेशमयं दत्त्वा तस्मै शून्यं च तद्गृहम्

એક વખત ચિત્રકેતુ નામનો એક વિદ્યાધર હતો. ગુરુએ પોતાના ઉપદેશથી જન્મેલું પરમ જ્ઞાન તેને આપીને તેનું ઘર શૂન્ય સમું કરી દીધું—સંસારબંધનોથી મુક્ત—જેથી શિષ્ય અંતર્મુખ થઈ પરમ પતિ શિવના શરણમાં જઈ મુક્તિ શોધે.

Verse 40

प्रह्लादाय स्वोपदेशान्हिरण्यकशिपोः परम् । दत्त्वा दुखं ददौ चायं परबुद्धिप्रभेदकः

હિરણ્યકશિપુના ઇરાદા વિરુદ્ધ ગુરુએ પ્રહ્લાદને પોતાના પરમ ઉપદેશ આપ્યા. તેથી ગુરુએ પોતાને જ દુઃખ આમંત્રિત કર્યું, કારણ કે તે ઉચ્ચ બુદ્ધિ જગાવીને બીજાના દુષ્ટ સંકલ્પને ભેદી નાખનાર હતો.

Verse 41

मुनिना निजविद्या यच्छ्राविता कर्णरोचना । स स्वगेहं विहायाशु भिक्षां चरति प्रायशः

મુનિએ પોતાની નિજ વિદ્યા—કાનને રોચક—તેને સંભળાવી. તે સાંભળતાં જ તેણે તરત પોતાનું ઘર છોડ્યું અને મોટાભાગે ભિક્ષા માગતાં ભ્રમણ કરવા લાગ્યો.

Verse 42

नारदो मलिनात्मा हि सर्वदो ज्ज्वलदेहवान् । जानीमस्तं विशेषेण वयं तत्सहवासिनः

“નારદ ખરેખર મલિન સ્વભાવનો છે, છતાં તે સર્વદાતા અને તેજસ્વી દેહવાળો છે. અમે—તેના સહવાસીઓ—તેને વિશેષ રીતે સારી રીતે જાણીએ છીએ.”

Verse 43

बकं साधुं वर्णयंति न मत्स्यानत्ति सर्वथा । सहवासी विजानीयाच्चरित्रं सहवासिनाम्

લોકો બગલાને ‘સાધુ’ કહી વખાણે છે કે તે કદી માછલી ખાતો નથી; પરંતુ જે તેની સાથે રહે છે, તે સહવાસીઓનું સાચું ચરિત્ર જાણી લે છે.

Verse 44

लब्ध्वा तदुपदेशं हि त्वमपि प्राज्ञसंमता । वृथैव मूर्खीभूता तु तपश्चरसि दुष्करम्

એ જ ઉપદેશ પ્રાપ્ત કરીને પણ, અને તું જ્ઞાની તરીકે માન્ય હોવા છતાં, તું વ્યર્થમાં મૂર્ખ બની કઠિન તપ કરે છે।

Verse 45

यदर्थमीदृशं बाले करोषि विपुलं तपः । सदोदासी निर्विकारो मदनारिर्नसंशयः

હે બાલે, કયા હેતુથી તું આવું વિશાળ તપ કરે છે? મદનારિ શિવ સદા ઉદાસીન અને નિર્વિકાર છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 46

अमंगलवपुर्धारी निर्लज्जोऽसदनोऽकुली । कुवेषी प्रेतभूतादिसंगी नग्नौ हि शूलभृत्

તેનું દેહરૂપ અમંગળ લાગે છે; તે નિર્લજ્જ, ઘરવિહોણો અને અશાંત છે. કૂવેષધારી, પ્રેત-ભૂતાદિનો સંગી; નગ્ન રહી ત્રિશૂલ ધારણ કરે છે।

Verse 47

स धूर्तस्तव विज्ञानं विनाश्य निजमायया । मोहयामास सद्युक्त्या कारयामास वै तपः

એ ધૂર્તે પોતાની માયાથી તારો વિવેક નાશ કર્યો; મીઠી યુક્તિથી તને મોહી ને ખરેખર તપ કરાવ્યું।

Verse 49

प्रथमं दक्षजां साध्वी विवाह्य सुधिया सतीम् । निर्वाहं कृतवान्नैव मूढः किंचिद्दिनानि हि

પ્રથમ તો તે મોહગ્રસ્તે દક્ષકન્યા સાધ્વી અને બુદ્ધિમતી સતીને વિવાહ કરીને પણ થોડા દિવસો સુધી ઘર-ગૃહસ્થિનું નિર્વાહ પણ ન કર્યું।

Verse 50

तां तथैव स वै दोषं दत्त्वात्याक्षीत्स्वयं प्रभुः । ध्यायन्स्वरूप मकलमशोकमरमत्सुखी

ત્યારે પ્રભુએ એ જ દોષ તેને અર્પણ કરીને પોતે તેને ત્યજી દીધો; પોતાના નિષ્કલ, શોકરહિત અને અમર સ્વરૂપનું ધ્યાન કરતાં તેઓ આનંદમાં સ્થિત રહ્યા।

Verse 51

एकलः परनिर्वाणो ह्यसंगोऽद्वय एव च । तेन नार्याः कथं देवि निर्वाहः संभविष्यति

તે એકલો છે, પરમ નિર્વાણસ્થિત, આસક્તિરહિત અને અદ્વૈત. તેથી, હે દેવી, તેના સાથે સ્ત્રીનું ગૃહ-નિર્વાહ અને દાંપત્યધર્મ કેવી રીતે શક્ય થશે?

Verse 52

अद्यापि शासनं प्राप्य गृहमायाहि दुर्मतिम् । त्यजास्माकं महाभागे भविष्यति च शं तव

હમણાં પણ અમારી આજ્ઞા મેળવી ઘેર પાછી આવ અને આ દુર્મતિનો સંકલ્પ ત્યજી દે. હે મહાભાગે, એમ કરવાથી તારો કલ્યાણ અને શુભ નિશ્ચિત થશે.

Verse 53

त्वद्योग्यो हि वरो विष्णुस्सर्वसद्गुणवान्प्रभुः । वैकुण्ठवासी लक्ष्मीशो नानाक्रीडाविशारदः

તારા માટે યોગ્ય વર તો વિષ્ણુ છે—સર્વ સદ્‌ગુણોથી યુક્ત પ્રભુ. તેઓ વૈકુંઠવાસી, લક્ષ્મીપતિ અને અનેક દિવ્ય ક્રીડાઓમાં નિપુણ છે.

Verse 54

तेन ते कारयिष्यामो विवाहं सर्वसौख्यदम् । इतीदृशं त्यज हठं सुखिता भव पार्वति

એ રીતે અમે તારો વિવાહ કરાવીશું, જે સર્વ સુખ આપનાર છે. તેથી, હે પાર્વતી, આવો હઠ છોડ અને શાંત-સુખી થા.

Verse 55

ब्रह्मोवाच । इत्येदं वचनं श्रुत्वा पार्वती जगदम्बिका । विहस्य च पुनः प्राह मुनीन्ज्ञान विशारदान्

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ વચન સાંભળી જગદંબિકા પાર્વતી હસી પડી અને પછી આધ્યાત્મિક જ્ઞાનમાં નિપુણ મુનિઓને ફરી કહ્યું.

Verse 56

पार्वत्युवाच । सत्यं भवद्भिः कथितं स्वज्ञानेन मुनीश्वराः । परंतु मे हठो नैव मुक्तो भवति वै द्विजाः

પાર્વતીએ કહ્યું—હે મુનીશ્વરો, તમારા સ્વાનુભવ જ્ઞાનથી કહેલું સત્ય છે. પરંતુ હે દ્વિજોય, મારો દૃઢ સંકલ્પ કદી પણ છૂટતો નથી.

Verse 57

स्वतनोः शैलजातत्वात्काठिन्यं सहजं स्थितम् । इत्थं विचार्य सुधिया मां निषेद्धुं न चार्हथ

મારું શરીર પર્વતજાત હોવાથી કઠિનતા અને સહનશક્તિ મારામાં સ્વાભાવિક રીતે સ્થિત છે. તેથી, હે સુબુદ્ધિજન, આ રીતે વિચારીને મને રોકવું તમને યોગ્ય નથી.

Verse 58

सुरर्षेर्वचनं पथ्यं त्यक्ष्ये नैव कदाचन । गुरूणां वचनं पथ्यमिति वेदविदो विदुः

દેવર્ષિનું હિતકારક વચન હું કદી ત્યજીશ નહીં. વેદવિદો કહે છે કે ગુરુઓનું વચન જ સાચું પથ્ય અને અનુસરવા યોગ્ય છે.

Verse 59

गुरूणां वचनं सत्यमिति येषां दृढा मतिः । तेषामिहामुत्र सुखं परमं नासुखं क्वचित्

જેઓની દૃઢ માન્યતા છે કે “ગુરુઓનું વચન સત્ય છે”, તેઓ ઇહલોક અને પરલોક બન્નેમાં પરમ સુખ પામે છે; તેમને ક્યાંય દુઃખ ઉપજતું નથી।

Verse 60

गुरूणां वचनं सत्यमिति यद्धृदये न धीः । इहामुत्रापि तेषां हि दुखं न च सुखं क्वचित्

જેનાં હૃદયમાં “ગુરુનું વચન સત્ય છે” એવી સ્પષ્ટ બુદ્ધિ નથી, તેમને ક્યારેય સુખ મળતું નથી; ઇહલોક અને પરલોક બન્નેમાં તેમનો હિસ્સો દુઃખ જ છે।

Verse 61

सर्वथा न परित्याज्यं गुरूणां वचनं द्विजाः । गृहं वसेद्वा शून्यं स्यान्मे हठस्सुखदस्सदा

હે દ્વિજોએ, ગુરુઓનું વચન કોઈ રીતે પણ ત્યજવું નહીં. ઘર ખાલી હોય તોય તેમાં વસવું પડે, તો પણ મારી આ અડગ દૃઢતા સદા શાંતિ અને કલ્યાણ આપનારી રહે।

Verse 62

यद्भवद्भिस्सुभणितं वचनं मुनिसत्तमाः । तदन्यथा तद्विवेकं वर्णयामि समासतः

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, તમે જે વચન કહ્યું છે તે ખરેખર સુભાષિત છે; છતાં તેનો યથાર્થ વિવેક હું સંક્ષેપમાં અન્ય રીતે વર્ણવું છું, જેથી અભિપ્રેત અર્થ યોગ્ય રીતે સમજાય।

Verse 63

गुणालयो विहारी च विष्णुस्सत्यं प्रकीर्तितः । सदाशिवोऽगुणः प्रोक्तस्तत्र कारण मुच्यते

વિષ્ણુ ગુણોમાં નિવાસ કરે છે અને ગુણોમાં જ વિહાર કરે છે—એથી તે ક્ષેત્રમાં તેમને ‘સત્ય’ તરીકે કીર્તિત કરવામાં આવ્યા છે. પરંતુ સદાશિવને ગુણાતીત, નિર્ગુણ કહેવાયા છે; તેથી તેઓ જ સર્વના પરમ કારણ તરીકે ઉપદેશિત છે।

Verse 64

शिवो ब्रह्माविकारः स भक्तहेतोर्धृताकृतिः । प्रभुतां लौकिकीं नैव संदर्शयितुमिच्छति

શિવ બ્રહ્માના વિકારમાંથી ઉત્પન્ન નથી; ભક્તોના હિતાર્થે તે પ્રગટ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. છતાં તે માત્ર લૌકિક પ્રભુતા કે શક્તિ દર્શાવવાની ઇચ્છા રાખતો નથી.

Verse 65

अतः परमहंसानां धार्यये सुप्रिया गतिः । अवधूतस्वरूपेण परानंदेन शंभुना

અતએવ પરમહંસો માટે ધારણ કરવા યોગ્ય સર્વથી પ્રિય ગતિ એ છે—અવધૂત સ્વરૂપે પરમાનંદમય શંભુનું ધ્યાન કરીને તેને હૃદયમાં ધારણ કરવું.

Verse 66

भूषूणादिरुचिर्मायार्लिप्तानां ब्रह्मणो न च । स प्रभुर्निर्गुणोऽजो निर्मायोऽलक्ष्यगतिर्विराट्

માયામાં લિપ્ત લોકો બાહ્ય ભૂષણોની ચમકથી જેટલા તેજસ્વી દેખાય, તેમનું ‘બ્રહ્મ’ તે નથી. તે જ પ્રભુ—નિર્ગુણ, અજ, નિર્માય; ઇન્દ્રિય-મનથી અલક્ષ્ય ગતિ ધરાવનાર, અને સર્વવ્યાપી વિરાટ્ સ્વરૂપ છે.

Verse 67

धर्मजात्यादिभिश्शम्भुर्नानुगृह्णाति व द्विजाः । गुरोरनुग्रहेणैव शिवं जानामि तत्त्वतः

હે દ્વિજોએ, શંભુ ધર્મ, જાતિ વગેરે બાહ્ય ચિહ્નોના આધાર પર અનુગ્રહ કરતો નથી. માત્ર ગુરુની કૃપાથી જ શિવને તત્ત્વતઃ જાણી શકાય છે.

Verse 68

चेच्छिवस्स हि मे विप्रा विवाहं न करिष्यति । अविवाहा सदाहं स्यां सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

હે વિપ્રો, જો મારા શિવ વિવાહ નહીં કરે, તો હું સદાકાળ અવિવાહિત જ રહીશ. આ સત્ય છે—હું સત્ય, સત્ય જ કહું છું.

Verse 69

उदयति यदि भानुः पश्चिमे दिग्विभागे प्रचलति यदि मेरुश्शीततां याति वह्निः । विकसति यदि पद्मं पर्वताग्रे शिलायां न हि चलति हठो मे सत्यमेतद्ब्रवीमि

જો સૂર્ય પશ્ચિમ દિશામાં ઉગે, જો મેરુ પર્વત ચાલે, જો અગ્નિ શીતળ બને, જો પર્વતશિખરની શિલા પર કમળ ખીલે—તોય મારો દૃઢ સંકલ્પ ડગે નહીં; આ હું સત્ય કહું છું.

Verse 70

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तान्प्रणम्याशु मुनीन्सा पर्वतात्मजा । विरराम शिवं स्मृत्वा निर्विकारेण चेतसा

બ્રહ્મા બોલ્યા—આવું કહી પર્વતપુત્રી દેવીએ તે મુનિઓને તરત પ્રણામ કર્યા। નિર્વિકાર ચિત્તે શિવનું સ્મરણ કરીને તે મૌન થઈ શાંત રહી।

Verse 71

ऋषयोऽपीत्थमाज्ञाय गिरिजायास्सुनिश्चयम् । प्रोचुर्जयगिरं तत्र ददुश्चाशिषमुत्तमाम्

ઋષિઓએ આ રીતે ગિરિજાનો દૃઢ નિશ્ચય જાણી ત્યાં જયઘોષ કર્યો અને તેણીને પરમ ઉત્તમ આશીર્વાદ આપ્યો।

Verse 72

अथ प्राणम्य तां देवीं मुनयो हृष्टमानसाः । शिवस्थानं द्रुतं जग्मुस्तत्परीक्षाकरा मुने

પછી તે દેવીએ પ્રણામ કરીને હર્ષિત મનવાળા મુનિઓ, હે મુને, શિવસ્થાન તરફ ઝડપથી ગયા; તેની મહિમાની પરીક્ષા અને ખાતરી કરવા માટે।

Verse 73

तत्र गत्वा शिवं नत्वा वृत्तांतं विनिवेद्य तम् । तदाज्ञां समनुप्राप्य स्वर्लोकं जग्मुरादरात्

ત્યાં જઈ તેમણે ભગવાન શિવને નમસ્કાર કરીને સમગ્ર વર્તાંત નિવેદન કર્યો. તેમની આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને તેઓ આદરપૂર્વક સ્વર્ગલોક ગયા।