कामप्रहारः — The Subduing of Kāma (Desire) / Kāma’s Assault and Its Futility

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन्विधे महाभाग किं जातं तदनंतरम् । कथय त्वं प्रसादेन तां कथां पापनाशिनीम्

નારદે કહ્યું—હે બ્રહ્મન્, હે વિધાતા, હે મહાભાગ્યવાન! ત્યાર પછી શું બન્યું? કૃપા કરીને પાપનાશિની તે કથા મને કહો.

Verse 2

ब्रह्मोवाच । श्रूयतां सा कथा तात यज्जातं तदनंतरम् । तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि शिवलीलां मुदावहाम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—વત્સ, ત્યાર પછી જે બન્યું તે કથા સાંભળ. તારા પ્રત્યેના સ્નેહથી હું આનંદદાયી શિવલીલાનું વર્ણન કરીશ.

Verse 3

धैर्यस्य व्यसनं दृष्ट्वा महायोगी महेश्वरः । विचिंतितं मनस्येवं विस्मितोऽतिततः परम्

ધૈર્ય પોતે જ વ્યસનમાં પડ્યું છે એમ જોઈ મહાયોગી મહેશ્વર અંતરમાં વિચારમગ્ન થયા; હૃદયમાં આમ વિચારી તેઓ અતિશય વિસ્મિત થયા.

Verse 4

शिव उवाच । किमु विघ्नाः समुत्पन्नाः कुर्वतस्तप उत्तमम् । केन मे विकृतं चित्तं कृतमत्र कुकर्मिणा

શિવે કહ્યું—હું આ ઉત્તમ તપ કરું છું ત્યારે આ વિઘ્નો કેમ ઊભા થયા? અહીં કયા દુષ્કર્મીએ મારું ચિત્ત વિકૃત કરીને અશાંત કર્યું છે?

Verse 5

कुवर्णनं मया प्रीत्या परस्त्र्युपरि वै कृतम् । जातो धर्मविरोधोऽत्र श्रुतिसीमा विलंघिता

પ્રીતિના વશમાં આવીને મેં પરસ્ત્રી વિષે અયોગ્ય વર્ણન કર્યું; તેથી અહીં ધર્મવિરોધ ઊભો થયો અને શ્રુતિની મર્યાદા પણ લંઘાઈ।

Verse 6

ब्रह्मोवाच । विचिंत्येत्थं महायोगी परमेशस्सतां गतिः । दिशो विलोकयामास परितश्शंकितस्तदा

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે વિચાર કરીને મહાયોગી પરમેશ્વર, જે સજ્જનોની પરમ ગતિ છે, ત્યારે શંકિત ચિત્તે ચારે તરફ સર્વ દિશાઓ તરફ નજર કરી।

Verse 7

वामभागे स्थितं कामं ददर्शाकृष्टबाणकम् । स्वशरं क्षेप्तुकामं हि गर्वितं मूढचेतसम्

ત્યારે તેમણે ડાબી બાજુ ઊભેલા કામદેવને જોયો—બાણ ખેંચીને તૈયાર; પોતાનો શર છોડવા ઉત્સુક, ગર્વિત અને મોહગ્રસ્ત ચિત્તવાળો।

Verse 8

तं दृष्ट्वा तादृशं कामं गिरीशस्य परात्मनः । संजातः क्रोधसंमर्दस्तत्क्षणादपि नारद

હે નારદ! ગિરીશ—પરમાત્મા શિવ—માં એવો કામ દેખાતાં જ, એ ક્ષણથી જ ક્રોધનો પ્રચંડ સંમર્દ ઊભો થયો।

Verse 9

कामः स्थितोऽन्तरिक्षे स धृत्वा तत्सशरं धनुः । चिक्षेपास्त्रं दुर्निवारममोघं शंकरे मुने

હે મુને! આકાશમાં સ્થિત કામદેવે બાણসহ ધનુષ ધારણ કરી શંકર તરફ દુર્નિવાર અને અમોઘ અસ્ત્ર પ્રક્ષેપ્યું।

Verse 10

बभूवामोघमस्त्रं तु मोघं तत्परमात्मनि । समशाम्यत्ततस्तस्मिन्संकुद्धे परमेश्वरे

અમોઘ એવું તે અસ્ત્ર પણ પરમાત્મા સામે મોઘ બની ગયું. પછી ત્યાં ક્રોધિત પરમેશ્વર સમક્ષ તે શમીને શાંત થઈ ગયું.

Verse 11

मोघीभूते शिवे स्वेस्त्रे भयमापाशु मन्मथः । चकंपे च पुरः स्थित्वा दृष्ट्वा मृत्युंजयं प्रभुम्

શિવ સામે પોતાનું જ અસ્ત્ર મોઘ બનતાં જ મન્મથને તરત ભય ઘેરી વળ્યો. સામે ઊભો રહી મૃત્યુઞ્જય પ્રભુને જોઈ તે કંપી ઉઠ્યો.

Verse 12

सस्मार त्रिदशान्सर्वान्शक्रादीन्भयविह्वलः । स स्मरो मुनिशार्दूल स्वप्रयासे निरर्थके

ભયથી વ્યાકુળ થયેલા તે સ્મરે શક્ર વગેરે સર્વ દેવોને સ્મર્યા. હે મુનિશાર્દૂલ, તેની પોતાની કોશિશ નિષ્ફળ બની ગઈ હતી.

Verse 13

कामेन सुस्मृता देवाश्शक्राद्यास्ते मुनीश्वर । आययुः सकलास्ते हि शंभुं नत्वा च तुष्टुवुः

હે મુનીશ્વર, કામે યોગ્ય રીતે સ્મરણ કરતાં જ શક્ર વગેરે સર્વ દેવો આવી પહોંચ્યા. તેમણે શંભુને નમસ્કાર કરીને પછી સ્તુતિ કરી.

Verse 14

स्तुतिं कुर्वत्सु देवेषु कुद्धस्याति हरस्य हि । तृतीयात्तस्य नेत्राद्वै निस्ससार ततो महान्

દેવો સ્તુતિ કરતા હતા ત્યારે હરિ (વિષ્ણુ) અત્યંત ક્રોધિત થયા. ત્યારબાદ તેમના તૃતીય નેત્રમાંથી એક મહાબલવાન મહાન પુરુષ પ્રગટ થયો.

Verse 15

ललाट मध्यगात्तस्मात्सवह्निर्द्रुतसम्भवः । जज्वालोर्द्ध्वशिखो दीप्तः प्रलयाग्निसमप्रभः

તેણાના લલાટના મધ્યમાંથી સહસા અગ્નિ પ્રગટ થયો. ઊર્ધ્વ શિખાઓથી જ્વલંત તે પ્રલયાગ્નિ સમાન તેજસ્વી હતો.

Verse 16

उत्पत्य गगने तूर्णं निष्पत्य धरणी तले । भ्रामंभ्रामं स्वपरितः पपात मेदनीं परि

તે ઝડપથી આકાશમાં ઉછળી ને પછી ધરતીતળે ધસી પડ્યું. પોતાનાં ચારે તરફ ફરતું-ફરતું તે જમીન પર પરિક્રમા કરતાં પડ્યું.

Verse 17

भस्मसात्कृतवान्साधो मदनं तावदेव हि । यावच्च मरुतां वाचः क्षम्यतां क्षम्यतामिति

હે સાધુ! મરુતોની વાણી ‘ક્ષમ્યતાં, ક્ષમ્યતાં’ એવી સંભળાય તેટલા સમય માટે જ તમે મદનને ભસ્મસાત્ કર્યો.

Verse 18

हते तस्मिन्स्मरे वीरे देव दुःखमुपागताः । रुरुदुर्विह्वलाश्चातिक्रोशतः किमभूदिति

તે વીર સ્મર હણાયો ત્યારે દેવો દુઃખમાં ડૂબી ગયા. વ્યાકુળ થઈ તેઓ રડી પડ્યા અને વારંવાર ચીસ પાડી—‘આ શું થયું?’

Verse 19

श्वेतांगा विकृतात्मा च गिरिराजसुता तदा । जगाम मंदिरं स्वं च समादाय सखीजनम्

ત્યારે ગિરિરાજની પુત્રી—દેહે શ્વેતવર્ણી અને અંતરે વ્યથિત—સખીજનને સાથે લઈને પોતાના મહેલમાં પાછી ગઈ.

Verse 20

क्षणमात्रं रतिस्तत्र विसंज्ञा साभवत्तदा । भर्तृमृत्युजदुःखेन पतिता सा मृता इव

ત્યાં રતિ ક્ષણમાત્ર માટે બેભાન થઈ ગઈ. પતિના મૃત્યુથી ઉપજેલા દુઃખથી આઘાત પામી તે પડી ગઈ, જાણે મરી ગઈ હોય તેમ.

Verse 21

जातायां चैव संज्ञायां रतिरत्यंतविह्वला । विललाप तदा तत्रोच्चरंती विविधं वचः

ચેતના પાછી આવતાં જ રતિ અત્યંત વ્યાકુળ થઈ ગઈ. તે ત્યાં જ વિલાપ કરવા લાગી અને અનેક પ્રકારનાં વચનો ઉચ્ચારવા લાગી.

Verse 22

रतिरुवाच । किं करोमि क्व गच्छामि किं कृतं दैवतैरिह । मत्स्वामिनं समाहूय नाशयामासुरुद्धतम्

રતિ બોલી—હું શું કરું, ક્યાં જાઉં? દેવતાઓએ અહીં શું કરી નાખ્યું! મારા સ્વામીને બોલાવીને તેમણે તેનો નાશ કરી દીધો, ભલે તે ગર્વિત અને પ્રબળ હતો.

Verse 23

हा हा नाथ स्मर स्वामिन्प्राणप्रिय सुखप्रद । इदं तु किमभूदत्र हा हा प्रिय प्रियेति च

“હાય હાય, નાથ! મને સ્મરો. હે સ્વામિન્, પ્રાણપ્રિય, સુખપ્રદ—અહીં આ શું થઈ ગયું? હાય હાય, પ્રિય!” એમ તે વારંવાર રડતી રહી।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । इत्थं विलपती सा तु वदंती बहुधा वचः । हस्तौ पादौ तदास्फाल्य केशानत्रोटयत्तदा

બ્રહ્માએ કહ્યું: આ રીતે વિલાપ કરતી તે અનેક પ્રકારના વચનો બોલવા લાગી. ત્યારે તે દુઃખમાં તેણે પોતાના હાથ-પગ પછાડ્યા અને પોતાના વાળ તોડવા લાગી.

Verse 25

तद्विलापं तदा श्रुत्वा तत्र सर्वे वनेचराः । अभवन्दुःखितास्सर्वे स्थावरा अपि नारद

હે નારદ! તે સમયે તે વિલાપ સાંભળીને ત્યાંના તમામ વનવાસીઓ દુઃખી થયા, અહીં સુધી કે સ્થાવર (વૃક્ષો) પણ વ્યથિત થયા.

Verse 26

एतस्मिन्नंतरे तत्र देवाश्शक्रादयोऽखिलाः । रतिमूचुस्समाश्वास्य संस्मरंतो महेश्वरम्

આ દરમિયાન, ત્યાં ઇન્દ્ર વગેરે તમામ દેવોએ મહેશ્વરનું સ્મરણ કરતા રતિને આશ્વાસન આપ્યું અને તેને કહ્યું.

Verse 27

देवा ऊचुः । किंचिद्भस्म गृहीत्वा तु रक्ष यत्नाद्भयं त्यज । जीवयिष्यति स स्वामी लप्स्यसे त्वं पुनः प्रियम्

દેવોએ કહ્યું: "થોડી પવિત્ર ભસ્મ લઈને તેને યત્નપૂર્વક સુરક્ષિત રાખ; ભય છોડી દે. તે સ્વામી (શિવ) તેને ફરી જીવિત કરશે અને તું તારા પ્રિયને ફરી પ્રાપ્ત કરીશ."

Verse 28

सुखदाता न कोप्यस्ति दुःखदाता न कश्चन । सर्वोऽपि स्वकृतं भुंक्ते देवाञ्शोचसि वै वृथा

વાસ્તવમાં કોઈ સુખ આપનાર નથી અને કોઈ દુઃખ આપનાર નથી. દરેક પ્રાણી પોતાના જ કર્મોનું ફળ ભોગવે છે—તેથી હે પ્રિય, તું દેવો માટે વ્યર્થ શોક કરી રહી છે.

Verse 29

ब्रह्मोवाच । इत्याश्वास्य रतिं देवास्सर्वे शिवमुपागताः । सुप्रसाद्य शिवं भक्त्या वचनं चेदमब्रुवन्

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે રતિને આશ્વાસન આપી સર્વ દેવો ભગવાન શિવ પાસે ગયા. ભક્તિથી શિવને પ્રસન્ન કરીને તેમણે આ વચનો કહ્યા.

Verse 30

देवा ऊचुः । भगवञ्छ्रूयतोमेतद्वचनं नश्शुभं प्रभो । कृपां कृत्वा महेशान शरणागतवत्सल

દેવોએ કહ્યું—હે ભગવન, હે પ્રભુ, અમારી આ શુભ વિનંતી સાંભળો. હે મહેશાન, શરણાગતવત્સલ, કૃપા કરીને અમારું રક્ષણ કરો.

Verse 31

सुविचारय सुप्रीत्या कृति कामस्य शंकर । कामेनैतत्कृतं यत्र न स्वार्थं तन्महेश्वर

હે શંકર, પ્રસન્નતાથી કામદેવના આ કૃત્ય પર સુવિચાર કરો. હે મહેશ્વર, કામે જ્યાં આ કર્યું છે તે પોતાના સ્વાર્થ માટે નહોતું.

Verse 32

दुष्टेन पीडितैर्देवैस्तारकेणाऽखिलैर्विभो । कर्म तत्कारितं नाथ नान्यथा विद्धि शंकर

હે વિભો, દુષ્ટ તારકથી પીડિત સર્વ દેવોએ જ આ કર્મ કરાવ્યું છે. હે નાથ, હે શંકર, તેને આમ જ જાણો, અન્યથા નહીં.

Verse 33

रतिरेकाकिनी देव विलापं दुःखिता सती । करोति गिरिश त्वं च तामाश्वासय सर्वदा

હે દેવ, રતિ એકલી રહીને અત્યંત દુઃખથી વિલાપ કરે છે. હે ગિરીશ, તમે સદા તેને આશ્વાસન આપી સાંત્વના આપો.

Verse 34

संहारं कर्तुकामोऽसि क्रोधेनानेन शंकर । दैवतैस्सह सर्वेषां हतवांस्तं यदि स्मरम्

હે શંકર! આ ક્રોધમાં તમે સંહાર કરવા ઇચ્છુક જણાય છો. જો તમે સ્મર (કામ)ને સ્મર્યા હોત, તો તમે તેને જ નહીં, દેવતાઓ સહિત સર્વને પણ સંહાર્યા હોત.

Verse 35

दुःखं तस्या रतेर्दृष्ट्वा नष्टप्रायाश्च देवताः । तस्मात्त्वया च कर्त्तव्यं रत्याशोकापनोदनम्

રતિનું દુઃખ જોઈ દેવતાઓ પણ લગભગ નષ્ટપ્રાય થઈ ગયા. તેથી તમારે પણ એવું કરવું જોઈએ કે રતિનો શોક દૂર થઈ જાય.

Verse 36

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां प्रसन्नो भगवाञ्छिवः । देवानां सकलानां च वचनं चेदमब्रवीत्

બ્રહ્માએ કહ્યું—તેમના વચનો આ રીતે સાંભળી ભગવાન શિવ પ્રસન્ન થયા અને સર્વ દેવતાઓને આ વચન કહ્યું.

Verse 37

शिव उवाच । देवाश्च ऋषयस्सर्वे मद्वचश्शृणुतादरात् । मत्कोपेन च यज्जातं तत्तथा नान्यथा भवत्

શિવે કહ્યું—હે દેવો અને સર્વ ઋષિઓ! મારા વચન આદરથી સાંભળો. મારા કોપથી જે ઉત્પન્ન થયું છે, તે તેમ જ બને છે; અન્યથા નહીં.

Verse 38

अनंगस्तावदेव स्यात्कामो रतिपतिः प्रभुः । यावच्चावतरेत्कृष्णो धरण्यां रुक्मिणीपतिः

ત્યાં સુધી અનંગ કામ—રતિપતિ—પ્રભુરૂપે શક્તિશાળી રહેશે, જ્યાં સુધી રુક્મિણીપતિ શ્રીકૃષ્ણ ધરતી પર અવતરે નહીં.

Verse 39

द्वारकायां यदा स्थित्वा पुत्रानुत्पादयिष्यति । तदा कृष्णस्तु रुक्मिण्यां काममुत्पादयिष्यति

જ્યારે તે દ્વારકામાં નિવાસ કરીને પુત્રોને ઉત્પન્ન કરશે, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ રુક્મિણીના હૃદયમાં સંતાનની ઇચ્છા જગાવશે।

Verse 40

प्रद्युम्ननाम तस्यैव भविष्यति न संशयः । जातमात्रं तु तं पुत्रं शंबरस्संहरिष्यति

તે પુત્રનું નામ નિઃસંદેહ ‘પ્રદ્યુમ્ન’ થશે; પરંતુ જન્મતાં જ શંબર તેને અપહરણ કરી લેશે।

Verse 41

हृत्वा प्रास्य समुद्रं तं शंबरो दानवोत्तमः । मृतं ज्ञात्वा वृथा मूढो नगरं स्वं गमिष्यति

દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ શંબર તેને હરીને સમુદ્રમાં ફેંકી દેશે; તેને મરેલો માની મૂઢ બની વ્યર્થ પોતાના નગરમાં પાછો જશે।

Verse 42

तावच्च नगरं तस्य रते स्थेयं यथासुखम् । तत्रैव स्वपतेः प्राप्तिः प्रद्युम्नस्य भविष्यति

ત્યાં સુધી તું તે નગરમાં યથાસુખ આનંદથી રહે; ત્યાં જ તારા સ્વપતિ પ્રદ્યુમ્નનું આગમન અને પ્રાપ્તિ નિશ્ચિત થશે।

Verse 43

तत्र कामो मिलित्वा तं हत्वा शम्बरमाहवे । भविष्यति सुखी देवाः प्रद्युम्नाख्यस्स्वकामिनीम्

ત્યાં કામદેવ તેની સાથે મળી યુદ્ધમાં શંબરનો વધ કરશે; ત્યારે દેવો આનંદિત થશે અને ‘પ્રદ્યુમ્ન’ નામધારી પોતાનું પ્રિયતમ પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 44

तदीयं चैव यद्द्रव्यं नीत्वा स नगरं पुनः । गमिष्यति तया सार्द्धं देवास्सत्यं वचो मम

તેણાં જે સ્વકીય દ્રવ્ય છે તે બધું લઈને તે ફરી નગરમાં જશે; અને તેણી સાથે જ પ્રસ્થાન કરશે. હે દેવો, મારું વચન સત્ય છે.

Verse 45

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचश्शंभोर्देवा ऊचुः प्रणम्य तम् । किंचिदुच्छ्वसिताश्चित्ते करौ बद्ध्वा नतांगकाः

બ્રહ્માએ કહ્યું—શંભુના વચનો આ રીતે સાંભળી દેવોએ તેમને પ્રણામ કરીને કહ્યું. ચિત્તે થોડો હળવાશ આવી; હાથ જોડીને, દેહ નમાવી ઊભા રહ્યા.

Verse 46

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । शीघ्रं जीवय कामं त्वं रक्ष प्राणान् रतेर्हर

દેવોએ કહ્યું—હે દેવદેવ મહાદેવ, કરુણાસાગર પ્રભુ! શીઘ્ર કામને જીવિત કરો; અને હે રતિના પ્રિય-હર, રતિના પ્રાણોની રક્ષા કરો.

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्यामरवचः प्रसन्नः परमेश्वरः । पुनर्बभाषे करुणासागरस्सकलेश्वरः

બ્રહ્માએ કહ્યું—દેવોના વચનો સાંભળી પરમેશ્વર પ્રસન્ન થયા. પછી કરુણાસાગર, સકલેશ્વર શિવ ફરી બોલ્યા.

Verse 48

शिव उवाच । हे देवास्सुप्रसन्नोऽस्मि जीवयिष्यामि चांतरे । कामः स मद्गणो भूत्वा विहरिष्यति नित्यशः

શિવે કહ્યું—હે દેવો, હું અત્યંત પ્રસન્ન છું; યોગ્ય સમયે હું તેને જીવિત કરીશ. તે કામ મારા ગણોમાંનો બનીને નિત્ય મારા સાન્નિધ્યમાં વિહરશે.

Verse 49

नाख्येयमिदमाख्यानं कस्यचित्पुरतस्सुराः । गच्छत स्वस्थलं दुखं नाशयिष्यामि सर्वतः

હે દેવો, આ આખ્યાન કોઈપણના સમક્ષ કહેવા યોગ્ય નથી. તમે તમારા સુરક્ષિત ધામે જાઓ; હું સર્વ તરફથી આ દુઃખનો સંપૂર્ણ નાશ કરી દઈશ।

Verse 50

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे रुद्रो देवानां स्तुवतां तदा । सर्वे देवास्सुप्रस्सन्ना बभूवुर्गतविस्मयाः

બ્રહ્માએ કહ્યું—આવું કહીને, દેવો સ્તુતિ કરતા હતા ત્યારે રુદ્ર અંતર્ધાન થઈ ગયા. ત્યારબાદ બધા દેવો અત્યંત પ્રસન્ન અને શાંત થયા; તેમનો આશ્ચર્ય પણ શમ્યો।

Verse 51

ततस्तां च समाश्वास्य रुद्रस्य वचने स्थिताः । उक्त्वा वचस्तदीयं च स्वं स्वं धाम ययुर्मुने

પછી તેમણે તેને આશ્વાસન આપ્યું અને રુદ્રના વચનમાં સ્થિર રહ્યા. હે મુનિ, તેના તે વચનો પણ કહીને તેઓ સૌ પોતપોતાના ધામે ગયા।

Verse 52

कामपत्नी समादिष्टं नगरं सा गता तदा । प्रतीक्षमाणा तं कालं रुद्रादिष्टं मुनीश्वर

હે મુનીશ્વર, ત્યારે કામની પત્ની રુદ્રે સૂચવેલા નગરમાં ગઈ. ત્યાં તે રુદ્રની આજ્ઞા મુજબ નિર્ધારિત તે સમયની રાહ જોઈ રહી.