तारकपीडितदेवशरणागतिḥ — The Devas Seek Refuge from Tāraka

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ ते निर्जरास्सर्वे सुप्रणम्य प्रजेश्वरम् । तुष्टुवुः परया भक्त्या तारकेण प्रपीडिताः

બ્રહ્માએ કહ્યું—તારકથી અત્યંત પીડિત તે સર્વ અમર દેવોએ પ્રજેશ્વરને સુપ્રણામ કરીને પરમ ભક્તિથી તેમની સ્તુતિ કરી।

Verse 2

अहं श्रुत्वामरनुतिं यथार्थां हृदयंगमा । सुप्रसन्नतरो भूत्वा प्रत्यवोचं दिवौकसः

દેવોની યથાર્થ અને હૃદયસ્પર્શી સ્તુતિ સાંભળી હું વધુ પ્રસન્ન થયો અને પછી સ્વર્ગવાસીઓને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 3

स्वागतं स्वाधिकारा वै निर्विघ्नाः संति वस्तुतः । किमर्थमागता यूयमत्र सर्वे वदंतु मे

સ્વાગત છે! તમે ખરેખર યોગ્ય અને અધિકારસંપન્ન છો; વાસ્તવમાં તમે નિર્વિઘ્ન છો. તમે બધા અહીં કયા હેતુથી આવ્યા છો? મને કહો.

Verse 4

इति श्रुत्वा वचो मे ते नत्वा सर्वे दिवौकसः । मामूचुर्नतका दीनास्तारकेण प्रपीडिताः

મારા વચનો સાંભળી બધા દેવોએ નમસ્કાર કર્યો; અને તારકથી પીડિત થઈ, દીન બની, હાથ જોડીને તેમણે મને કહ્યું.

Verse 5

देवा ऊचुः । लोकेश तारको दैत्यो वरेण तव दर्पित । निरस्यास्मान्हठात्स्थानान्यग्रहीन्नो बलात्स्वयम्

દેવોએ કહ્યું—હે લોકેશ! તમારા વરદાનથી દર્પિત થયેલો દૈત્ય તારકે અમને અમારા યોગ્ય સ્થાનોમાંથી હઠપૂર્વક કાઢી મૂક્યા અને બળપૂર્વક પોતે જ અમારા પદો કબજે કર્યા.

Verse 6

भवतः किमु न ज्ञातं दुःखं यन्नः उपस्थितम् । तद्दुःखं नाशय क्षिप्रं वयं ते शरणं गताः

હે પ્રભુ! અમ પર આવેલું દુઃખ શું તમને અજાણ છે? તે પીડાનો શીઘ્ર નાશ કરો; અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ.

Verse 7

अहर्निशं बाधतेस्मान्यत्र तत्रास्थितान्स वै । पलायमानाः पश्यामो यत्र तत्रापि तारकम्

દિવસ-રાત, અમે જ્યાં જ્યાં ઊભા હોઈએ ત્યાં ત્યાં તે અમને સતાવે છે. અમે ભાગીએ તોય જ્યાં ત્યાં તાડક જ દેખાય છે.

Verse 8

तारकान्नश्च यद्दुःखं संभूतं सकलेश्वर । तेन सर्वे वयं तात पीडिता विकला अति

હે સકલેશ્વર! તાડકના કારણે અમને જે દુઃખ ઉપજ્યું છે, તેનાથી, હે તાત, અમે બધા અત્યંત પીડિત અને સર્વથા નિરાધાર થઈ ગયા છીએ.

Verse 9

अग्निर्यमोथ वरुणो निरृतिर्वायुरेव च । अन्ये दिक्पतयश्चापि सर्वे यद्वशगामिनः

અગ્નિ, યમ, વરુણ, નિરૃતિ અને વાયુ—અને અન્ય દિક્પાલો પણ—બધા તેના વશમાં ચાલે છે, તેની ઇચ્છાથી શાસિત છે.

Verse 10

सर्वे मनुष्यधर्माणस्सर्वेः परिकरैर्युताः । सेवंते तं महादैत्यं न स्वतंत्राः कदाचन

માનવધર્મના બંધનમાં બંધાયેલા બધા જ, પોતાના પરિકરો સાથે, તે મહાદૈત્યની સેવા કરે છે; તેઓ ક્યારેય સ્વતંત્ર નથી.

Verse 11

एवं तेनार्दिता देवा वशगास्तस्य सर्वदा । तदिच्छाकार्य्यनिरतास्सर्वे तस्यानुजीविनः

આ રીતે તેના દ્વારા પીડિત દેવો સદા તેના વશમાં આવી ગયા. તેની ઇચ્છાનુસાર કાર્ય કરવામાં જ તત્પર રહી, બધા તેના પર આધાર રાખીને જીવતા હતા.

Verse 12

यावत्यो वनितास्सर्वा ये चाप्यप्सरसां गणाः । सर्वांस्तानग्रहीद्दैत्यस्तारकोऽसौ महाबली

ત્યાં જેટલી સ્ત્રીઓ હતી અને અપ્સરાઓના જેટલા ગણ હતા—તે બધાને તે મહાબલી દૈત્ય તારકે પકડી લીધા.

Verse 13

न यज्ञास्संप्रवर्तते न तपस्यंति तापसाः । दानधर्मादिकं किंचिन्न लोकेषु प्रवर्त्तते

યજ્ઞો યોગ્ય રીતે ચાલતા નથી, તપસ્વીઓ પણ તપ કરતા નથી. દાન, ધર્મ વગેરે પવિત્ર કર્તવ્યો લોકોમાં ક્યાંય પ્રવર્તતા નથી.

Verse 14

तस्य सेनापतिः क्रौंचो महापाप्यस्ति दानवः । स पातालतलं गत्वा बाधते त्वनिशं प्रजाः

તેનો સેનાપતિ ક્રૌંચ નામનો મહાપાપી દાનવ છે. તે પાતાળતલમાં જઈને અવિરત પ્રજાને પીડાવે છે.

Verse 15

तेन नस्तारकेणेदं सकलं भुवनत्रयम् । हृतं हठाज्जगद्धातः पापेनाकरुणात्मना

હે જગદ્ધાતા! તે પાપી, કરુણાવિહિન અને કઠોરહૃદય તારકે હઠપૂર્વક અમારાથી આ સમગ્ર ત્રિભુવન છીનવી લીધું છે.

Verse 16

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्ड देवसांत्वनवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના તૃતીય પાર્વતીખંડમાં ‘દેવસાંત્વનવર્ણન’ નામનો સોળમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 17

त्वं नो गतिश्च शास्ता च धाता त्राता त्वमेव हि । वयं सर्वे तारकाख्यवह्नौ दग्धास्सुविह्वलाः

તમે જ અમારા આશ્રય અને માર્ગદર્શક; તમે જ શાસક, ધાતા અને ત્રાતા છો. તારક નામની અગ્નિથી અમે બધા દગ્ધ થઈ અત્યંત વ્યાકુળ અને દુઃખિત થઈ ગયા છીએ.

Verse 18

तेन क्रूरा उपाय नः सर्वे हतबलाः कृताः । विकारे सांनिपाते वा वीर्यवंत्यौषधानि च

તે ક્રૂર ઉપાયોથી અમે સૌ નિર્બળ બની ગયા. સામાન્ય રોગ હોય કે સન્નિપાત જેવી સંયુક્ત વ્યાધિ—બળવાન ઔષધિઓ પણ નિષ્ફળ થઈ ગઈ.

Verse 19

यत्रास्माकं जयाशा हि हरिचक्रे सुदर्शने । उत्कुंठितमभूत्तस्य कंठे पुष्पमिवार्पितम्

જ્યારે અમારી જયની આશા હરિના સુદર્શન ચક્ર પર સ્થિર થઈ, ત્યારે તે પણ વ્યાકુળ બન્યું—ગળા પર મૂકેલા ફૂલની જેમ—સ્થિર રહી શક્યું નહીં.

Verse 20

ब्रह्मोवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा निर्जराणामहं मुने । प्रत्यवोचं सुरान्सर्वांस्तत्कालसदृशं वचः

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુને! અમર દેવોના આ વચનો સાંભળી મેં તત્કાળ સર્વ દેવોને તે ક્ષણને અનુરૂપ ઉત્તર આપ્યો।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । ममैव वचसा दैत्यस्तारकाख्यस्समेधितः । न मत्तस्तस्य हननं युज्यते हि दिवौकसः

બ્રહ્માએ કહ્યું—મારા જ વચનથી ‘તારક’ નામનો દૈત્ય પોષાઈ બળવાન થયો છે; તેથી, હે સ્વર્ગવાસીઓ, તેનો વધ મારા દ્વારા થવો યોગ્ય નથી।

Verse 22

ततो नैव वधो योग्यो यतो वृद्धिमुपागतः । विष वृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुमसांप्रतम्

અતએવ હવે તેનો વધ યોગ્ય નથી, કારણ કે તે વધીને બળવાન થયો છે; જેમ ઝેરી વૃક્ષ પણ એકવાર વધે પછી મનગમતું સહેલાઈથી કાપી શકાતું નથી।

Verse 23

युष्माकं चाखिलं कार्यं कर्तुं योग्यो हि शंकरः । किन्तु स्वयं न शक्तो हि प्रतिकर्तुं प्रचो दितः

તમારા સર્વ કાર્યો સિદ્ધ કરવા શંકર જ યોગ્ય છે; પરંતુ પ્રેરણા આપ્યા છતાં પણ તેઓ સ્વયંથી પ્રતિશોધ કરવા પ્રવૃત્ત થતા નથી।

Verse 24

तारकाख्यस्तु पापेन स्वयमेष्यति संक्षयम् । यथा यूयं संविदध्वमुपदेशकरस्त्वहम्

‘તારક’ નામનો તે પોતાના પાપથી જ સ્વયં વિનાશને પામશે; તેથી તમે જેમ યોગ્ય માનો તેમ કરો, હું તો માત્ર ઉપદેશ આપનાર છું।

Verse 25

न मया तारको वध्यो हरिणापि हरेण च । नान्येनापि सुरैर्वापि मद्वरात्सत्यमुच्यते

તારકનો વધ ન તો હું કરી શકું, ન હરિ (વિષ્ણુ), ન હર (શિવ); અન્ય દેવો પણ નહીં. મારા વરદાનથી આ જ સત્ય કહેવાય છે।

Verse 26

शिववीर्य्यसमुत्पन्नो यदि स्यात्तनयस्सुराः । स एव तारकाख्यस्य हंता दैत्यस्य नापरः

હે દેવો, જો શિવના વીર્યથી પુત્ર જન્મે, તો એ જ તારક નામના દૈત્યનો સંહારક થશે; બીજો કોઈ નહીં।

Verse 27

यमुपायमहं वच्मि तं कुरुध्वं सुरोत्तमाः । महादेवप्रसादेन सिद्धिमेष्यति स धुवम्

હું જે ઉપાય કહું છું, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠો, તે તમે કરો. મહાદેવના પ્રસાદથી તે નિશ્ચિત જ સિદ્ધિ આપશે।

Verse 28

सती दाक्षा यिणी पूर्वं त्यक्तदेहा तु याभवत् । सोत्पन्ना मेनकागर्भात्सा कथा विदिता हि वः

એ સતી—દક્ષની પુત્રી—જેણે પૂર્વે દેહ ત્યાગ કર્યો હતો, તે જ મેનકાના ગર્ભમાંથી ફરી જન્મી. આ કથા તો તમને જાણીતી જ છે।

Verse 29

तस्या अवश्यं गिरिशः करिष्यति कर ग्रहम् । तत्कुरुध्वमुपायं च तथापि त्रिदिवौकसः

નિશ્ચયે ગિરીશ (ભગવાન શિવ) તેનું પાણિગ્રહણ કરશે. તેથી હે ત્રિલોકવાસી દેવો, તેમ છતાં યોગ્ય ઉપાય રચો.

Verse 30

तथा विदध्वं सुतरां तस्यां तु परियत्नतः । पार्वत्यां मेनकाजायां रेतः प्रतिनिपातने

અતએવ તેમ જ નિશ્ચયપૂર્વક અને અત્યંત પ્રયત્નથી કરો, જેથી દિવ્ય બીજનો યોગ્ય નિક્ષેપ મેનકાની પુત્રી પાર્વતીમાં થઈ જાય।

Verse 31

तमूर्द्ध्वरेतसं शंभुं सैव प्रच्युतरेतसम् । कर्तुं समर्था नान्यास्ति तथा काप्यबला बलात्

ઊર્ધ્વરેતસ્ બ્રહ્મચારી શંભુમાંથી તે તેજનું સ્રવણ કરાવવાની શક્તિ માત્ર તેણી (પાર્વતી) પાસે છે; કેટલીય બળવતી સ્ત્રી હોય તોય બીજી કોઈ કરી શકતી નથી।

Verse 32

सा सुता गिरिराजस्य सांप्रतं प्रौढयौवना । तपस्यते हिमगिरौ नित्यं संसेवते हरम्

ગિરિરાજની તે પુત્રી, જે હવે યુવનની પરિપક્વતામાં છે, હિમગિરિ પર તપ કરે છે અને નિત્ય ભક્તિભાવથી હર (શિવ)ની સેવા કરે છે।

Verse 33

वाक्याद्धिमवतः कालीं स्वपितुर्हठतश्शिवा । सखीभ्यां सेवते सार्द्धं ध्यानस्थं परमेश्वरम्

હિમવતના વચનથી શિવા (પાર્વતી)એ પોતાના પિતાની કાળી ને હઠપૂર્વક જગાડી; પછી બે સખીઓ સાથે ધ્યાનસ્થ પરમેશ્વરની સેવા કરી।

Verse 34

तामग्रतोऽर्च्चमानां वै त्रैलोक्ये वरवर्णिनीम् । ध्यानसक्तो महेशो हि मनसापि न हीयते

ત્રિલોકમાં સર્વોત્તમ સૌંદર્યવાળી, દિવ્ય તેજસ્વિની દેવી તેમના સમક્ષ પૂજા કરતી હોવા છતાં; મહેશ ધ્યાનમાં લીન રહ્યા, મનથી પણ અંતર્ધ્યાનમાંથી હટ્યા નહિ।

Verse 35

भार्य्यां समीहेत यथा स कालीं चन्द्रशेखरः । तथा विधध्वं त्रिदशा न चिरादेव यत्नतः

હે ત્રિદશો, પ્રયત્નપૂર્વક એવું કરો કે ચન્દ્રશેખર, ચન્દ્રમૌલિ શિવ, કાળી ને પત્નીરૂપે ઇચ્છે; એ જ રીતે વહેલામાં વહેલું સિદ્ધ કરો.

Verse 36

स्थानं गत्वाथ दैत्यस्य तमहं तारकं ततः । निवारयिष्ये कुहठात्स्वस्थानं गच्छतामराः

તે દૈત્યના સ્થાને જઈને હું પછી તારકને તેની દુષ્ટ હઠથી રોકી દઈશ. હે અમરો, તમે સૌ પોતપોતાના ધામે પાછા જાઓ.

Verse 37

इत्युक्त्वाहं सुरान्शीघ्रं तारकाख्यासुरस्य वै । उपसंगम्य सुप्रीत्या समाभाष्येदमब्रवम्

આવું કહીને હું ત્વરિત દેવતાઓ પાસે ગયો અને પછી તારકાસુર તરીકે પ્રસિદ્ધ તારક દૈત્યને મળવા ગયો. સ્નેહપૂર્વક તેને આદરથી અભિવાદન કરી મેં આ વચન કહ્યું.

Verse 38

ब्रह्मोवाच । तेजोसारमिदं स्वर्गं राज्यं त्वं परिपासि नः । यदर्थं सुतपस्तप्तं वाञ्छसि त्वं ततोऽधिकम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ સ્વર્ગ તેજનો સાર છે, અને તું અમારા રાજ્યનું રક્ષણ કરે છે. કયા હેતુથી તું એવો કઠોર તપ કર્યો? શું તને આ સ્વર્ગથી પણ વધુ કંઈ ઇચ્છા છે?

Verse 39

वरश्चाप्यवरो दत्तो न मया स्वर्गराज्यता । तस्मात्स्वर्गं परित्यज्य क्षितौ राज्यं समाचर

મેં તને વર આપ્યો છે—અથવા નાનો વર પણ—પરંતુ સ્વર્ગરાજ્ય નથી. તેથી સ્વર્ગ ત્યજી પૃથ્વી પર તારો રાજ્ય ધર્મપૂર્વક ચલાવ.

Verse 40

देवयोग्यानि तत्रैव कार्य्याणि निखिलान्यपि । भविष्यत्यरसुरश्रेष्ठ नात्र कार्य्या विचारणा

દેવોને યોગ્ય એવા સર્વ કાર્યો ત્યાં જ સંપૂર્ણ રીતે કરવાં. હે અસુરશ્રેષ્ઠ, આ નિશ્ચયે થશે; તેમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 42

तारकोऽपि परित्यज्य स्वर्गं क्षितिमथाभ्यगात् । शोणिताख्य पुरे स्थित्वा सर्वराज्यं चकार सः

તારક પણ સ્વર્ગ ત્યજી પછી પૃથ્વી પર આવ્યો. ‘શોણિતા’ નામના નગરમાં રહી તેણે સર્વભૌમ રાજ્ય સ્થાપ્યું.

Verse 43

देवास्सर्वेऽपि तच्छुत्वा मद्वाक्यं सुप्रणम्य माम् । शक्रस्थानं ययुः प्रीत्या शक्रेण सुस माहिताः

મારા વચન સાંભળી સર્વ દેવોએ મને ભક્તિપૂર્વક સારી રીતે પ્રણામ કર્યો. પછી આનંદથી તેઓ ઇન્દ્રના ધામે ગયા અને ઇન્દ્રના માર્ગદર્શન હેઠળ સજાગ રહ્યા.

Verse 44

तत्र गत्वा मिलित्वा च विचार्य्य च परस्परम् । ते सर्वे मरुतः प्रीत्या मघवंतं वचोऽब्रुवन्

ત્યાં જઈ, ભેગા થઈ અને પરસ્પર વિચારવિમર્શ કરીને, તે બધા મરુત આનંદથી મઘવન (ઇન્દ્ર)ને સંબોધીને બોલ્યા.

Verse 45

देवा ऊचुः । शम्भोर्य्यथा शिवायां वै रुचिजायेत कामतः । मघवंस्ते प्रकर्तव्यं ब्रह्मोक्तं सर्वमेव तत्

દેવોએ કહ્યું—હે મઘવન (ઇન્દ્ર), શંભુને શિવા (પાર્વતી) પ્રત્યે સ્વઇચ્છાથી પ્રેમમય રૂચિ જાગે તે માટે બ્રહ્માએ જે કહ્યું છે તે સર્વ તારે સંપૂર્ણપણે કરવું જોઈએ।

Verse 46

ब्रह्मोवाच । इत्येवं सर्ववृत्तांतं विनिवेद्य सुरेश्वरम् । जग्मुस्ते सर्वतो देवाः स्वं स्वं स्थानं मुदान्विताः

બ્રહ્માએ કહ્યું: “આ રીતે સર્વ વૃત્તાંત દેવેશ્વરને નિવેદન કરીને, સર્વ દિશાઓથી એકત્ર થયેલા દેવો આનંદપૂર્વક પોતાના-પોતાના ધામે ગયા।”