तारकासुर-पूर्ववृत्त-प्रश्नः (Questions on Tārakāsura and Śivā’s tapas) / “Inquiry into Tārakāsura’s origin and Śivā–Śiva narrative”

Verse 1

नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाशैव सम्यगुक्तं त्वया विधे । चरितं परमं ह्येतच्छिवायाश्च शिवस्य च

નારદ બોલ્યા—હે વિષ્ણુશિષ્ય, હે મહાશૈવ, હે વિધિ (બ્રહ્મા), તું જે કહ્યું તે સર્વથા યોગ્ય છે. આ તો શિવા (પાર્વતી) અને શિવનું પરમ પાવન ચરિત છે।

Verse 2

कस्तारकासुरो ब्रह्मन्येन देवाः प्रपीडिताः । कस्य पुत्रस्य वै ब्रूहि तत्कथां च शिवाश्रयाम्

હે બ્રહ્મન, જેના દ્વારા દેવો અત્યંત પીડિત થયા તે તારકાસુર કોણ છે? તે કોનો પુત્ર છે તે કહો; અને શિવાશ્રિત તે કથাও વર્ણવો।

Verse 3

भस्मी चकार स कथं शंकरश्च स्मरं वशी । तदपि ब्रूहि सुप्रीत्याद्भुतं तच्चरितं विभोः

સ્વયં સંયમી શંકરે સ્મર (કામદેવ)ને કેવી રીતે ભસ્મ કર્યો? કૃપા કરીને પ્રેમપૂર્વક તે સર્વવ્યાપી પ્રભુનું તે અદ્ભુત કૃત્ય અને દિવ્ય ચરિત પણ કહો।

Verse 4

कथं शिवा तपोऽत्युग्रं चकार सुखहेतवे । कथं प्राप पतिं शंभुमादिशक्तिर्जगत्परा

શિવા (પાર્વતી)એ સાચા કલ્યાણ માટે અત્યંત ઉગ્ર તપ કેવી રીતે કર્યું? અને જગતથી પર એવી આદિશક્તિ શંભુને પતિરૂપે કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી?

Verse 5

एतत्सर्वमशेषेण विशेषेण महाबुध । ब्रूहि मे श्रद्दधानाय स्वपुत्राय शिवात्मने

હે મહાબુદ્ધિમાન, આ બધું મને કશું બાકી ન રાખીને, વિશેષ વિગતે કહો—મને, શ્રદ્ધાથી ભરેલા, તમારા પોતાના પુત્ર સમાન, શિવભક્ત આત્માને।

Verse 6

ब्रह्मोवाच पुत्रवर्य महाप्राज्ञ सुरर्षे शंसितव्रतः । वच्म्यहं शंकरं स्मृत्वा सर्वं तच्चरितं शृणु

બ્રહ્માએ કહ્યું—“હે પુત્રશ્રેષ્ઠ, હે મહાપ્રાજ્ઞ, હે દેવર્ષિ, પ્રશંસિત વ્રતધારી! શંકરનું સ્મરણ કરીને હું તેમનું સર્વ પાવન ચરિત કહું છું; સાંભળો.”

Verse 7

प्रथमं तारकस्यैव भवं संशृणु नारद । यद्वधार्थं महा यत्नः कृतो दैवैश्शिवाश्रयैः

હે નારદ, પ્રથમ તારકના જન્મ અને ઉદયનું વર્ણન સાંભળ; કારણ કે તેના વધ માટે શિવાશ્રય લીધેલા દેવોએ મહાન પ્રયત્ન કર્યો.

Verse 8

मम पुत्रो मरीचिर्यः कश्यपस्तस्य चात्मजः । त्रयोदशमितास्तस्य स्त्रियो दक्षसुताश्च याः

મારો પુત્ર મરીચિ છે અને તેનો પુત્ર કશ્યપ છે. કશ્યપની પત્નીઓ—દક્ષની પુત્રીઓ—કુલ તેર કહેવાય છે.

Verse 9

दितिर्ज्येष्ठा च तत्स्त्री हि सुषुवे सा सुतद्वयम् । हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः

કશ્યપની જેઠી પત્ની દિતીએ બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો. તેમાં હિરણ્યકશિપુ મોટો હતો અને ત્યારબાદ હિરણ્યાક્ષ નાનો જન્મ્યો.

Verse 10

तौ हतौ विष्णुना दैत्यौ नृसिंहक्रोडरूपतः । सुदुःखदौ ततो देवाः सुखमापुश्च निर्भयाः

તે બંને દૈત્ય વિષ્ણુએ નૃસિંહ અને વરાહ રૂપ ધારણ કરીને સંહાર્યા. તે મહાદુઃખદાયકો નષ્ટ થતાં દેવતાઓ સુખી થયા અને નિર્ભય બન્યા.

Verse 11

दितिश्च दुःखितासीत्सा कश्यपं शरणं गता । पुनस्संसेव्य तं भक्त्या गर्भमाधत्त सुव्रता

દિતી દુઃખિત થઈ કશ્યપની શરણમાં ગઈ. પછી ભક્તિપૂર્વક તેમની સેવા કરીને તે સુવ્રતાએ ગર્ભ ધારણ કર્યો.

Verse 12

तद्विज्ञाय महेंद्रोऽपि लब्धच्छिद्रो महोद्यमी । तद्गर्भं व्यच्छिनत्तत्र प्रविश्य पविना मुहुः

આ વાત જાણી મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) પણ—છિદ્ર મળતાં અને મહા ઉદ્યમથી—વારંવાર ત્યાં પ્રવેશ કરીને વજ્રથી અંદરના ગર્ભને કાપી નાખ્યો.

Verse 13

तद्व्रतस्य प्रभावेण न तद्गर्भो ममार ह । स्वपंत्या दैवयोगेन सप्त सप्ताभवन्सुताः

તે વ્રતના પ્રભાવથી તેનો ગર્ભ નષ્ટ થયો નહીં. અને દૈવયોગે, તે સૂતી હતી ત્યારે જ સાત પુત્રો—સાતેય—જન્મ્યા.

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे तारकोत्पत्तौ वज्रांगोत्पत्तितपोवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગની રુદ્રસંહિતાના તૃતીય પાર્વતીખંડમાં ‘તારકની ઉત્પત્તિ તથા વજ્રાંગની ઉત્પત્તિ અને તપનું વર્ણન’ નામનો ચૌદમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 15

पुनर्दितिः पतिं भेजेऽनुतप्ता निजकर्मतः । चकार सुप्रसन्नं तं मुनिं परमसेवया ऽ

પછી દિતિ પોતાના કર્મથી અનુતપ્ત થઈ ફરી પતિ પાસે ગઈ. પરમ ભક્તિભરી સેવાથી તેણે તે મુનિને અત્યંત પ્રસન્ન કર્યો.

Verse 16

कश्यप उवाच । तपः कुरु शुचिर्भूत्वा ब्रह्मणश्चायुतं समाः । चेद्भविष्यति तत्पूर्वं भविता ते सुतस्तदा

કશ્યપે કહ્યું— શુદ્ધ બની બ્રહ્માના માન પ્રમાણે દસ હજાર વર્ષ તપ કરો. તે પહેલું સિદ્ધ થાય તો ત્યાર પછી નિશ્ચયે તમને પુત્ર પ્રાપ્ત થશે.

Verse 17

तथा दित्या कृतं पूर्णं तत्तपश्श्रद्धया मुने । ततः पत्युः प्राप्य गर्भं सुषुवे तादृशं सुतम्

હે મુને, આ રીતે દિતીએ શ્રદ્ધાપૂર્વક પોતાનું તપ પૂર્ણ કર્યું. પછી પતિ દ્વારા ગર્ભ ધારણ કરીને તેણે તપના પ્રભાવ અનુસાર એવો જ સ્વભાવ ધરાવતો પુત્ર પ્રસવ્યો.

Verse 18

वजांगनामा सोऽभूद्वै दितिपुत्रोऽमरोपमः । नामतुल्यतनुर्वीरस्सुप्रताप्युद्भवाद्बली

દિતીનો પુત્ર વજાંગ નામે ઉત્પન્ન થયો; તેજમાં દેવતુલ્ય હતો. નામને અનુરૂપ દેહ ધરાવતો તે વીર જન્મથી જ અત્યંત પ્રતિાપી અને બલવાન હતો.

Verse 19

जननीशासनात्सद्यस्स सुतो निर्जराधिपम् । बलाद्धृत्वा ददौ दंडं विविधं निर्जरानपि

માતાની આજ્ઞાથી તે પુત્રે તત્કાળ બળપૂર્વક દેવાધિપતિને પકડી દંડ આપ્યો; અન્ય દેવોને પણ તેણે વિવિધ રીતે દંડિત કર્યા.

Verse 20

दितिस्सुखमतीवाप दृष्ट्वा शक्रादिदुर्दशाम् । अमरा अपि शक्राद्या जग्मुर्दुःखं स्वकर्मतः

શક્ર વગેરે દેવોની દુર્દશા જોઈ દિતી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ. પરંતુ અમરો પણ—શક્ર આદિ—પોતાના કર્મફળથી દુઃખમાં પડ્યા.

Verse 21

तदाहं कश्यपेनाशु तत्रागत्य सुसामगीः । देवानत्याजयंस्तस्मात्सदा देवहिते रतः

ત્યારે હું કશ્યપ સાથે ત્વરિત ત્યાં આવી યોગ્ય સામગ્રી સુસજ્જ કરીને દેવોને વિજયી કરાવ્યા; તેથી હું સદા દેવહિતમાં રત રહું છું.

Verse 22

देवान्मुक्त्वा स वज्रांगस्ततः प्रोवाच सादरम् । शिवभक्तोऽतिशुद्धात्मा निर्विकारः प्रसन्नधीः

દેવોએ મુક્ત કર્યા પછી વજ્રાંગે આદરપૂર્વક કહ્યું. તે શિવભક્ત, અતિશય શુદ્ધાત્મા, નિર્વિકાર અને પ્રસન્નબુદ્ધિ હતો।

Verse 23

वज्रांग उवाच । इंद्रो दुष्टः प्रजाघाती मातुर्मे स्वार्थसाधकः । स फलं प्राप्तवानद्य स्वराज्यं हि करोतु सः

વજ્રાંગ બોલ્યો—ઇન્દ્ર દુષ્ટ છે, પ્રજાઘાતી છે, અને મારી માતાની કીમતે પણ પોતાનો સ્વાર્થ સાધે છે. આજે તેણે કર્મફળ પામ્યું; તે પોતાના સ્વરાજ્યનું જ શાસન કરે।

Verse 24

मातुराज्ञावशाद्ब्रह्मन्कृतमेतन्मयाखिलम् । न मे भोगाभिलाषो वै कस्यचि द्भुवनस्य हि

હે બ્રહ્મન, આ બધું મેં માત્ર માતાની આજ્ઞાના વશમાં રહીને કર્યું છે. ખરેખર, કોઈ પણ લોકના ભોગોની મને જરાય ઇચ્છા નથી।

Verse 25

तत्त्वसारं विधे सूत मह्यं वेदविदाम्वर । येन स्यां सुसुखी नित्यं निर्विकारः प्रसन्नधीः

હે સૂત, વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને મને તત્ત્વસાર ઉપદેશો—જેનાથી હું નિત્ય સુખી, નિર્વિકાર અને પ્રસન્નબુદ્ધિ બની શકું।

Verse 26

तच्छ्रुत्वाहं मुनेऽवोचं सात्त्विको भाव उच्यत । तत्त्वसार इति प्रीत्या सृजाम्येकां वरां स्त्रियम्

તે સાંભળી, હે મુનિ, મેં કહ્યું—આને સાત્ત્વિક ભાવ કહે છે. પ્રીતિવશ હું સત્યતત્ત્વના સારરૂપ ‘તત્ત્વસારાં’ નામની એક ઉત્તમ સ્ત્રીની સૃષ્ટિ કરીશ.

Verse 27

वरांगीं नाम तां दत्त्वा तस्मै दितिसुताय वै । अयां स्वधाम सुप्रीतः कश्यपस्तत्पितापि च

તેણે તેને ‘વરાંગી’ નામ આપી દિતિના પુત્રને અર્પણ કરી; અત્યંત પ્રસન્ન કશ્યપ—જે તેનો પિતા પણ હતો—પોતાના સ્વધામે પરત ગયો।

Verse 28

ततो दैत्यस्य वज्रांगस्सात्विकं भावमाश्रितः । आसुरं भावमुत्सृज्य निर्वैरस्सुखमाप्तवान्

ત્યારબાદ દૈત્ય વજ્રાંગે સાત્ત્વિક ભાવનો આશ્રય લીધો. આસુરી સ્વભાવ ત્યજી તે નિર્વૈર બની શાંતિ અને સુખ પ્રાપ્ત કર્યાં।

Verse 29

न बभूव वरांग्या हि हृदि भावोथ सात्विकः । सकामा स्वपतिं भेजे श्रद्धया विविधं सती

પરંતુ વરાંગીના હૃદયમાં ખરેખર સાત્ત્વિક ભાવ ઊપજ્યો નહીં. છતાં કામનાયુક્ત હોવા છતાં તે સતી શ્રદ્ધાથી વિવિધ રીતે પોતાના પતિને શરણ ગઈ।

Verse 30

अथ तत्सेवनादाशु संतुष्टोऽभून्महाप्रभुः । स वज्रांगः पतिस्तस्या उवाच वचनं तदा

પછી તેની સેવાને કારણે મહાપ્રભુ ત્વરિત પ્રસન્ન થયા. ત્યારે તેનો પતિ વજ્રાંગ તેને આ વચન બોલ્યો।

Verse 31

वज्रांग उवाच । किमिच्छसि प्रिये ब्रूहि किं ते मनसि वर्तते । तच्छुत्वानम्य तं प्राह सा पतिं स्वमनोरथम्

વજ્રાંગે કહ્યું—“પ્રિયે, તને શું ઇચ્છા છે? કહો; તારા મનમાં શું છે?” આ સાંભળી તેણીએ તેમને નમસ્કાર કરીને પોતાના પતિને પોતાની હૃદયની ઇચ્છા કહી।

Verse 32

वरांग्युवाच । चेत् प्रसन्नोऽभवस्त्वं वै सुतं मे देहि सत्पते । महाबलं त्रिलोकस्य जेतारं हरिदुःखदम्

વરાંગી (પાર્વતી) બોલી—જો તમે ખરેખર પ્રસન્ન થયા હો, હે સત્પતે, તો મને એક પુત્ર આપો—મહાબળવાન, ત્રિલોકનો જિતનાર અને હરિના દુઃખને હરનાર।

Verse 33

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा प्रियावाक्यं विस्मितोऽभूत्स आकुलः । उवाच हृदि स ज्ञानी सात्विको वैरवर्जितः

બ્રહ્માએ કહ્યું—એ પ્રિય વચન સાંભળી તે આશ્ચર્યચકિત થયો અને અંદરથી વ્યાકુળ બન્યો. તે જ્ઞાની, સાત્ત્વિક અને વૈરવિહિન, હૃદયથી બોલ્યો।

Verse 34

प्रियेच्छति विरोधं वै सुरैर्मे न हि रोचते । किं कुर्यां हि क्व गच्छेयं कथं नश्ये न मे पणः

“મારી પ્રિયા દેવો સાથે વિરોધ ઇચ્છે છે; પરંતુ એવી શત્રુતા મને ગમતી નથી. હું શું કરું? ક્યાં જાઉં? અને મારી પ્રતિજ્ઞા (પણ) ન ગુમાવીને હું કેવી રીતે નાશ પામું?”

Verse 35

प्रियामनोरथश्चैव पूर्णस्स्यात्त्रिजगद्भवेत् । क्लेशयुङ्नितरा भूयो देवाश्च मुनयस्तथा

ત્યારે પ્રિયાનો મનોભાવ પૂર્ણ થશે અને ત્રિજગતનું કલ્યાણ થશે; નહિતર દેવો અને મુનિઓ ફરી વધુ ક્લેશથી પીડિત થશે।

Verse 36

न पूर्णस्स्यात्प्रियाकामस्तदा मे नरको भवेत् । द्विधापि धर्महानिर्वै भवतीत्यनुशुश्रुवान्

જો મારી પ્રિયાની ઇચ્છા પૂર્ણ ન થાય, તો મારા માટે તે જ નરક બને. અને બેમાંથી કોઈ પણ રીતે કરું તો નિશ્ચયે ધર્મહાનિ થાય—એવું સાંભળી તેણે મનમાં વિચાર કર્યો.

Verse 37

वज्रांग इत्थं बभ्राम स मुने धर्मसंकटे । बलाबलं द्वयोस्तत्र विचिचिंत च बुद्धितः

આ રીતે, હે મુને, ધર્મસંકટમાં વજ્રાંગ ભટકતો રહ્યો; અને ત્યાં તેણે બુદ્ધિથી બંને પક્ષોના બળ-અબળનું વિચારણ કર્યું.

Verse 38

शिवेच्छया स हि मुने वाक्यं मेने स्त्रियो बुधः । तथास्त्विति वचः प्राह प्रियां प्रति स दैत्यराट्

હે મુનિ, શિવની ઇચ્છાથી તે બુદ્ધિમાન દૈત્યરાજે સ્ત્રીના વચનને સત્ય માન્યું. પછી પોતાની પ્રિયાને ‘તથાસ્તુ’ કહીને તે બોલ્યો.

Verse 39

तदर्थमकरोत्तीव्रं तपोन्यद्दुष्करं स तु । मां समुद्दिश्य सुप्रीत्या बहुवर्षं जितेंद्रियः

તે હેતુસર તેણે અત્યંત તીવ્ર, નહીંતર દુષ્કર એવી તપશ્ચર્યા કરી. મને લક્ષ્ય કરીને પ્રેમભક્તિથી તે અનેક વર્ષો સુધી ઇન્દ્રિયજયી બની સંયમી રહ્યો.

Verse 40

वरं दातुमगां तस्मै दृष्ट्वाहं तत्तपो महत् । वरं ब्रूहि ह्यवोचं तं सुप्रसन्नेन चेतसा

તે મહાન તપનું મહાત્મ્ય જોઈ હું તેને વર આપવા ગયો. અતિ પ્રસન્ન ચિત્તે મેં તેને કહ્યું—‘વર બોલ, જે ઇચ્છો તે માગ.’

Verse 41

वज्रांगस्तु तदा प्रीतं मां दृष्ट्वा स्थितं विभुम् । सुप्रणम्य बहुस्तुत्वा वरं वव्रे प्रियाहितम्

ત્યારે વજ્રાંગે મને—સર્વવ્યાપી પ્રભુને—ત્યાં સ્થિત જોઈ આનંદ પામ્યો. તેણે ઊંડો પ્રણામ કરી બહુ સ્તુતિ કરી, પછી પ્રિય અને હિતકારી એવો વર માગ્યો.

Verse 42

वज्रांग उवाच । सुतं देहि स्वमातुर्मे महाहितकरं प्रभो । महाबलं सुप्रतापं सुसमर्थं तपोनिधिम्

વજ્રાંગ બોલ્યો—હે પ્રભુ! મારી માતાને મહાહિત કરનાર એવો પુત્ર આપો—મહાબળવાન, મહાપ્રતાપી, સર્વસમર્થ અને તપનો નિધિ।

Verse 43

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य च तद्वाक्यं तथास्त्वित्यब्रवं मुने । अया स्वधाम तद्दत्त्वा विमनास्सस्मरच्छिवम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુને! તે વચન સાંભળી મેં કહ્યું, ‘તથાસ્તુ.’ પછી તેને સ્વધામે મોકલીને અને વર આપીને, હું ઉદાસ થઈ ભગવાન શિવનું સ્મરણ કરતો રહ્યો।