Śiva-jñāna and the Non-dual Vision of a Śiva-maya Universe (शिवज्ञानम्—सर्वं शिवमयम्)
અધ્યાય ૪૩માં સૂતજી ઋષિસભામાં ‘મહાગુહ્ય’ અને મુક્તિસ્વરૂપ શિવજ્ઞાનનું ઉપદેશ આપે છે. નારદ, કુમારો, વ્યાસ અને કપિલ વગેરે દ્વારા સ્વીકૃત આ તત્ત્વને સ્થાપિત સિદ્ધાંતરૂપે રજૂ કરવામાં આવે છે. બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણખા સુધી જે કંઈ દેખાય છે તે સર્વ શિવ જ છે; તેથી જ્ઞાનીને શિવને સર્વસ્વ તરીકે જાણવો જોઈએ. જળમાં પ્રકાશના પ્રતિબિંબની જેમ શિવ જગતમાં પ્રવેશ્યો હોય તેમ લાગે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તે અપ્રવેશ, નિર્લિપ્ત, નિઃસંગ અને ચિત્સ્વરૂપ છે. મતભેદ અને અજ્ઞાનથી દર્શનભેદ ઊભા થાય છે; વેદાંતિઓ પરમ નિષ્કર્ષને અદ્વૈત કહે છે. આમ ‘સર્વં શિવમયમ્’ની અદ્વૈત શૈવ દૃષ્ટિ સંક્ષેપે પ્રતિપાદિત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । श्रूयतामृषयः सर्वे शिवज्ञानं यथा श्रुतम् । कथयामि महागुह्यं पर मुक्तिस्वरूपकम्
સૂત બોલ્યા—હે ઋષિઓ, તમે સૌ સાંભળો. મેં જેમ સાંભળ્યું છે તેમ શિવજ્ઞાન કહું છું; આ મહાગુહ્ય, પરમ, જેનું સ્વરૂપ જ મુક્તિ છે।
Verse 2
कनारदकुमाराणां व्यासस्य कपिलस्य च । एतेषां च समाजे तैर्निश्चित्य समुदाहृतम्
નારદ અને કુમારો, તેમજ વ્યાસ અને કપિલ—એમના સમૂહમાં તેમણે યોગ્ય વિચાર કરીને નિશ્ચય કર્યો અને પછી તેને પ્રગટ કર્યું।
Verse 3
इति ज्ञानं सदा ज्ञेयं सर्वं शिवमयं जगत् । शिवः सर्वमयो ज्ञेयस्सर्वज्ञेन विपश्चिता
આ રીતે આ જ્ઞાન સદા જાણવું—સમગ્ર જગત શિવમય છે. શિવ સર્વમય છે; સર્વજ્ઞ અને વિવેકી જ્ઞાની દ્વારા તેઓ જાણવામાં આવે છે।
Verse 4
यथैकं च सुवर्णादि मिलितं रजतादिना
જેમ સોનું વગેરે ચાંદી વગેરે ધાતુઓ સાથે મિશ્રિત થઈ એક જ મિશ્રણરૂપે દેખાય છે, તેમ (આ તત્ત્વ પણ) અન્ય ઉપાધિઓના સંયોગથી સમજાય છે।
Verse 5
यदेच्छा तस्य जायेत तदा च क्रियते त्विदम् । सर्वं स एव जानाति तं न जानाति कश्चन
જ્યારે તેની ઇચ્છા પ્રગટે છે, ત્યારે જ આ સમગ્ર પ્રપંચ પ્રકટ થાય છે. સર્વને તે જ જાણે છે; પરંતુ તેને યથાર્થ રીતે કોઈ જાણતું નથી।
Verse 6
रचयित्वा स्वयं तच्च प्रविश्य दूरतः स्थितः । न तत्र च प्रविष्टोसौ निर्लिप्तश्चित्स्वरूपवान्
તે (રૂપ)ને પોતે રચીને, જાણે તેમાં પ્રવેશ કર્યો હોય તેમ છતાં, તે દૂર જ સ્થિત રહ્યો. વાસ્તવમાં તે તેમાં પ્રવેશ્યો નથી—કારણ કે તે નિર્મળ, નિર્લેપ, ચિત્સ્વરૂપ છે।
Verse 7
यथा च ज्योतिषश्चैव जलादौ प्रतिबिंबता । वस्तुतो न प्रवेशो वै तथैव च शिवः स्वयम्
જેમ પ્રકાશ જળ વગેરેમાં પ્રતિબિંબરૂપે દેખાય છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તેમાં પ્રવેશતો નથી; તેમ જ સ્વયં શિવ સર્વત્ર પ્રતીત થવા છતાં તત્ત્વતઃ અસંગ રહી પ્રવેશતા નથી।
Verse 8
वस्तुतस्तु स्वयं सर्वं क्रमो हि भासते शुभः । अज्ञानं च मतेर्भेदो नास्त्यन्यच्च द्वयम्पुनः
વાસ્તવમાં સર્વં સ્વયંસિદ્ધ છે; શુભ ક્રમ સ્વયં પ્રકાશે છે. અજ્ઞાન અને મતભેદ જે દેખાય છે, તે ખરેખર બીજું કશું નથી—ફરી તે માત્ર કલ્પિત દ્વૈત જ છે.
Verse 9
दर्शनेषु च सर्वेषु मतिभेदः प्रदर्श्यते । परं वेदान्तिनो नित्यमद्वैतं प्रतिचक्षते
બધા દર્શનોમાં મતભેદ પ્રગટ થાય છે; પરંતુ વેદાંતિઓ સદૈવ પરમ તત્ત્વને અદ્વૈત જ કહે છે.
Verse 10
स्वस्याप्यंशस्य जीवांशो ह्यविद्यामोहितो वशः । अन्योऽहमिति जानाति तया मुक्तो भवेच्छिवः
તેમના પોતાના અંશના જીવાંશ પણ અવಿದ್ಯાના મોહમાં વશ થઈ “હું અલગ છું” એમ માને છે. એ જ વિવેકથી તે મુક્ત થઈ શિવત્વને પામે છે.
Verse 11
सर्वं व्याप्य शिवः साक्षाद् व्यापकः सर्वजन्तुषु । चेतनाचेतनेशोपि सर्वत्र शंकरस्स्वयम्
શિવ સ્વયં સాక్షાત્ સર્વત્ર વ્યાપી રહ્યા છે. તેઓ સર્વ જીવોમાં સર્વવ્યાપક છે; ચેતન અને અચેતન બંનેના ઈશ્વર શંકર જ સર્વત્ર આત્મરૂપે વિરાજે છે.
Verse 12
उपायं यः करोत्यस्य दर्शनार्थं विचक्षणः । वेदान्तमार्गमाश्रित्य तद्दर्शनफलं लभेत्
તેમના દર્શન માટે યોગ્ય ઉપાય કરનાર વિવેકી સાધક, વેદાંત-માર્ગનો આશ્રય લઈને તે દિવ્ય દર્શનનું સાચું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 13
यथाग्निर्व्यापकश्चैव काष्ठेकाष्ठे च तिष्ठति । यो वै मंथति तत्काष्ठं स वै पश्यत्यसंशयम्
જેમ અગ્નિ સર્વવ્યાપક હોવા છતાં દરેક કાઠમાં ગુપ્ત રહે છે, તેમ પ્રભુ પણ સર્વમાં નિવાસ કરે છે. પરંતુ જે તે કાઠનું મંથન કરે છે—અર્થાત્ સાધના કરે છે—તે નિઃસંદેહ તેમનું દર્શન કરે છે.
Verse 14
भक्त्यादिसाधनानीह यः करोति विचक्षणः । स वै पश्यत्यवश्यं हि तं शिवं नात्र संशयः
અહીં જે વિવેકી ભક્તિ વગેરે સાધનોનું અનુષ્ઠાન કરે છે, તે નિશ્ચયે તે ભગવાન શિવનું દર્શન કરે છે—અહીં કોઈ સંશય નથી.
Verse 15
शिवःशिवःशिवश्चैव नान्यदस्तीति किंचन । भ्रान्त्या नानास्वरूपो हि भासते शङ्करस्सदा
સર્વં શિવ છે—માત્ર શિવ; તેમના સિવાય કશું જ નથી. પરંતુ ભ્રાંતિથી શંકર સદા અનેક રૂપોમાં પ્રગટ થાય તેમ જણાય છે.
Verse 16
यथा समुद्रो मृच्चैव सुवर्णमथवा पुनः । उपाधितो हि नानात्वं लभते शंकरस्तथा
જેમ સમુદ્ર—અથવા માટી, અથવા સોનું—ઉપાધિઓથી અનેક રૂપો ધરાવતું જણાય છે, તેમ શંકર પણ ઉપાધિઓથી વૈવિધ્ય પ્રાપ્ત કરેલો હોય તેમ દેખાય છે.
Verse 17
कार्यकारणयोर्भेदो वस्तुतो न प्रवर्तते । केवलं भ्रान्तिबुद्ध्यैव तदाभावे स नश्यति
કાર્ય અને કારણનો ભેદ વાસ્તવમાં પ્રવર્તતો નથી. તે માત્ર ભ્રાંત બુદ્ધિથી છે; ભ્રાંતિ ન હોય ત્યારે તે ભેદ નાશ પામે છે.
Verse 18
तदा बीजात्प्ररोहश्च नानात्वं हि प्रकाशयेत् । अन्ते च बीजमेव स्यात्तत्प्ररोहश्च नश्यति
ત્યારે બીજમાંથી અંકુર ઊગી નાનાત્વ પ્રગટ કરે છે; પરંતુ અંતે બીજ જ રહે છે અને અંકુર નાશ પામે છે.
Verse 19
ज्ञानी च बीजमेव स्यात्प्ररोहो विकृतीर्मता । तन्निवृत्तौ पुनर्ज्ञानी नात्र कार्या विचारणा
જ્ઞાની જ બીજ છે, અને અંકુરને વિકૃતિ (પ્રગટ પરિવર્તન) માનવામાં આવે છે. તે નિવૃત્ત થાય ત્યારે ફરી માત્ર જ્ઞાની જ રહે છે—અહીં વધુ વિચાર જરૂરી નથી.
Verse 20
सर्वं शिवः शिवं सर्वं नास्ति भेदश्च कश्चन । कथं च विविधं पश्यत्येकत्वं च कथं पुनः
સર્વં શિવમય છે, શિવ જ સર્વ છે; કોઈપણ ભેદ નથી. તો પછી બહુત્વ કેવી રીતે દેખાય, અને તે પરમ એકત્વને ફરી કેવી રીતે યથાર્થ રીતે જાણી શકાય?
Verse 21
यथैकं चैव सूर्याख्यं ज्योतिर्नानाविधं जनैः । जलादौ च विशेषेण दृश्यते तत्तथैव सः
જેમ ‘સૂર્ય’ નામનું એક જ પ્રકાશ લોકો અનેક રીતે અનુભવે છે—ખાસ કરીને જળ વગેરેમાં વિવિધ પ્રતિબિંબરૂપે—તેમ જ એક હોવા છતાં તે શિવ અનેક રૂપોમાં દેખાય છે.
Verse 22
सर्वत्र व्यापकश्चैव स्पर्शत्वं न विबध्यते । तथैव व्यापको देवो बध्यते न क्वचित्स वै
જે સર્વત્ર વ્યાપક છે તે સ્પર્શથી કદી અવરોધિત થતું નથી. તેમ જ સર્વવ્યાપી દેવ શિવ ક્યાંય બંધાતાં નથી.
Verse 23
साहंकारस्तथा जीवस्तन्मुक्तः शंकरः स्वयम् । जीवस्तुच्छः कर्मभोगो निर्लिप्तः शंकरो महान्
અહંકારથી યુક્ત જીવ બંધાય છે; તેમાંથી મુક્ત તો સ્વયં શંકર છે. જીવ તુચ્છ છે, કર્મફળ ભોગવવા બાધ્ય; પરંતુ મહાન શંકર સદા નિર્લિપ્ત રહે છે.
Verse 24
अल्पमूल्यं प्रजायेत तथा जीवोऽप्यहंयुतः
જેમ અલ્પ મૂલ્યે મળેલી વસ્તુનું મૂલ્ય નાનું ગણાય છે, તેમ જ ‘હું’-ભાવથી યુક્ત જીવ પણ આધ્યાત્મિક મૂલ્યમાં હીન બની જાય છે.
Verse 25
यथैव हि सुर्वणादि क्षारादेः शोधितं शुभम् । पूर्ववन्मूल्यतां याति तथा जीवोऽपि संस्कृतेः
જેમ સોનું વગેરે ધાતુઓ ક્ષાર વગેરે શુદ્ધિકારક દ્રવ્યો વડે શુદ્ધ થઈ શુભ બને છે અને પૂર્વવત્ મૂલ્યને પામે છે, તેમ જ જીવ પણ સંસ્કારોથી સંસ્કૃત થઈ પોતાનું સાચું મૂલ્ય ફરી પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 26
प्रथमं सद्गुरुं प्राप्य भक्तिभाव समन्वितः । शिवबुद्ध्या करोत्युच्चैः पूजनं स्मरणादिकम्
પ્રથમ સદ્ગુરુને પ્રાપ્ત કરીને ભક્તિભાવથી યુક્ત થઈ, ગુરુમાં શિવબુદ્ધિ ધારણ કરીને તે ઉચ્ચ ભાવથી પૂજન, સ્મરણ વગેરે સાધનાઓ કરે છે.
Verse 27
तद्बुध्या देहतो याति सर्वपापादिको मलः । तदाऽज्ञानं च नश्येत ज्ञानवाञ्जायते यदा
તે જાગૃત બુદ્ધિથી દેહમાંથી સર્વ પાપાદિ મલ દૂર થઈ જાય છે. ત્યાર પછી અજ્ઞાન નાશ પામે છે અને સાધક સાચા જ્ઞાનમાં સ્થિર થાય છે.
Verse 28
तदाहंकारनिर्मुक्तो जीवो निर्मलबुद्धिमान् । शङ्करस्य प्रसादेन प्रयाति शङ्करताम्पुनः
ત્યારે અહંકારથી મુક્ત અને નિર્મલ બુદ્ધિવાળો જીવ, શંકરના પ્રસાદથી ફરી શંકરત્વને—પ્રભુના મંગલ સ્વરૂપ સાથે એકત્વને—પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 29
यथाऽऽदर्शस्वरूपे च स्वीयरूपं प्रदृश्यते । तथा सर्वत्रगं शम्भु पश्यतीति सुनिश्चितम्
જેમ દર્પણમાં પોતાનું જ સ્વરૂપ પ્રતિબિંબિત થઈ દેખાય છે, તેમ સર્વત્ર વ્યાપક શંભુ સર્વ સ્થળે અને સર્વ વસ્તુમાં વિદ્યમાન દેખાય છે—આ નિશ્ચિત છે.
Verse 30
जीवन्मुक्तस्य एवासौ देहः शीर्ण शिवे मिलेत् । प्रारब्धवशगो देहस्तद्भिन्नो ज्ञानवान् मतः
જીવન્મુક્તનો આ જ દેહ જ્યારે ક્ષીણ થાય ત્યારે શિવમાં લય પામે છે. દેહ પ્રારબ્ધના વશમાં ચાલે છે, પરંતુ જ્ઞાનીને દેહથી ભિન્ન માનવામાં આવે છે.
Verse 31
शुभं लब्ध्वा न हृष्येत कुप्येल्लब्ध्वाऽशुभं न हि । द्वंद्वेषु समता यस्य ज्ञानवानुच्यते हि सः
શુભ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે હર્ષિત ન થવું અને અશુભ મળે ત્યારે ક્રોધિત ન થવું. દ્વંદ્વોમાં જેની સમતા રહે, તે જ સાચો જ્ઞાની કહેવાય છે.
Verse 32
आत्मयोगेन तत्त्वानामथवा च विवेकतः । यथा शरीरतो यायाच्छरीरं मुक्तिमिच्छतः
આત્મયોગ દ્વારા અથવા તત્ત્વોના વિવેકથી, મુક્તિ ઇચ્છનાર સાધકે દેહ સાથેની ‘હું’ની તાદાત્મ્યતા એમ જ છોડવી જોઈએ, જેમ દેહથી અલગ થવામાં આવે છે.
Verse 33
सदाशिवो विलीयेत मुक्तो विरहमेव च । ज्ञानमूलन्तथाध्यात्म्यं तस्य भक्तिश्शिवस्य च
મુક્ત પુરુષ સદાશિવમાં લય પામે છે અને તેની વિયોગભાવના જ અંત પામે છે. તેના માટે જ્ઞાનનું મૂળ અધ્યાત્મ છે અને ભગવાન શિવની ભક્તિ પણ છે.
Verse 34
भक्तेश्च प्रेम संप्रोक्तं प्रेम्णश्च श्रवणन्तथा । श्रवणाच्चापि सत्संगस्सत्संगाच्च गुरुर्बुधः
ભક્તિથી પ્રેમ ઉત્પન્ન થાય છે; અને પ્રેમથી પવિત્ર શ્રવણ થાય છે. શ્રવણથી સત્સંગ મળે છે, અને સત્સંગથી બુદ્ધિમાન ગુરુની પ્રાપ્તિ થાય છે.
Verse 35
सम्पन्ने च तथा ज्ञाने मुक्तो भवति निश्चितम् । इति चेज्ज्ञानवान्यो वै शंभुमेव सदा भजेत्
યથાર્થ જ્ઞાન પૂર્ણ થાય ત્યારે મુક્તિ નિશ્ચિત છે. તેથી જે સાચો જ્ઞાની છે, તે સદા માત્ર શંભુનું જ ભજન કરે।
Verse 36
अनन्यया च भक्त्या वै युक्तः शम्भुं भजेत्पुनः । अन्ते च मुक्तिमायाति नात्र कार्या विचारणा
અનન્ય ભક્તિથી યુક્ત થઈને શંભુને જ ભજે. અંતે તે નિશ્ચયે મુક્તિ પામે—અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી।
Verse 37
अतोऽधिको न देवोऽस्ति मुक्तिप्राप्त्यै च शंकरात् । शरणं प्राप्य यश्चैव संसाराद्विनिवर्तते
અતએવ મુક્તિપ્રાપ્તિ માટે શંકરથી ઊંચો કોઈ દેવ નથી. જે તેમની શરણાગતિ લે છે, તે નિશ્ચયે સંસારબંધનથી નિવૃત્ત થાય છે.
Verse 38
इति मे विविधं वाक्यमृषीणां च समागतैः । निश्चित्य कथितं विप्रा धिया धार्यं प्रयत्नतः
આ રીતે એકત્ર થયેલા ઋષિઓ સાથે વિચાર કરીને મેં આ વિવિધ વચનો કહ્યાં છે. હે વિપ્રો, પ્રયત્નપૂર્વક તેને બુદ્ધિમાં દૃઢપણે ધારણ કરો.
Verse 39
प्रथमं विष्णवे दत्तं शंभुना लिंगसन्मुखे । विष्णुना ब्रह्मणे दत्तं ब्रह्मणा सनकादिषु
પ્રથમ શંભુએ લિંગની સન્નિધિમાં વિષ્ણુને આ આપ્યું. વિષ્ણુએ બ્રહ્માને આપ્યું અને બ્રહ્માએ સનક આદિ ઋષિઓને પ્રદાન કર્યું.
Verse 40
नारदाय ततः प्रोक्तं तज्ज्ञानं सनकादिभिः । व्यासाय नारदेनोक्तं तेन मह्यं कृपालुना
ત્યારબાદ સનકાદિ મુનિઓએ તે જ્ઞાન નારદને ઉપદેશ્યું. નારદે તે વ્યાસને કહ્યું, અને તે કૃપાળુ વ્યાસે જ તે મને શીખવ્યું.
Verse 41
मया चैव भवद्भ्यश्च भवद्भिर्लोकहेतवे । स्थापनीयं प्रयत्नेन शिवप्राप्तिकरं च तत्
મારા દ્વારા અને આપ સૌ દ્વારા પણ—લોકહિત માટે—આને પ્રયત્નપૂર્વક સ્થાપિત કરવું જોઈએ; કારણ કે એ જ શિવપ્રાપ્તિનું સાધન બને છે.
Verse 42
इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः । गोपनीयं प्रयत्नेन किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
હે મુનીશ્વરો, તમે જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં તમને કહી દીધું. આ ઉપદેશને પ્રયત્નપૂર્વક ગુપ્ત રાખવો જોઈએ; હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?
Verse 43
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्विंशतिसाहस्र्यां वैयासिक्यां संहितायां तदन्तर्गतायां चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां ज्ञाननिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની ચતુર્વિંશતિસાહસ્રી વૈયાસિકી સંહિતામાં અંતર્ગત ચતુર્થ કોટિરુદ્રસંહિતામાં ‘જ્ઞાનનિરূপણ’ નામનો ત્રિચત્વારિંશ (૪૩મો) અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 44
ऋषय ऊचुः । व्यासशिष्य नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तमः । श्रावितं नः परं वस्तु शैवं ज्ञानमनुत्तमम्
ઋષિઓએ કહ્યું: હે વ્યાસના શિષ્ય, તમને નમસ્કાર હો. હે શૈવ ભક્તોમાં શ્રેષ્ઠ, તમે ધન્ય છો. તમે અમને પરમ તત્વ એવું અનુત્તમ શૈવ જ્ઞાન સંભળાવ્યું છે.
Verse 45
अस्माकं चेतसो भ्रान्तिर्गता हि कृपया तव । सन्तुष्टाश्शिवसज्ज्ञानं प्राप्य त्वत्तो विमुक्तिदम्
તમારી કૃપાથી અમારા મનની ભ્રાંતિ દૂર થઈ ગઈ છે. તમારી પાસેથી મુક્તિ આપનારું શિવજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને અમે સંતુષ્ટ છીએ.
Verse 46
सूत उवाच । नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च । अभक्ताय महेशस्य न चाशुश्रुषवे द्विजाः
સૂતે કહ્યું: હે દ્વિજો, આ જ્ઞાન નાસ્તિકને, શ્રદ્ધાહીનને, કપટીને, મહેશના અભક્તને અને સાંભળવાની ઈચ્છા ન રાખનારને ન કહેવું જોઈએ.
Verse 47
इतिहासपुराणानि वेदाच्छास्त्राणि चासकृत् । विचार्य्योद्धृत्य तत्सारं मह्यं व्यासेन भाषितम्
ઇતિહાસ-પુરાણો તથા વેદ-શાસ્ત્રોનું વારંવાર વિચાર કરીને વ્યાસજીએ વિવેકથી તેમનો સાર ઉદ્ધૃત કરી તે પરમ તત્ત્વ મને ઉપદેશ્યું।
Verse 48
एतच्छ्रुत्वा ह्येकवारं भवेत्पापं हि भस्मसात् । अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तस्य भक्तिवर्द्धनम्
આને એકવાર પણ સાંભળતાં પાપ ભસ્મ થઈ જાય છે। અભક્ત પણ ભક્તિ પામે છે અને ભક્તની ભક્તિ વધુ વધે છે।
Verse 49
पुनश्श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिस्स्याच्च श्रुते पुनः । तस्मात्पुनःपुनश्श्राव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः
આને ફરી ફરી સાંભળવાથી સચ્ચી ભક્તિ જન્મે છે, અને ફરી ફરી સાંભળવાથી મુક્તિ પણ પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી ભોગ અને મોક્ષના ફળ ઇચ્છનારોએ આનું વારંવાર શ્રવણ કરાવવું જોઈએ.
Verse 50
आवृत्तयः पंच कार्याः समुद्दिश्य फलं परम् । तत्प्राप्नोति न सन्देहो व्यासस्य वचनं त्विदम्
વિધિપૂર્વક પાંચ આવૃત્તિઓ કરવાથી પરમ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી. આ વ્યાસનું વચન છે.
Verse 51
न दुर्लभं हि तस्यैव येनेदं श्रुतमुत्तमम् । पंचकृत्वस्तदावृत्त्या लभ्यते शिवदर्शनम्
જેણે આ પરમ ઉપદેશ સાંભળ્યો છે, તેના માટે શિવ દુર્લભ નથી. તેને પાંચ વાર પુનરાવર્તન કરવાથી ભગવાન શિવનું પાવન દર્શન મળે છે.
Verse 52
पुरातनाश्च राजानो विप्रा वैश्याश्च सत्तमाः । इदं श्रुत्वा पंचकृत्वो धिया सिद्धिं परां गताः
પ્રાચીન રાજાઓ તથા બ્રાહ્મણો અને વૈશ્યોમાં શ્રેષ્ઠ પુરુષોએ—આને પાંચ વાર સાંભળી સ્થિર બુદ્ધિથી પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.
Verse 53
श्रोष्यत्यद्यापि यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः । विज्ञानं शिवसंज्ञं वै भुक्तिं मुक्तिं लभेच्च सः
આજ પણ જે મનુષ્ય ભક્તિમાં તત્પર થઈ આને સાંભળે છે, તે ‘શિવ’ નામનું સત્ય વિજ્ઞાન પામે છે અને ભુક્તિ તથા મુક્તિ—બન્ને મેળવે છે.
Verse 54
व्यास उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा परमानन्दमागताः । समानर्चुश्च ते भूतं नानावस्तुभिरादरात
વ્યાસે કહ્યું—એ વચન સાંભળીને તેઓ પરમાનંદમાં લીન થયા. પછી તેમણે સૌએ આદરપૂર્વક નાનાવિધ અર્પણોથી તે દિવ્ય સત્તાનું સમરૂપે પૂજન કર્યું.
Verse 55
नमस्कारैः स्तवैश्चैव स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । आशीर्भिर्वर्द्धयामासुः संतुष्टाश्छिन्नसंशयाः
સંતોષ પામીને અને સંશય રહિત બની તેમણે નમસ્કાર અને સ્તુતિઓથી તેમનું સન્માન કર્યું. પછી મંગલવચનથી આરંભ કરી આશીર્વાદરૂપ વચનો દ્વારા તેમની મહિમા વધુ વધારી।
Verse 56
परस्परं च संतुष्टाः सूतस्ते च सुबुद्धयः । शंभुं देवं परं मत्वा नमंति स्म भजंति च
તેઓ પરસ્પર સંતોષ પામ્યા; સૂત સહિત તે સુબુદ્ધિ મુનિઓએ શંભુ દેવને પરમ દેવ માનીને તેમને નમન કર્યું અને ભક્તિપૂર્વક સતત ભજન-પૂજન કર્યું।
Verse 57
एतच्छिवसुविज्ञानं शिवस्यातिप्रियं महत् । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं शिवभक्तिविवर्द्धनम्
આ શિવસુવિજ્ઞાન શિવને અતિ પ્રિય અને મહાન છે. તે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપનારું, દિવ્ય અને શિવભક્તિ વધારનારું છે।
Verse 58
इयं हि संहिता पुण्या कोटिरुद्राह्वया परा । चतुर्थी शिव पुराणस्य कथिता मे मुदावहा
આ સંહિતા પવિત્ર અને પરમ છે, ‘કોટિરુદ્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ. તે શિવપુરાણનો ચોથો વિભાગ છે; મેં તેને કહેલી છે અને તે શ્રોતાઓને આનંદ આપનાર છે।
Verse 59
एतां यः शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः । स भुक्त्वेहाखिलान्भोगानंते परगतिं लभेत्
જે ભક્તિપૂર્વક આ સાંભળે છે, અથવા એકાગ્ર મનથી બીજાને સાંભળાવે છે—તે અહીં સર્વ ભોગો ભોગવીને, અંતે પરમ ગતિ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કરે છે।
Frequently Asked Questions
It argues for a comprehensive Śiva-maya ontology: whatever is seen in the entire cosmos is, in essence, Śiva; liberation is tied to recognizing this truth as Śiva-jñāna rather than treating Śiva as merely one entity among others.
They distinguish appearance from ontology: Śiva may seem to "enter" the world as its inner presence, but like a reflection in water, the appearance does not imply literal involvement; Śiva remains cit-svarūpa and nirlipta—present without being bound or modified.
Rather than a named iconographic form (e.g., a particular mūrti), the chapter foregrounds Śiva’s metaphysical "form": all-pervasive (sarvamaya), consciousness-natured (cit-svarūpa), and unattached (nirlipta), presented as the basis for non-dual (advaita) realization.