न्यासवर्णनम् (Nyāsa-varṇanam) — Description of Nyāsa in the Saṃnyāsa Procedure
આ અધ્યાયમાં ‘ઈશ્વર ઉવાચ’ રૂપે સંન્યાસ-પદ્ધતિમાં ન્યાસ અને પૂજાનો તકનીકી ક્રમ વિગતે જણાવાયો છે. પ્રથમ પૂજાસ્થાન અને આસનની શુદ્ધિ, વ્યાઘ્રચર્મનું વિધાન અને અસ્ત્ર-મંત્રથી શુદ્ધ જળનું પ્રોક્ષણ કરાય છે. પછી પ્રણવ (ૐ)ના ઉચ્ચારક્રમ, આધાર-શક્તિ વગેરે તત્ત્વો સહિત મંત્ર-રચના, ઉત્તરાભિમુખ ઊભા રહી પ્રાણાયામ કરવાની રીત આવે છે. અગ્નિ-આદિ મંત્રોથી ભસ્મધારણ, ગુરુવંદન, મંડલ-રચના તથા ત્રિકોણ/વૃત્ત/ચતુરસ્ર આકારોના નિયમો જણાવ્યા છે. શંખને પવિત્ર પાત્ર માની તેની પૂજા, પ્રણવથી જળ ભરી સુગંધિત કરવું, ગંધ-પુષ્પથી વારંવાર અર્ચન, ધેનુ-મુદ્રા અને શંખ-મુદ્રાનો પ્રયોગ તથા અસ્ત્ર-મંત્રથી પુનઃ પ્રોક્ષણ દર્શાવ્યું છે. અંતે આત્મા અને ઉપકરણ-શુદ્ધિ, ત્રિવાર પ્રાણાયામ અને પછી ઋષિ-છંદ-દેવતા વિનિયોગ; શ્રીસૌરમંત્ર માટે દેવભાગ ઋષિ, ગાયત્રી છંદ અને સૂર્ય/મહેશ્વર દેવતા કહી મંત્ર-વ્યાકરણ તથા યોગ્ય આચારાધિકાર પર ભાર મૂક્યો છે।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । दक्षिणे मंडलस्याथ वैयाघ्रं चर्मशोभनम् । आस्तीर्य्य शुद्धतोयेन प्रोक्षयेदस्त्रमंत्रतः
ઈશ્વરે કહ્યું—પછી મંડલના દક્ષિણ ભાગે શોભન વ્યાઘ્રચર્મ પાથરી, અસ્ત્ર-મંત્ર જપતાં શುದ್ಧ જળથી તેનું પ્રોક્ષણ કરવું.
Verse 2
प्रणवं पूर्वमुद्धृत्य पश्चादाधार मुद्धरेत् । तत्पश्चाच्छक्तिकमलं चतुर्थ्यंतं नमोन्तकम्
પ્રથમ પ્રણવ ‘ઓં’ ઉચ્ચારવો, પછી આધાર-બીજ બોલવું. ત્યારબાદ શક્તિ-કમળ (શક્તિ-બીજ) ચતુર્થી વિભક્તિ સાથે ઉચ્ચારી, અંતે ‘નમઃ’ જોડવું.
Verse 3
मनुमेवं समुच्चार्य स्थित्वा तस्मिन्नुदङ्मुखः । प्राणानायम्य विधिवत्प्र णवोच्चारपूर्वकम्
આ રીતે મંત્રનું સમુચ્ચારણ કરીને, તે ત્યાં ઉત્તરમુખ થઈ સ્થિર રહે; પછી વિધિપૂર્વક પ્રણવોચ્ચારથી આરંભ કરીને પ્રાણાયામ કરવો.
Verse 4
अग्निरित्यादिभिर्मंत्रैर्भस्म संधारयेत्ततः । शिरसि श्रीगुरुं नत्वा मण्डलं रचयेत्पुनः
ત્યારબાદ ‘અગ્નિ’ વગેરે મંત્રોનું જપ કરતાં ભસ્મ ધારણ કરવું. પછી શિર નમાવી શ્રીગુરુને પ્રણામ કરીને ફરી પૂજાર્થે મંડળ રચવું॥
Verse 5
त्रिकोणवृत्तं बाह्ये तु चतुरस्रात्मकं क्रमात् । अभ्यर्च्योमिति साधारं स्थाप्य शंखं समर्चयेत्
બાહ્ય ભાગમાં ક્રમે ત્રિકોણ, વર્તુળ અને પછી ચતુરસ્રરૂપ મંડળ ગોઠવવું. ‘ૐ’ મંત્રથી તેનું અર્ચન કરીને આધાર પર શંખ સ્થાપી વિધિવત્ પૂજન કરવું॥
Verse 6
आपूर्य शुद्धतोयेन प्रणवेन सुगंधिना । अभ्यर्च्य गंधपुष्पाद्यैः प्रणवेन च सप्तधा
પ્રણવ ‘ૐ’ ઉચ્ચારતાં સુગંધિત શુદ્ધ જળથી પાત્ર ભરવું. પછી ગંધ, પુષ્પ વગેરે ઉપચારોથી ‘ૐ’ જપ કરીને સાત વાર અર્ચન કરવું॥
Verse 7
अभिमंत्र्य ततस्तस्मिन्धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत । शंखमुद्रां च तेनैव प्रोक्षयेदस्त्रमंत्रतः
પછી મંત્રથી અભિમંત્રિત કરીને તેમાં ધેનુ-મુદ્રા દર્શાવવી. એ જ હાથથી શંખ-મુદ્રા પણ બતાવી, અસ્ત્ર-મંત્ર અનુસાર પ્રોક્ષણ કરવું॥
Verse 8
आत्मानं गंधपुष्पादिपूजोपकरणानि च । प्राणायामत्रयं कृत्वा ऋष्यादिकमथाचरेत्
પોતાને તથા ચંદન, પુષ્પ વગેરે પૂજા-ઉપકરણોને શુદ્ધ કરીને ત્રિવિધ પ્રાણાયામ કરવો; ત્યારબાદ ઋષિ-ન્યાસાદિ પ્રારંભિક આચારો કરવાના।
Verse 9
अस्य श्रीसौरमंत्रस्य देवभाग ऋषिस्ततः । छन्दो गायत्रमित्युक्तं देवस्सूर्यो महेश्वरः
આ શ્રીસૌર મંત્રના ઋષિ દેવભાગ કહેવાયા છે; છંદ ગાયત્રી છે; અને દેવતા સૂર્ય—એ જ સ્વયં મહેશ્વર (શિવ) છે।
Verse 10
देवता स्यात्षडंगानि ह्रामित्यादीनि विन्यसेत् । ततस्संप्रोक्षयेत्पद्ममस्त्रेणाग्नेरगोचरम्
દેવતાને મનમાં સ્થાપી “હ્રામ્” વગેરે બીજોથી ષડંગ-ન્યાસ કરવો; પછી અસ્ત્ર-મંત્રથી પદ્માસનનું સંપ્રોક્ષણ કરી તેને અગ્નિથી અગોચર રીતે રક્ષિત કરવું।
Verse 11
तस्मिन्समर्चयेद्विद्वान् प्रभूतां विमलामपि । सारां चाथ समाराध्य पूर्वादिपरतः क्रमात्
ત્યાં વિદ્વાન ભક્ત વિધિપૂર્વક પૂજન કરે અને પ્રચુર તથા નિર્મળ દ્રવ્ય અર્પણ કરે; પછી સાર-ઉપચારોથી સમારાધન કરીને પૂર્વ વગેરે દિશાઓમાં ક્રમે આગળ વધે।
Verse 12
अथ कालाग्निरुद्रं च शक्तिमाधारसंज्ञिताम् । अनन्तं पृथिवीं चैव रत्नद्वीपं तथैव च
પછી (તેમણે) કાલાગ્નિરુદ્ર, ‘આધાર’ નામની શક્તિ, અનંત, પૃથ્વી તથા રત્નદ્વીપ—આ બધાનું વર્ણન કર્યું।
Verse 13
संकल्पवृक्षोद्यानं च गृहं मणिमयं ततः । रक्तपीठं च संपूज्य पादेषु प्रागुपक्रमात्
ત્યારબાદ સંકલ્પવૃક્ષોના ઉદ્યાનનું તથા મણિમય ગૃહનું ધ્યાન કરવું. લાલ પીઠનું વિધિવત્ પૂજન કરીને, નિયમ મુજબ પાદોથી ક્રમશઃ ઉપક્રમ આરંભ કરવો.
Verse 14
धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च चतुष्टयम् । अधर्माद्यग्निकोणादिकोणेषु च समर्चयेत्
ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ઐશ્વર્ય—આ ચતુષ્ટયનું પૂજન કરવું; અગ્નિકોણથી આરંભ કરીને નિર્ધારિત કોણોમાં અધર્મ વગેરે વિપરીતો સાથે વિધિપૂર્વક સ્થાપન-સમર્ચના કરવી.
Verse 15
मायाधश्छदनं पश्चाद्विद्योर्ध्वच्छदनं ततः । सत्त्वं रजस्तमश्चैव समभ्यर्च्य यथाक्रमम्
ત્યારબાદ માયાનું અધઃ-છાદન, પછી વિદ્યાનું ઊર્ધ્વ-છાદન; અને ત્યારપછી સત્ત્વ, રજસ્, તમસ્—આ ત્રણ ગુણોનું ક્રમશઃ પૂજન કરવું.
Verse 16
पूर्वादिदिक्षु मध्ये च दीप्तां सूक्ष्मां जयामपि । भद्रां विभूति विमलाममोघां वैद्युतामपि
પૂર્વ વગેરે દિશાઓના મધ્યસ્થાનોમાં દીપ્તા, સૂક્ષ્મા, જયા; તેમજ ભદ્રા, વિભૂતિ, વિમલા, અમોઘા અને વૈદ્યુતા—આ શક્તિઓનું ધ્યાન-પૂજન કરવું.
Verse 17
सर्वतोमुखसंज्ञां च कन्दनालं तथैव च । सुषिरं च ततस्तं तु कंटकांस्तदनंतरम्
આને ‘સર્વતોમુખ’ (બધી દિશાઓ તરફ મુખવાળું) તથા ‘કન્દનાલ’ પણ કહે છે; પછી ‘સુષિર’ અને ત્યારબાદ ક્રમશઃ ‘કણ્ટક’ (કાંટાવાળું) પ્રકાર છે.
Verse 18
मूलच्छदनकिंजल्कप्रकाशसकलात्मनः । पंचग्रंथिकर्णिकां च दलानि तदनंतरम्
પછી મૂળ, આવરણ, કિન્જલ્ક અને સર્વાત્મા પ્રકાશરૂપ આંતરિક સારનું વર્ણન કર્યું; અને ત્યારબાદ પંચ-ગ્રંથિયુક્ત કર્ણિકા તથા તેની આસપાસના દળોનું।
Verse 19
केशरान्ब्रह्मविष्णू च रुद्रमात्मानमेव च । अन्तरात्मानमपि च ज्ञानात्मपरमात्मनि
તે જ્ઞાનાત્મ પરમાત્મામાં કેશર, બ્રહ્મા-વિષ્ણુ, રુદ્ર, પોતાનો આત્મા અને સર્વમાં નિવાસ કરનાર અંતરાત્મા—આ બધાને સમાહિત રૂપે ઓળખે છે.
Verse 20
सम्पूज्य पश्चात्सौराख्यं योगपीठं समर्चयेत् । पीठोपरि समाकल्प्य मूर्त्तिं मूलेन मूलवित्
સંપૂર્ણ પૂજન પછી ‘સૌરા’ નામે પ્રસિદ્ધ યોગપીઠનું વિધિવત્ અર્ચન કરવું. તે પીઠ ઉપર દેવમૂર્તિ સ્થાપી, મૂળતત્ત્વનો જાણકાર મૂળમંત્રથી ઉપાસના કરે—ધ્યાનયોગ માટે સગુણ શિવની પ્રતિષ્ઠા કરે।
Verse 21
निरुद्धप्राण आसीनो मूलेनैव स्वमूलतः । शक्तिमुत्थाप्य तत्तेजः प्रभावात्पिंगलाध्वना
પ્રાણને રોકી આસનમાં બેસીને, પોતાના મૂળાધારમાં મૂળમંત્રથી દૃઢ રીતે સ્થિર રહે. પછી આંતરિક શક્તિને ઉઠાવે; તે તેજના પ્રભાવથી પિંગલા નાડીના માર્ગે ઉપર ગતિ કરે।
Verse 22
पुष्पांजलौ निर्गमय्य मण्डलस्थस्य भास्वतः । सिन्दूरारुणदेहस्य वामार्द्धदयितस्य च
પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરીને, મંડળમાં સ્થિત તેજસ્વી પ્રભુનું ધ્યાન કરવું—જેનુ દેહ સિંદૂર સમું અરુણ છે, અને જેમના વામ અર્ધમાં પ્રિય શક્તિ વિરાજે છે।
Verse 23
अक्षस्रक्पाशखट्वांगकपालांकुशपंकजम् । शंखं चक्रं दधानस्य चतुर्वक्त्रस्य लोचनैः
તેઓએ નેત્રોથી ચતુર્મુખ મહેશ્વરનું દર્શન કર્યું—જેઓ અક્ષમાળા, પાશ, ખટ્વાંગ, કપાલ, અંકુશ, પંકજ, તેમજ શંખ અને ચક્ર ધારણ કરીને રક્ષા અને મોક્ષ આપનાર સગુણ સ્વરૂપે પ્રગટ થયા હતા.
Verse 24
राजितस्य द्वादशभिस्तस्य हृत्पंकजोदरे । प्रणवं पूर्वमुद्धृत्य ह्रांह्रींसस्तदनन्तरम्
દ્વાદશ શક્તિઓથી અલંકૃત એવા તેજસ્વી પ્રભુના હૃદય-કમળના અંતરમાં પ્રથમ પ્રણવ ‘ૐ’ ને ઉદ્ધૃત કરવો; ત્યારબાદ ક્રમશઃ ‘હ્રાં’ અને ‘હ્રીં’ બીજ અક્ષરોનું વિન્યાસ કરવો.
Verse 25
प्रकाशशक्तिसहितं मार्तण्डं च ततः परम् । आवाहयामि नम इत्यावाह्या वाहनाख्यया
ત્યારબાદ પ્રકાશશક્તિ સહિત ‘માર્તંડ’ (સૂર્ય)નું આવાહન કરવું; ‘આવાહયામિ, નમઃ’ કહી ‘વાહન’ નામની વિધિથી યથાવિધી આવાહન કરવું.
Verse 26
मुद्रया स्थापनाद्याश्च मुद्रास्संदर्शयेत्ततः । विन्यस्यांगानि ह्रां ह्रीं ह्रूमंतेन मनुना ततः
ત્યારબાદ મુદ્રા દ્વારા સ્થાપના વગેરે મુદ્રાઓ દર્શાવવી; પછી ‘હ્રાં, હ્રીં, હ્રૂં’ આ મંત્રથી અંગો પર અંગન્યાસ કરીને આગળની ક્રિયા કરવી.
Verse 27
पंचोपचारान्संकल्प्य मूलेनाभ्यर्चयेत्त्रिधा । केशरेषु च पद्मस्य षडंगानि महेश्वरि
પંચ ઉપચારનો મનમાં સંકલ્પ કરીને મૂળમંત્રથી ત્રિવાર શિવની અર્ચના કરવી. અને હે મહેશ્વરી, કમળના કેસર પર ષડંગ-ન્યાસ સ્થાપવો.
Verse 28
वह्नीशरक्षोवायूनां परितः क्रमतः सुधीः । द्वितीयावरणे पूज्याश्चतस्रो मूर्तयः क्रमात्
સુધી ઉપાસકે દ્વિતીય આવરણમાં ચારે તરફ ક્રમસર ચાર મૂર્તિઓની પૂજા કરવી—અગ્નિ, ઈશ, રક્ષ અને વાયુ।
Verse 29
पूर्वाद्युत्तरपर्यंतं दलमूलेषु पार्वति । आदित्यो भास्करो भानू रविश्चेत्यनुपूर्वशः
હે પાર્વતી, પૂર્વથી ઉત્તર સુધી દળોના મૂળમાં ક્રમસર સૂર્યના નામ—આદિત્ય, ભાસ્કર, ભાનુ અને રવિ—સ્થાપવા (અથવા ધ્યાનમાં ધારવા) જોઈએ।
Verse 30
अर्को ब्रह्मा तथा रुद्रो विष्णुश्चेति पुनः प्रिये । ईशानादिषु संपूज्यास्तृतीयावरणे पुनः
ફરી, હે પ્રિયે, અર્ક (સૂર્ય), બ્રહ્મા, રુદ્ર અને વિષ્ણુ—એમને ઈશાન આદિ સ્થાનોમાં તૃતીય આવરણમાં વિધિપૂર્વક પૂજવા જોઈએ।
Verse 31
सोमं कुजं बुधं जीवं कविं मंदं तम स्तमः । समंततो यजेदेतान्पूर्वादिदलमध्यतः
સોમ (ચંદ્ર), કુજ (મંગળ), બુધ, જીવ (બૃહસ્પતિ), કવિ (શુક્ર), મંદ (શનિ) તેમજ તમઃ અને સ્તમઃ—એ બધાનું ચારે તરફ પૂજન કરવું. પૂર્વની પાંખડીથી આરંભ કરી પાંખડીઓના મધ્યમાં ક્રમે સ્થાપિત કરવું.
Verse 32
अथवा द्वादशादित्यान्द्वितीयावरणे यजेत । तृतीयावरणे चैव राशीर्द्वादश पूजयेत्
અથવા બીજા આવરણમાં દ્વાદશ આદિત્યોનું વિધિપૂર્વક અર્ચન કરવું. અને ત્રીજા આવરણમાં તેમ જ બાર રાશિઓનું પણ ક્રમશઃ પૂજન કરવું.
Verse 33
सप्तसागरगंगाश्च बहिरस्य समंततः । ऋषीन्देवांश्च गंधर्वान्पन्नगानप्सरोगणान्
તેના બહાર સર્વ દિશાઓમાં સાત સાગરો તરફ વહેતી ગંગાધારાઓ હતી; અને ત્યાં ઋષિઓ, દેવો, ગંધર્વો, નાગો તથા અપ્સરાઓના ગણ પણ હાજર હતા।
Verse 34
ग्रामण्यश्च तथा यक्षान्यातुधानांस्तथा हयान् । सप्तच्छन्दोमयांश्चैव वालखिल्यांश्च पूजयेत्
તે ગ્રામણ્ય (સમુદાય-રક્ષક) દેવગણો, યક્ષો, યાતુધાનો તથા દિવ્ય અશ્વોની પણ પૂજા કરે; તેમજ સાત વૈદિક છંદોના સ્વરૂપ એવા દેવતાગણ અને વાલખિલ્ય ઋષિઓનું પણ આદરપૂર્વક પૂજન કરે।
Verse 35
एवं त्र्यावरणं देवं समभ्यर्च्य दिवाकरम् । विरच्य मंडलं पश्चाच्चतुरस्रं समाहितः
આ રીતે ત્ર્યાવરણ-દેવતા રૂપ દિવાકર (સૂર્યદેવ)નું યથાવિધી પૂજન કરીને, એકાગ્ર મનથી પહેલા મંડળ રચવું અને ત્યારબાદ ચતુરસ્ર (ચોરસ) આકૃતિ ગોઠવવી।
Verse 36
स्थाप्य साधारकं ताम्रपात्रं प्रस्थोदविस्तृतम् । पूरयित्वा जलैः शुद्धैर्वासितैः कुसुमादिभिः
આધારવાળું તાંબાનું પાત્ર લગભગ એક પ્રસ્થ પ્રમાણનું સ્થાપિત કરવું. પછી પુષ્પાદિથી સુગંધિત કરેલા શુદ્ધ જળથી તેને સારી રીતે ભરવું.
Verse 37
अभ्यर्च्य गंधपुष्पाद्यैर्जानुभ्यामवनीं गतः । अर्घ्यपात्रं समादाय भूमध्यान्तं समुद्धरेत्
ગંધ-પુષ્પાદિથી શિવની અભ્યર્ચના કરીને બંને ઘૂંટણ પર બેસી ભૂમિને સ્પર્શ કરવો. પછી અર્ઘ્યપાત્ર હાથમાં લઈ પૂજાસ્થાનના મધ્યભાગ નજીકથી તેને વિધિપૂર્વક ઉઠાવવું.
Verse 38
ततो ब्रूयादिमं मंत्रं सावित्रं सर्वसिद्धिदम् । शृणु तच्च महादेवि भक्तिमुक्तिप्रदं सदा
ત્યારબાદ આ સાવિત્રી મંત્રનો જપ કરવો, જે સર્વ સિદ્ધિદાયક છે. હે મહાદેવી, તેને સાંભળો—આ સદા ભક્તિ અને મુક્તિ આપે છે।
Verse 39
सिन्दूरवर्णाय सुमण्डलाय नमोऽस्तु वज्राभरणाय तुभ्यम् । पद्माभनेत्राय सुपंकजाय ब्रह्मेन्द्रनारायणकारणाय
સિંદૂરવર્ણ તેજ અને શુભ મંડળથી યુક્ત, વજ્રસમાન આભૂષણોથી વિભૂષિત તમને નમસ્કાર. કમળનેત્ર, કમળસમાન પરમ પવિત્ર, બ્રહ્મા-ઇન્દ્ર-નારાયણના પણ કારણરૂપ તમને પ્રણામ.
Verse 40
सरक्तचूर्णं ससुवर्णतोयं स्रक्कुंकुमाढ्यं सकुशं सपुष्पम् । प्रदत्तमादाय सहेमपात्रं प्रशस्तमर्घ्यं भगवन्प्रसीद
હે ભગવન, લાલ પવિત્ર ચૂર્ણ અને સ્વર્ણમિશ્રિત જળ સાથે, સ્રક્ અને સુગંધિત કુંકુમથી સમૃદ્ધ, કુશ અને પુષ્પ સહિત, સ્વર્ણપાત્રમાં અર્પિત આ પ્રશસ્ત અર્ઘ્ય સ્વીકારો; પ્રસન્ન થાઓ.
Verse 41
एवमुक्त्वा ततो दत्त्वा तदर्थं सूर्यमूर्त्तये । नमस्कुर्यादिमं मंत्रं पठित्वा सुसमाहितः
આ રીતે કહીને, પછી એ જ હેતુ માટે સૂર્યમૂર્તિને તે અર્પણ કરીને, મનને સુસંયમિત રાખી આ મંત્ર પાઠ કરીને નમસ્કાર કરવો.
Verse 42
नमश्शिवाय साम्बाय सगणायादिहेतवे । रुद्राय विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मणे च त्रिमूर्तये
શિવ, સામ્બ (અંબાસહિત), ગણસહિત, આદિહેતુરૂપ તમને નમસ્કાર. રુદ્ર, વિષ્ણુ અને બ્રહ્મા—ત્રિમૂર્તિરૂપે પ્રગટ એક જ પરતત્ત્વ તમને પ્રણામ.
Verse 43
एवमुक्त्वा नमस्कृत्य स्वासने समवस्थितः । ऋष्यादिकं पुनः कृत्वा करं संशोध्य वारिणा
આ રીતે કહીને તેણે નમસ્કાર કર્યો અને પોતાના આસન પર સ્થિર બેઠો. પછી ઋષ્યાદિ આહ્વાન વગેરે પ્રારંભિક ક્રિયાઓ ફરી કરીને, પાણીથી પોતાના હાથ શુદ્ધ કર્યા.
Verse 44
पुनश्च भस्म संधार्य पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना । न्यासजातम्प्रकुर्वीत शिवभावविवृद्ध्धये
પુનઃ પૂર્વોક્ત રીત પ્રમાણે જ પવિત્ર ભસ્મ ધારણ કરીને, શિવભાવની વૃદ્ધિ અને ગાઢતા માટે નિર્ધારિત ન્યાસકર્મ કરવું જોઈએ.
Verse 45
पंचोपचारैस्संपूज्य शिरसा श्रीगुरुम्बुधः । प्रणवं श्रीचतुर्थ्यंतं नमोंतं प्रणमेत्ततः
પંચ ઉપચારોથી શ્રીગુરુનું વિધિવત્ પૂજન કરીને જ્ઞાની ભક્તે મસ્તક નમાવવું. ત્યારબાદ ‘ૐ’ પ્રણવ ઉચ્ચારી, ચતુર્થી વિભક્તિ-અંત મંગલમંત્ર જપીને, અંતે ‘નમો’ કહી સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરવો.
Verse 46
पंचात्मकं बिन्दुयुतं पंचमस्वरसंयुतम् । तदेव बिन्दुसहितं पंचमस्वरवर्जितम्
જે મંત્રતત્ત્વ પંચાત્મક છે, બિંદુયુક્ત છે અને પંચમ સ્વરથી સંયુક્ત છે—એ જ મંત્રને ફરી બિંદુসহિત, પરંતુ પંચમ સ્વર વિના સમજવો જોઈએ.
Verse 47
पंचमस्वरसंयुक्तं मंत्रीशं च सबिन्दुकम् । उद्धृत्य बिन्दुसहितं संवर्तकमथोद्धरेत्
મંત્રોના ઈશ્વર (મંત્રીશ) ને પંચમ સ્વર અને બિંદુ સાથે જોડીને પ્રથમ ઉચ્ચારવો; ત્યારબાદ બિંદુসহિત ‘સંવર્તક’ નામનું અક્ષર આગળ ઉચ્ચારવું.
Verse 48
एतैरेव क्रमाद्बीजैरुद्धृतैः प्रणमेद्बुधः । भुजयोरूरुयुग्मे च गुरुं गणपतिन्तथा
આ જ બીજમંત્રોને ક્રમથી ઉદ્ધૃત કરીને, બુદ્ધિમાન ભક્ત ભુજાઓ અને બંને ઊરુ સ્પર્શ કરતાં પ્રણામ કરે; ગુરુને તથા તેમ જ ગણપતિદેવને નમસ્કાર કરે।
Verse 49
दुर्गां च क्षेत्रपालं च बद्धांजलिपुटः स्थितः । ओमस्त्राय फडित्युक्त्वा करौ संशोध्य षट् क्रमात्
બદ્ધાંજલિ થઈ ઊભો રહી દુર્ગા અને ક્ષેત્રપાલને નમસ્કાર કરે. ‘ઓં અસ્ત્રાય ફટ્’ ઉચ્ચારી, ષટ્ક્રમ મુજબ ક્રમે બંને હાથનું શુદ્ધિકરણ કરે।
Verse 50
अपसर्प्पन्त्विति प्रोच्य प्रणवं तदनंतरम् । अस्त्राय फडिति प्रोच्य पार्ष्णिघातत्रयेण तु
“અપસર્પંતુ” કહીને, ત્યારબાદ પ્રણવ (ૐ) ઉચ્ચારવો. પછી “અસ્ત્રાય ફટ્” કહી એડીથી ત્રણ વાર પ્રહાર કરવો.
Verse 51
उद्धृत्य विघ्नान्भूयिष्ठान्कर तालत्रयेण तु । अन्तरिक्षगता न्दृष्ट्वा विलोक्य दिवि संस्थितान्
પછી હાથની ત્રણ તાળીઓથી તેણે અનેક વિઘ્નો દૂર કર્યા. અંતરિક્ષમાં ગતિ કરતા અવરોધક બળોને જોઈ, ઉપર નજર કરી દૈવી લોકમાં સ્થિતોને નિહાળ્યા.
Verse 52
निरुद्धप्राण आसीनो हंसमंत्रमनुस्मरन् । हृदिस्थं जीवचैतन्यं ब्रह्मनाड्या समान येत्
પ્રાણને નિરોધી આસનમાં બેસી, હંસ-મંત્રનું વારંવાર સ્મરણ કરવું. હૃદયસ્થ જીવચૈતન્યને બ્રહ્મનાડી સાથે સમરૂપ કરવું.
Verse 53
द्वादशांतस्स्थविशदे सहस्रारमहाम्बुजे । चिच्चन्द्रमण्डलान्तस्थं चिद्रूपं परमेश्वरम्
અતિશુદ્ધ દ્વાદશાંતમાં, સહસ્રારના મહાપદ્મમાં, ચિત્-ચંદ્રમંડલમાં સ્થિત ચિદ્રૂપ પરમેશ્વરનું ધ્યાન કરવું.
Verse 54
शोषदाहप्लवान्कुर्याद्रेचकादि क्रमेण तु । सषोडशचतुष्षष्टिद्वात्रिंशद्गणनायुतैः
પછી રેચક વગેરે ક્રમથી શોષ, દાહ અને પ્લાવ—આ ત્રણ આંતરિક ક્રિયાઓ કરવી; સોળ, ચોસઠ અને બત્રીસ ગણતરી મુજબ.
Verse 55
वाय्वग्निसलिलाद्यैस्तैस्स्तवेदाद्यैरनुक्रमात् । प्राणानायम्य मूलस्थां कुण्डलीं ब्रह्मरंध्रगाम्
પછી વાયુ, અગ્નિ, જલ વગેરે દેવતાઓથી આરંભ થતા સ્તવ-મંત્રોના ક્રમથી, પ્રાણને નિયંત્રિત કરીને દીર્ઘ કરી, મૂળસ્થ કુંડલિનીને જાગૃત કરી બ્રહ્મરંધ્ર તરફ લઈ જવી.
Verse 56
आनीय द्वादशांतस्थसहस्राराम्बुजोदरे । चिच्चन्द्रमण्डलोद्भूतपरमामृतधारया
દ્વાદશાંતસ્થ સહસ્રદલ કમળની ગુહામાં તેને આણીને, ચિત્-ચન્દ્રમંડલમાંથી ઉદ્ભવતી પરમ અમૃતધારાથી ચેતનાનું સ્નાન કરાવવું।
Verse 57
संसिक्तायां तनौ भूयश्शुद्धदेहस्सुभावनः । सोहमित्यवतीर्याथ स्वात्मानं हृदयाम्बुजे
દેહ ફરી અભિષિક્ત થતાં તે શુદ્ધ દેહવાળો અને સુસંસ્કૃત સ્વભાવવાળો બને છે। ત્યારબાદ ‘સોऽહમ્’ ભાવનાથી અંતર્મુખ થઈ હૃદયકમળમાં પોતાના આત્મસ્વરૂપને સ્થાપે।
Verse 58
आत्मन्यावेश्य चात्मानममृतं सृतिधारया । प्राणप्रतिष्ठां विधिवत्कुर्यादत्र समाहितः
આત્માને આત્મામાં અંતઃસ્થાપિત કરીને, અમૃતધારાના પ્રવાહથી તેને અમરરૂપ બનાવે. પછી મનને સમાહિત રાખીને, અહીં વિધિવત્ પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવી।
Verse 59
एकाग्रमानसो योगी विमृश्यात्तां च मातृकाम् । पुटितां प्रणवेनाथ न्यसेद्बाह्ये च मातृकाम्
એકાગ્ર મનવાળો યોગી તે માતૃકા (અક્ષરશક્તિ)નું ચિંતન કરે. પછી પ્રણવ (ૐ)થી તેને આવૃત કરીને, યોગ્ય ન્યાસવિધિ દ્વારા એ જ માતૃકાને બાહ્યરૂપે પણ સ્થાપે।
Verse 60
पुनश्च संयतप्राणः कुर्याद्दृष्ट्यादिकं बुधः । शंकरं संस्मरंश्चित्ते संन्यसेच्च विमत्सरः
પુનઃ પ્રાણને સંયમમાં રાખીને વિદ્વાન સાધકે દૃષ્ટિ-સ્થૈર્ય વગેરે સાધનાઓ કરવી. ચિત્તમાં શંકરનું સ્મરણ કરતાં, મત્સરરહિત થઈ, અન્ય સર્વ આધાર ત્યજીને પોતાને સંપૂર્ણપણે તેમામાં અર્પણ કરવો.
Verse 61
प्रणवस्य ऋषिर्ब्रह्मा देवि गायत्रमीरितम् । छन्दोत्र देवताहं वै परमात्मा सदाशिवः
હે દેવી! પ્રણવ (ૐ) ના ઋષિ બ્રહ્મા છે અને તેનું છંદ ગાયત્રી કહેવાય છે. અને અહીં અધિષ્ઠાતૃ દેવતા હું જ છું—પરમાત્મા સદાશિવ।
Verse 62
अकारो बीजमाख्यातमुकारः शक्तिरुच्यते । मकारः कीलकं प्रोक्तं मोक्षार्थे विनियुज्यते
‘અ’ અક્ષર બીજ તરીકે ઘોષિત છે; ‘ઉ’ અક્ષર શક્તિ કહેવાય છે. ‘મ’ અક્ષર કીલક (મુદ્રા/સીલ) તરીકે પ્રોક્ત છે; આ બધું મોક્ષાર્થે વિનિયોજિત થાય છે।
Verse 63
अंगुष्ठद्वयमारभ्य तलांतं परिमार्जयेत् । ओमित्युक्त्वाथ देवेशि करन्यासं समारभेत्
બંને અંગૂઠાથી શરૂ કરીને હથેળીના અંત સુધી હાથ ઘસીને શુદ્ધ કરવો; પછી “ૐ” ઉચ્ચારી, હે દેવેશી, કરન્યાસ શરૂ કરવો।
Verse 64
दक्षहस्तस्थितांगुष्ठं समारभ्य यथाक्रमम् । वामहस्तकनिष्ठांतं विन्यसेत्पूर्ववत्क्रमात्
જમણા હાથના અંગૂઠાથી યથાક્રમે શરૂ કરીને, ડાબા હાથની કનિષ્ઠા સુધી, પૂર્વવત્ ક્રમથી (ન્યાસ) સ્થાપિત કરવો।
Verse 65
अकारमप्युकारं च मकारं बिन्दुसंयुतम् । नमोन्तं प्रोच्य सर्वत्र हृदयादौ न्यसेदथ
“અ” પછી “ઉ” પછી બિંદુયુક્ત “મ” ઉચ્ચારી “ૐ” બનાવવું; અંતે “નમઃ” જોડીને, હૃદયથી આરંભ કરી સર્વત્ર તેનું ન્યાસ કરવું।
Verse 66
अकारं पूर्वमुद्धृत्य ब्रह्मात्मानमथाचरेत् । ङेंतं नमोंतं हृदये विनियुज्यात्तथा पुनः
પ્રથમ ‘અ’ અક્ષર ઉદ્ધરી બ્રહ્મને પોતાના આત્મસ્વરૂપે ધ્યાનમાં ધારવું. પછી હૃદયમાં ક્રમપૂર્વક સૂક્ષ્મ ધ્વનિ ‘ઙેં’ અને ‘નમોં’ નો પુનઃ ન્યાસ કરવો.
Verse 67
उकारं विष्णुसहितं शिरोदेशे प्रविन्यसेत् । मकारं रुद्रसहितं शिखायान्तु प्रविन्यसेत्
‘ઉ’ અક્ષરને વિષ્ણુસહિત શિરોભાગે ન્યાસ કરવો. અને ‘મ’ અક્ષરને રુદ્રસહિત શિખામાં ન્યાસ કરવો.
Verse 68
एवमुक्त्वा मुनिर्मंत्री कवचं नेत्रमस्तके । विन्यसेद्देवदेवेशि सावधानेन चेतसा
હે દેવદેવેશ! આમ કહી મંત્રજ્ઞ મુનિ સાવધાન ચિત્તથી મસ્તક પર કવચ અને નેત્રમંત્રનો વિન્યાસ કરે।
Verse 69
अंगवक्त्रकलाभेदात्पंच ब्रह्माणि विन्यसेत् । शिरोवदनहृदगुह्यपादेष्वेतानि विन्यसेत्
અંગ, વક્ત્ર અને કલાના ભેદથી પંચબ્રહ્મોનો ન્યાસ કરવો। એ ન્યાસ શિર, મુખ, હૃદય, ગુહ્ય પ્રદેશ અને પાદોમાં કરવો।
Verse 70
ईशान्यस्य कलाः पंच पंचस्वेतेषु च क्रमात् । ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि
ઈશાનની પાંચ કલાઓ છે; ક્રમથી આ પાંચમાં પ્રત્યેકમાં પાંચ-પાંચ કરીને વિતરિત થાય છે। ત્યારબાદ ચારેય વક્ત્રોમાં પણ પુરુષની કલાઓ વિદ્યમાન રહે છે।
Verse 71
चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः । हृत्कंठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि
પૂર્વથી ક્રમસર ચાર ન્યાસ કરવાના—હૃદયે, કણ્ઠે અને બંને ખભા પર; તેમજ નાભિ, કુક્ષિ-પ્રદેશ, પીઠ અને વક્ષસ્થળે પણ।
Verse 72
अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पूजनीया यथाक्रमम् । पश्चात्त्रयोदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु
પછી અઘોરની આઠ કલાઓ ક્રમસર પૂજનીય છે. ત્યારબાદ વિધાન મુજબ પાયુ, મેઢ્ર, ઊરુ અને જાનુ પર તેર કલાઓની પૂજા કરવી।
Verse 73
जंघास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत् । सद्यस्यापि कला चाष्टौ नेत्रेषु च यथाक्रमम्
જંઘા, નિતંબ, કમર અને પાર्श્વોમાં વામદેવનું ભાવન કરવું. તેમજ સદ્યોજાતની આઠ કલાઓને ક્રમશઃ નેત્રોમાં ધ્યાનપૂર્વક ન્યાસ કરવો.
Verse 74
कीर्तितास्ताः कलाश्चैव पादयोरपि हस्तयोः । प्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः
આ રીતે કીર્તિત તે કલાઓને પગોમાં અને હાથોમાં પણ ન્યાસ કરવો. વિધિતત્ત્વમાં નિપુણ સાધકે તેને પ્રાણમાં, શિરમાં અને ભુજાઓમાં પણ કલ્પી સ્થાપિત કરવું.
Verse 76
अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वा तु सर्वशः । पश्चात्प्रणवविद्धीमान्प्रणवन्यासमाचरेत् । बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः । पार्श्वतोदरजंघेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा
આ રીતે સર્વથા અષ્ટત્રિંશત્ કલાનો ન્યાસ કરીને, પછી પ્રણવવિધિ જાણનાર સાધકે પ્રણવ (ૐ) નો ન્યાસ કરવો. બંને ભુજાઓમાં, કોણીમાં તથા કાંડા પર; પાર्श્વમાં, ઉદરમાં, જંઘામાં, પગોમાં અને પીઠ પર પણ ૐ સ્થાપિત કરવો.
Verse 77
इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः । हंसन्यासं प्रकुर्वीत परमात्मविबोधिनि
આ રીતે પ્રણવ (ૐ) નો ન્યાસ કરીને, ન્યાસમાં નિપુણ સાધકે પછી પરમાત્માના સાક્ષાત્કારને જગાડનાર હંસ-ન્યાસ કરવો જોઈએ।
Frequently Asked Questions
Rather than a mythic episode, the chapter presents a prescriptive theological-ritual argument: Shiva’s presence is made operative through correctly sequenced ritual technologies—purification with astra-mantra, praṇava-centered mantra-structure, and nyāsa—establishing that liberation-oriented renunciation still relies on precise liturgical grammar.
The ritual objects and gestures encode interiorization: the maṇḍala externalizes cosmic order for meditative entry; bhasma signifies impermanence and the reduction of individuality to ash; praṇava functions as the sonic body of Shiva; mudrās (dhenu/śaṅkha) act as seals that authorize and protect the rite; prokṣaṇa with astra-mantra marks the boundary between profane space and consecrated field.
The operative form is Īśvara/Maheśvara as the instructing and mantra-indwelling deity; the chapter’s emphasis is not on narrative iconography of a particular avatāra but on Shiva as mantra-devatā accessed through praṇava, viniyoga (ṛṣi/chandas/devatā), and nyāsa within a renunciant framework.