Rig Veda 6.49.2 — Mandala 6, Sukta 49, Mantra 2

Sukta 6.49

Devata: Agni

Samhita Patha (Devanagari)

विशोविश ईड्यमध्वरेष्वदृप्तक्रतुमरतिं युवत्योः । दिवः शिशुं सहसः सूनुमग्निं यज्ञस्य केतुमरुषं यजध्यै ॥

Transliteration

viśó-viśa ī́ḍyam adhvaréṣv adṛ́ptakratum aratíṃ yuvatyoḥ | diváḥ śíśuṃ sáhasaḥ sū́num agníṃ yajñásya ketúm aruṣáṃ yajádhyai ||

Translation

હે વિશો-વિશો (કુળો અને કુળો), અધ્વરો (યજ્ઞો)માં ઈડ્ય—સ્તુત્ય—અગ્નિનું પૂજન કરો; જેના સંકલ્પ અખંડ છે, જે અશ્રાંત ગતિમાન છે, બે યુવતી લોકો (દિવ અને પૃથ્વી) વચ્ચે ફરતો દૂત છે. દિવનો શિશુ, સહસ (બળ)નો સુંનુ, યજ્ઞનો કેતુ—અરુષ (લાલ જ્વાળા)—તેને હવિ માટે યજધ્વૈ, પૂજો.

Word by Word

• विशः: the clans/peoples
• विशः: कर्तृ (स्तुतिकर्तृ-समूहः) / संबन्ध (अग्नेः स्तुत्यर्थं)
• Type: Noun
• Root: विश् (प्रातिपदिक: विश्/विशा-)

• विशः: (each) clan
• विशः: कर्तृ (पूर्वपदस्य पुनरुक्ति: ‘each and every clan’)
• Type: Noun
• Root: विश् (प्रातिपदिक: विश्/विशा-)

• ईड्यम्: praiseworthy, to be invoked
• ईड्यम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: ईड्य (कृदन्त-प्रातिपदिक), धातु: ईड्/ईळ् ‘स्तुतौ’

• अध्वरेषु: in the rites/sacrifices
• अध्वरेषु: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: अध्वर (प्रातिपदिक)

• अदृप्तक्रतुम्: whose resolve is not arrogant/undeluded
• अदृप्तक्रतुम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: अ-दृप्त-क्रतु (समास-प्रातिपदिक: अदृप्त + क्रतु)

• अरतिम्: the helper/attendant (service)
• अरतिम्: कर्म (यजध्यै इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: अरति (प्रातिपदिक)

• युवत्योः: of the two young women (maidens)
• युवत्योः: सम्बन्ध (अरतेः—‘of the two maidens’)
• Type: Noun
• Root: युवती (प्रातिपदिक)

• दिवः: of heaven
• दिवः: सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: दिव्/द्यौ (प्रातिपदिक: दिव्/द्यौ-)

• शिशुम्: the child
• शिशुम्: कर्म (यजध्यै इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: शिशु (प्रातिपदिक)

• सहसः: of might/power
• सहसः: सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: सहस् (प्रातिपदिक)

• सूनुम्: the son
• सूनुम्: कर्म (शिशुम् इत्यस्य समानाधिकरण/अप्पोज़िशन)
• Type: Noun
• Root: सूनु (प्रातिपदिक)

• अग्निम्: Agni
• अग्निम्: कर्म (यजध्यै)
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)

• यज्ञस्य: of the sacrifice
• यज्ञस्य: सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक)

• केतुम्: the banner/sign, beacon
• केतुम्: कर्म (अग्निम् विशेषयति; समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: केतु (प्रातिपदिक)

• अरुषम्: ruddy, tawny
• अरुषम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: अरुष (प्रातिपदिक)

• यजध्यै: may (one) worship/sacrifice
• यजध्यै: क्रिया (मुख्य)
• Type: Verb
• Root: यज् (धातु)