Rig Veda 6.4.5 — Mandala 6, Sukta 4, Mantra 5

Sukta 6.4

Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya)

Devata: Agni (swift, mastering nights; remover of arāti)

Chandas: Trishtubh (probable)

Samhita Patha (Devanagari)

नितिक्ति यो वारणमन्नमत्ति वायुर्न राष्ट्र्यत्येत्यक्तून् । तुर्याम यस्त आदिशामरातीरत्यो न ह्रुतः पततः परिह्रुत् ॥

Transliteration

ní-tikti yó vāraṇám ánnám átti vāyúr na rā́ṣṭry áty ety aktū́n | tuyā́rma yás ta ādiśā́m arā́tīr átyo na hrutáḥ pátataḥ pari-hrút ||

Translation

જે પસંદ કરેલું અન્ન તીક્ષ્ણતાથી ગ્રહણ કરે છે, અને વાયુની જેમ પોતાના પ્રભુત્વમાં રાત્રિઓને વટાવી જાય છે; જે ત્વારી આજ્ઞાથી શત્રુતાને ચારે તરફથી ઘેરી લે છે—પકડાયો ન હોય એવો અશ્વ જેમ, ઝપાઝપ ઉડીને પકડનાર બધાને વટાવી જાય છે.

Word by Word

• निति॑क्ति: (the) sharpening / whetting (power)
• निति॑क्ति: कर्तृ
• Type: Noun (f.)
• Root: नि-तिज्/तिक्ष् (√तिज्/√तिक्ष् ‘to sharpen, whet’; kṛdanta base) अथवा प्रातिपदिक ‘निति॑क्ति-’ (RV-विशेष)

• यः: who
• यः: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• वा: or
• वा: —
• Type: Indeclinable
• Root: वा

• अरणम्: harmlessness / non-injury (as object)
• अरणम्: कर्म
• Type: Noun/Adjective
• Root: अरण (प्रातिपदिक)

• अन्नम्: food
• अन्नम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: अन्न (प्रातिपदिक)

• अत्ति: eats
• अत्ति: —
• Type: Verb
• Root: √अद् (अद् ‘to eat’)

• वा: or
• वा: —
• Type: Indeclinable
• Root: वा

• वायुः: Wind (Vāyu)
• वायुः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक)

• न: not
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न

• राष्ट्रि: dominion / realm (as object)
• राष्ट्रि: कर्म
• Type: Noun
• Root: राष्ट्रि (प्रातिपदिक; RV-विशेष)

• अत्येति: passes beyond, overcomes
• अत्येति: —
• Type: Verb
• Root: अति-√इ (√इ ‘to go’ with preverb अति)

• अक्तून्: nights / dark times
• अक्तून्: कर्म
• Type: Noun
• Root: अक्तु (प्रातिपदिक)

• तुर्याम: the fourth (state/step)
• तुर्याम: कर्म
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: तुर्य (प्रातिपदिक ‘fourth’; RV-विशेष प्रयोग)

• यः: who
• यः: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: यद्

• त: you (as object) / that
• त: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• आदिशाम्: of the directions / of the assignments
• आदिशाम्: सम्बन्ध
• Type: Noun (f.)
• Root: आ-√दिश् (√दिश् ‘to point out, assign’) → ‘आदिशा’ (kṛdanta/nominal base)

• अरातीः: hostilities / foes
• अरातीः: कर्म
• Type: Noun
• Root: अराति (प्रातिपदिक)

• अत्यः: a steed
• अत्यः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: अत्य (प्रातिपदिक ‘steed’)

• न: like
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न

• ह्रुतः: checked / turned aside
• ह्रुतः: कर्तृ
• Type: Participle
• Root: √ह्रु/√ह्र (RV; ‘to be startled/checked/deflected’) → क्त-प्रत्यय

• पततः: of (one) flying
• पततः: सम्बन्ध
• Type: Participle
• Root: √पत् (पत् ‘to fly, fall’) → शतृ (वर्तमान कृदन्त)

• परिह्रुत्: deflected all around / swerving away
• परिह्रुत्: कर्तृ
• Type: Adjective/Participle
• Root: परि-√ह्रु/√ह्र (RV) → क्त/क्विप्-प्राय रूप ‘परिह्रुत्’ (प्रातिपदिक-वत्)