Rig Veda 3.30.10: Mandala 3, Sukta 30, Mantra 10

Sukta 3.30

Rishi: Viśvāmitra Gāthina

Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

अलातृणो वल इन्द्र व्रजो गोः पुरा हन्तोर्भयमानो व्यार । सुगान्पथो अकृणोन्निरजे गाः प्रावन्वाणीः पुरुहूतं धमन्तीः ॥

Transliteration

alā́tṛṇo válá indra vrajó góḥ purā́ hántor bháyamāno vyā̀r | sugā́n pátho akṛṇon nirájā gā́ḥ prá̄van vā́ṇīḥ puruhūtáṃ dhámantīḥ ||

Translation

હે ઇન્દ્ર! વલ—ગો (કિરણો)ને ઘેરી રાખનાર વ્રજ—ચકનાચૂર થયો; હંતાના ભયથી તે વિખૂટો પડ્યો. તું સુગમ પથો રચ્યા અને અંધ બંધનમાંથી પ્રકાશની ગાયો બહાર હાંકી; પ્રેરિત વાણીઓ—શક્ત શ્વાસ સમ ધમધમતી—પુરુહૂત શક્તિને આગળ ધપાવતી રહી.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• अलातृणः: (O Indra,) the splitter/cleaver
• अलातृणः: विशेषण (कर्तृ-सम्बन्धी) — इन्द्रस्य
• Type: Adjective
• Root: अलातृण (प्रातिपदिक) < √तृ (तरणे/अतिक्रमे) + उपसर्ग आ- (वेदिक रूप) / अथवा अलातृण- (विशेषण-प्रातिपदिक, ‘भेदक/विदारक’)

• वलः: the enclosure/cave (Vala)
• वलः: कर्म (अकृणोः/अकृणोन् इत्यस्य) / विषयः
• Type: Noun
• Root: वल (प्रातिपदिक)

• इन्द्र: O Indra
• इन्द्र: सम्बोधन
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• व्रजः: the cattle-pen/enclosure
• व्रजः: कर्म/विषयः (अकृणोन्—‘made/opened the pen’)
• Type: Noun
• Root: व्रज (प्रातिपदिक)

• गोः: of the cattle
• गोः: सम्बन्ध (व्रजस्य) — ‘of the cow/cattle’
• Type: Noun
• Root: गो (प्रातिपदिक)

• पुरा: formerly, before
• पुरा: अधिकारण (काल) / क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: पुरा (अव्यय)

• हन्तोः: of the slayer
• हन्तोः: सम्बन्ध (भयमानस्य) — ‘of the slayer’
• Type: Noun
• Root: हन्तृ (प्रातिपदिक) < √हन् (हिंसागत्योः)

• भयमानः: fearing, being afraid
• भयमानः: कर्तृ (अन्तर्निहित) / विशेषण (इन्द्रस्य वा शत्रोः सन्दर्भे)
• Type: Participle (Adjective)
• Root: √भी (भये) → भयमान (शतृ-प्रत्यय, वर्तमान कृदन्त)

• व्यार: apart, asunder, widely
• व्यार: क्रियाविशेषण (अकृणोन्/अलातृणः इत्यादि क्रियासम्बन्धे)
• Type: Indeclinable
• Root: वि + √ऋ (गत्यर्थ) / √अर् (गत्यर्थ) — वेदिक रूप ‘व्यार्’ (अव्यय/क्रियाविशेषण)

• सुगान्: easy (to go), good
• सुगान्: कर्म (अकृणोन्—‘made (them) easy’)
• Type: Adjective
• Root: सु- + ग (प्रातिपदिक) ‘ग’/‘गम्’ से ‘ग’ (गमन) → सुग (विशेषण)

• पथः: paths
• पथः: कर्म
• Type: Noun
• Root: पथ (प्रातिपदिक)

• अकृणोन्: he made, he fashioned
• अकृणोन्: क्रिया (मुख्य) — कर्ता: इन्द्रः
• Type: Verb
• Root: √कृ (करणे)

• निरजा: unhindered, freely
• निरजा: क्रियाविशेषण (अकृणोन्)
• Type: Indeclinable/Adjective (Vedic)
• Root: निर्- + अज (प्रातिपदिक) / अथवा ‘निरजा’ (अव्यय/विशेषण) ‘बिना अज/बिना बाधा’ (वेदिक प्रयोग)

• गाः: the cows
• गाः: कर्म (प्रावन्—‘drove forth the cows’)
• Type: Noun
• Root: गो (प्रातिपदिक)

• प्रावन्: he drove forth, he set forward
• प्रावन्: क्रिया (मुख्य) — कर्ता: इन्द्रः
• Type: Verb
• Root: प्र + √अव् (रक्षणे/गत्यर्थ)

• वाणीः: voices, songs
• वाणीः: कर्तृ (धमन्तीः इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: वाणी (प्रातिपदिक)

• पुरुहूतम्: the much-invoked (Indra)
• पुरुहूतम्: कर्म (धमन्तीः—‘blowing/urging (Indra)’)
• Type: Adjective (epithet)
• Root: पुरु-हूत (प्रातिपदिक) ‘बहुभिः आहूतः’

• धमन्तीः: blowing, urging on (praising)
• धमन्तीः: कर्तृ (वाणीः)
• Type: Participle (Verb-adjective)
• Root: √धम् (ध्माने/प्रेरणे) → धमन्ती (शतृ-प्रत्यय, वर्तमान कृदन्त)