Shloka 1

पुष्पकविमानवर्णनम्

Description of the Pushpaka Vimana and Ravana’s Inner Palace

Devanagari script

तस्यालयवरिष्ठस्य मध्ये विपुलमायतं।ददर्श भवनश्रेष्ठं हनुमान्मारुतात्मजः।।5.9.1।।

Transliteration

tasyālaya-variṣṭhasya madhye vipulam āyataṃ |

dadarśa bhavana-śreṣṭhaṃ hanumān mārutātmajaḥ ||

Translation

તે શ્રેષ્ઠ મહેલના મધ્યભાગમાં, મારુતિનંદન હનુમાનએ ભવનોથી પણ શ્રેષ્ઠ એક ભવન જોયું—વિશાળ અને ઊંચાઈમાં વિસ્તૃત।

Word by Word

• तस्य: of his/that
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (masc/neut), षष्ठी विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन (singular)

• आलय-वरिष्ठस्य: of the foremost building
• आलय-वरिष्ठस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: आलय (प्रातिपदिक) + वरिष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), षष्ठी विभक्ति (Genitive), एकवचन (singular); समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः: आलयानां वरिष्ठः (chief among buildings)

• मध्ये: in the middle
• मध्ये: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मध्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), सप्तमी विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन (singular)

• विपुलम्: spacious
• विपुलम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: विपुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), द्वितीया विभक्ति (Accusative), एकवचन (singular); विशेषणम् of भवनश्रेष्ठम्

• आयतम्: long/extended
• आयतम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: आयत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), द्वितीया विभक्ति (Accusative), एकवचन (singular); विशेषणम् of भवनश्रेष्ठम्

• ददर्श: saw
• ददर्श: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular); परस्मैपदम्

• भवन-श्रेष्ठम्: the best mansion
• भवन-श्रेष्ठम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भवन (प्रातिपदिक) + श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), द्वितीया विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन (singular); समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः: भवनानां श्रेष्ठम् (best of mansions)

• हनुमान्: Hanuman
• हनुमान्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हनुमत् (प्रातिपदिक; नाम)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा विभक्ति (Nominative/कर्ता), एकवचन (singular)

• मारुत-आत्मजः: son of Maruta
• मारुत-आत्मजः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मारुत (प्रातिपदिक) + आत्मज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा विभक्ति (Nominative), एकवचन (singular); समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः: मारुतस्य आत्मजः (son of the Wind-god)

Context

The son of the Wind-god, Hanuman, saw a huge, spacious and excellent of all mansions in the centre of the palace.

Characters & Entities

• Hanumān
• Māruta/Vāyu (Wind-god)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here is duty-bound vigilance: Hanumān moves through a hostile space with clarity and restraint, using perception in service of truth (finding Sītā).

What is the narrative situation?

Sarga 9 begins with Hanumān noticing the central and most eminent mansion within the palace area as he continues his search.

Which character virtue is emphasized?

Alertness and discipline: he surveys the environment methodically rather than acting impulsively.