Shloka 15

Devanagari script

त्वया हि खलु वस्तव्यं नव वर्षाणि पञ्च च।।3.47.15।।वने प्रव्रज काकुत्स्थ पितरं मोचयानृतान्।

Transliteration

tvayā hi khalu vastavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca ||3.47.15|| vane pravraja kākutstha pitaraṃ mocayānṛtāt |

Translation

નિશ્ચયે તારે નવ વર્ષ અને પાંચ વધુ વર્ષ વનમાં વસવું પડશે. હે કાકુત્સ્થ, વનમાં પ્રસ્થાન કર; પિતાને અસત્યથી મુક્ત કર.

Word by Word

• त्वया: by you / you must
• त्वया: कर्ता (Agent in obligation/कर्तृकरण)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, तृतीया, एकवचन

• हि: indeed
• हि: सम्बन्ध (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक अव्यय (indeed)

• खलु: certainly
• खलु: सम्बन्ध (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: खलु (अव्यय)
• Form: निश्चय/अवधारणार्थक अव्यय (certainly)

• वस्तव्यम्: must dwell
• वस्तव्यम्: विधेय (Predicate obligation)
• Type: Adjective
• Root: √वस् (धातु) → वस्तव्य (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: तव्यत्-प्रत्ययान्त कृदन्त (Gerundive/Obligatory), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘must be lived (by you)’

• नव: nine
• नव: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: नवन् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: संख्यावाचक, नपुंसकलिङ्गे अव्ययवत् प्रयोगः; वर्षाणि इत्यस्य विशेषणम्

• वर्षाणि: years
• वर्षाणि: कर्म (Karma/Measure of time)
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; कालपरिमाण (duration)

• पञ्च: five
• पञ्च: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चन् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: संख्यावाचक; वर्षाणि इत्यस्य विशेषणम्

• च: and
• च: सम्बन्ध (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक अव्यय

• वने: in the forest
• वने: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• प्रव्रज: go forth (into exile)
• प्रव्रज: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: प्र + √व्रज् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• काकुत्स्थ: O Kakutstha (Rama)
• काकुत्स्थ: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: काकुत्स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• पितरम्: father
• पितरम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• मोचय: free/save
• मोचय: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: √मुच् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; णिच् (causative) भावः (cause to be freed)

• अनृतात्: from falsehood
• अनृतात्: अपादान (Apādāna/Ablative source)
• Type: Noun
• Root: अनृत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/5th), एकवचन

Context

My husband Rama, a man of fearlessness and firm resolution, said to Kaikeyi 'Be it so' and carried out her words.

Characters & Entities

• Rama (Kakutstha)
• Dasaratha
• Kaikeyi
• forest (vana)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Satya-rakṣaṇa (protecting truth): Rāma is urged to accept hardship so that his father is not stained by untruth—truth is valued above comfort and power.

What is the narrative situation?

Kaikeyī declares the second demand: Rāma must go to the forest for fourteen years to ensure Daśaratha’s pledged word is not violated.

Which character virtue is emphasized?

The ideal of filial duty aligned with satya—placing a parent’s truthfulness above personal entitlement.