Sarga 2
Virādha-saṃvādaḥ — Encounter with Virādha in the Daṇḍakāraṇya (Aranya Kanda, Sarga 2)
अरण्यकाण्ड
પ્રભાતે ઋષિઓના સત્કારનો સ્વીકાર કરીને શ્રીરામ તેમને પ્રણામ કરી વિદાય લે છે અને લક્ષ્મણ તથા સીતાસહ દંડકારણ્યમાં વધુ અંદર પ્રવેશ કરે છે. માર્ગમાં પશુ-પક્ષીઓથી ભરેલું, અશુભ ધ્વનિઓથી ગુંજતું અને લતા-ઘાસ-વૃક્ષો ઉખડેલા-વિખરાયેલા એવા વનનું દર્શન થાય છે—રાક્ષસોના ઉપદ્રવનું પર્યાવરણીય સૂચક ચિહ્ન. ત્યારે તેઓ વિરાધ નામના ભયંકર પુરુષાદ રાક્ષસને મળે છે; તેની વિકૃત, વિશાળ કાયાકૃતિ અને હિંસાના નિશાનો ભયાનક રસને તીવ્ર કરે છે. વિરાધ ધસી આવી સીતાને બળપૂર્વક ઉઠાવી પોતાની ગોદમાં બેસાડે છે અને તપસ્વી વેષધારી બંને ભાઈઓને પૂછે છે—સ્ત્રી સાથે વનમાં રહી તમે તપનો ભંગ કેમ નથી કરતા? તે પોતાને મુનિભક્ષક રાક્ષસ કહી ઓળખાવે છે અને સીતાને લઈ જવાની તથા ભાઈઓનું રક્ત પીવાની ઘોષણા કરે છે; તેથી સીતા ભયથી કંપી ઊઠે છે. પરાયા સ્પર્શથી સીતાને થયેલા અપમાનને જોઈ રામ શોકાકુલ થાય છે અને તેને કૈકેયીના વરદાનનું ત્વરિત ફળ માને છે; પિતૃમૃત્યુ કે રાજ્યહાનિના દુઃખ કરતાં પણ આ વેદના વધારે છે એમ કહે છે. લક્ષ્મણ સંયત ક્રોધ સાથે રામના સ્વામીભાવને પુષ્ટિ આપીને તરત જ રાક્ષસને દંડિત કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. આ સર્ગ તપસ્વીચિહ્નો સાથે ધર્મસંગતતા, સીતા અને ઋષિઓના રક્ષણની પ્રાથમિકતા, અને વનમાં સહનશીલતાથી ન્યાયસંગત પ્રતિકાર તરફના પરિવર્તનને સ્પષ્ટ કરે છે.
Shlokas
Verse 1
कृतातिथ्योऽथ रामस्तु सूर्यस्योदयनं प्रति।आम्नत्ऱ्य स मुनीन्सर्वान्वनमेवान्वगाहत।।।।
અતિથિસત્કાર પૂર્ણ કરી, રામ સૂર્યોદય સમયે સર્વ મુનિઓને વિદાય આપી, વનમાં વધુ અંદર પ્રવેશ્યા.
Verse 2
नानामृगगणाकीर्णमृक्षशार्दूल सेवितम्।ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं दुर्दर्शसलिलाशयम्।।।।निष्कूजनानाशकुनिझिल्लिकागणनादितम्।लक्ष्मणानुगतो रामो वनमध्यं ददर्श ह।।।।
લક્ષ્મણ સાથે અનુગામી બની રામે વનના મધ્યભાગને જોયો—નાનાં-નાનાં મૃગસમૂહોથી ભરેલું, ઋક્ષ અને શાર્દૂલોથી સેવિત; વૃક્ષ-લતા-ગુચ્છો ધ્વસ્ત થયેલા, જળાશયો દુર્લભ દેખાતા; અનેક પક્ષીઓના કલરવ અને ઝિલ્લિકાઓના ચીં-ચીં નાદથી ગુંજતું.
Verse 3
नानामृगगणाकीर्णमृक्षशार्दूल सेवितम्।ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं दुर्दर्शसलिलाशयम्।।3.2.2।।निष्कूजनानाशकुनिझिल्लिकागणनादितम्।लक्ष्मणानुगतो रामो वनमध्यं ददर्श ह।।3.2.3।।
લક્ષ્મણ અનુગામી બની, રામે વનમાં મધ્યભાગ જોયો—અਨੇક પક્ષીઓના કલરવ અને ઝિલ્લિકાઓના ઝણઝણાટથી ગુંજતો.
Verse 4
सीतया सह काकुत्स्थस्तस्मिनघोरमृगायुते।ददर्श गिरिशृङ्गाभं पुरुषादं महास्वनम्।।।।
સીતા સાથે કાકુત્સ્થ રામ તે ભયંકર મૃગોથી ભરેલા પ્રદેશમાં ચાલતા હતા; ત્યારે તેમણે પર્વતશિખર સમ ઊંચો, મહાનાદ કરતો, મનુષ્યભક્ષી રાક્ષસ જોયો.
Verse 5
गम्भीराक्षं महावक्त्रं विकटं विषमोदरम्।बीभत्सं विषमं दीर्घं विकृतं घोरदर्शनम्।।।।
તેના નેત્રો ગહન હતા, મુખ અતિ વિશાળ; આકાર વિકટ, પેટ ઊંચું-નીચું અને ફૂલેલું; અતિ ઘૃણાસ્પદ, વિકૃત, દીર્ઘકાય અને ભયંકર દર્શનવાળો હતો.
Verse 6
वसानं चर्म वैयाघ्रं वसार्द्रं रुधिरोक्षितम्।त्रासनं सर्वभूतानां व्यादितास्यमिवान्तकम्।।।।
તે વાઘચર્મ ધારણ કરતો હતો—વસાથી ભીંજાયેલું અને રક્તથી છાંટાયેલું; સર્વ પ્રાણીઓને ત્રાસ આપતો, જાણે મોં ફાડીને ઊભેલો યમરાજ જ હોય તેમ.
Verse 7
त्रीन्सिम्हान्श्चतुरो व्याघ्रान्द्वौ वृकौ पृषतान्दश।सविषाणं वसादिग्धं गजस्य च शिरो महत्।अवसज्यायसे शूले विनदन्तं महास्वनम्।।।।
મહાનાદે ગર્જના કરતો તે લોખંડના શૂળ પર ત્રણ સિંહ, ચાર વાઘ, બે વરુ અને દસ હરણ, તેમજ વસાથી લિપ્ત દાંતવાળું ગજનું વિશાળ શિર ગાંઠીને લઈ ફરતો હતો.
Verse 8
स रामं लक्ष्मणं चैव सीतां दृष्ट्वा च मैथिलीम्।अभ्यधावत्सुसङ्कृद्धः प्रजाः काल इवान्तकः।।।।
રામ, લક્ષ્મણ અને મૈથિલી સીતા ને જોઈ તે અતિ ક્રોધિત થઈ તેમની તરફ ધસી આવ્યો—જાણે પ્રજાઓ પર કાળરૂપ અંતક તૂટી પડતો હોય તેમ.
Verse 9
स कृत्वा भैरवं नादं चालयन्निव मेदिनीम्।अङ्केनादाय वैदेहीमपक्रम्य ततोऽब्रवीत्।।।।
તે ભયાનક નાદ કરીને જાણે ધરતીને કંપાવતો હોય તેમ, વૈદેહીને અંકમાં ઉઠાવી, ત્યાંથી દૂર ખસી ગયો અને પછી બોલ્યો.
Verse 10
युवां जटाचीरधरौ सभार्यौ क्षीणजीवितौ।प्रविष्टौ दण्डकारण्यं शरचापासिधारिणौ।।।।
તમે બંને જટાધારી, ચીરવસ્ત્રધારી, પત્ની સહિત, ક્ષીણજીવ સમાન; બાણ-ધનુષ્ય અને ખડ્ગ ધારણ કરી દંડકારણ્યમાં પ્રવેશ્યા છો.
Verse 11
कथं तापसयोर्वां च वासः प्रमदया सह।अधर्मचारिणौ पापौ कौ युवां मुनिदूषकौ।।।।
તાપસવેશ ધારણ કરીને પણ સ્ત્રી સાથે તમારો નિવાસ કેમ? અધર્મચારી પાપીઓ, તમે કોણ—મુનિધર્મને દૂષિત કરનાર?
Verse 12
अहं वनमिदं दुर्गं विराधो नाम राक्षसः।चरामि सायुधो नित्यमृषिमांसानि भक्षयन्।।।।
હું વિરાધ નામનો રાક્ષસ છું; આ દુર્ગમ ઘન વનમાં સદાય શસ્ત્રધારી થઈ ફરું છું અને ઋષિઓનું માંસ ભક્ષણ કરું છું.
Verse 13
इयं नारी वरारोहा मम भार्या भविष्यति।युवयोः पापयोश्चाहं पास्यामि रुधिरं मृधे।।।।
આ સુરૂપા નારી મારી ભાર્યા બનશે; અને યુદ્ધમાં તમારે બંને પાપીઓનું રક્ત હું પીશ.
Verse 14
तस्यैवं ब्रुवतो दुष्टं विराधस्य दुरात्मनः।श्रुत्वा सगर्वितं वाक्यं सम्भ्रान्ता जनकात्मजा।।।।
આ રીતે બોલતા તે દુષ્ટ, દુરાત્મા વિરાધના ક્રૂર અને ગર્વભર્યા વચનો સાંભળી જનકનંદિની સીતા ભય અને ગભરાટથી કંપી ઉઠી।
Verse 15
सीता प्रवेपतोद्वेगात् प्रावाते कदली यथा।।।।तां दृष्ट्वा राघवः सीतां विराधाङ्कगतां शुभाम्।अब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं मुखेन परिशुष्यता।।।।
સીતા ઉદ્વેગથી એવી રીતે કંપતી હતી, જેમ પ્રચંડ પવનમાં કેળાનું વૃક્ષ કંપે। વિરાધની ગોદમાં બેઠેલી શુભ સીતા ને જોઈ રાઘવનું મોં સૂકી ગયું; તેણે લક્ષ્મણને આ વચન કહ્યાં।
Verse 16
सीता प्रवेपतोद्वेगात् प्रावाते कदली यथा।।3.2.15।।तां दृष्ट्वा राघवः सीतां विराधाङ्कगतां शुभाम्।अब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं मुखेन परिशुष्यता।।3.2.16।।
વિરાધની ગોદમાં બેઠેલી શુભ સીતા ને જોઈ રાઘવ આઘાતથી સ્તબ્ધ થયો; તેનું ચહેરું સૂકાઈ ગયું અને તેણે લક્ષ્મણને આ વચન કહ્યાં।
Verse 17
पश्य सौम्य नरेन्द्रस्य जनकस्यात्मसम्भवाम्।मम भार्यां शुभाचारां विराधाङ्के प्रवेशिताम्।।।।अत्यन्तसुखसंमव़ृद्धां राजपुत्रीं यशस्विनीम्।
હે સૌમ્ય! જુઓ—નરેન્દ્ર જનકની આત્મજ, મારી શુભાચારિણી પત્ની, પરમ સુખમાં ઉછેરાયેલી યશસ્વિની રાજકુમારી—તેને બળજબરીથી વિરાધની ગોદમાં બેસાડવામાં આવી છે!
Verse 18
यदभिप्रेतमस्मासु प्रियं वरवृतं च यत्।।।।कैकेय्यास्तु सुसंवृत्तं क्षिप्रमद्यैव लक्ष्मण।
હે લક્ષ્મણ! કૈકેયીએ અમારા વિરુદ્ધ જે ઇચ્છ્યું હતું—જેને તેણે ‘વર’ રૂપે માગી અને પ્રિય ગણ્યું—તે આજે જ અતિશય ઝડપથી સિદ્ધ થયું છે।
Verse 19
या न तुष्यति राज्येन पुत्रार्थे दीर्घदर्शिनी।।।।ययाहं सर्वभूतानां प्रियः प्रस्थापितो वनम्।अद्येदानीं सकामा सा या माता मध्यमा मम।।।।
જે દીર્ઘદર્શિણી સ્ત્રી પુત્રના રાજ્યથી પણ તૃપ્ત ન થઈ—જેણે સર્વભૂતોને પ્રિય એવા મને વનમાં મોકલ્યો; આજે, અત્યારે, મારી મધ્યમા માતા તેની ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ ગઈ છે.
Verse 20
या न तुष्यति राज्येन पुत्रार्थे दीर्घदर्शिनी।।3.2.19।।ययाहं सर्वभूतानां प्रियः प्रस्थापितो वनम्।अद्येदानीं सकामा सा या माता मध्यमा मम।।3.2.20।।
જેણે સર્વભૂતોને પ્રિય એવા મને વનમાં મોકલ્યો; આજે, અત્યારે, મારી મધ્યમા માતા તેની ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ ગઈ છે.
Verse 21
परस्पर्शात्तु वैदेह्याः न दुःखतरमस्तिमे।पितुर्विनाशात्सौमित्रे स्वराज्यहरणात्तथा।।।।
સૌમિત્રિ, મારા માટે વૈદેહી પર અન્ય પુરુષનો સ્પર્શ થવો જેટલું દુઃખદ બીજું કશું નથી—તે પિતાના વિનાશથી પણ, અને મારા રાજ્યહરણથી પણ વધુ દુઃખદ છે.
Verse 22
इति ब्रुवति काकुत्स्थे बाष्पशोकपरिप्लुते।अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धो रुद्धो नाग इव श्वसन्।।।।
કાકુત્સ્થ (રામ) આ રીતે બોલતા હતા ત્યારે તેઓ આંસુ અને શોકથી છલકાઈ ગયા; ત્યારે ક્રોધિત લક્ષ્મણે બોલ્યું—બંધાયેલા નાગની જેમ ભારે શ્વાસ લેતો.
Verse 23
अनाथ इव भूतानां नाथस्त्वं वासवोपमः।मया प्रेष्येण काकुत्स्थ किमर्थं परितप्यसे।।।।
હે કાકુત્સ્થ! તું વાસવ (ઇન્દ્ર) સમાન સર્વ ભૂતોનો નાથ છે; તો પછી હું તારો સેવક અહીં હાજર હોઉં ત્યારે તું અનાથ સમો શા માટે શોક કરે છે?
Verse 24
शरेण निहतस्याद्य मया क्रुद्धेन रक्षसः।विराधस्य गतासोर्हि मही पास्यति शोणितम्।।।।
આજે મારા ક્રોધિત બાણથી ઘાયલ થયેલો તે રાક્ષસ વિરાધ—પ્રાણહીન થઈ—પૃથ્વી તેનું લોહી પીશે.
Verse 25
राज्यकामे मम क्रोधो भरते यो बभूव ह।तं विराधे प्रमोक्ष्यामि वज्री वज्रमिवाचले।।।।
રાજ્યલોભી ભરત પ્રત્યે મારા હૃદયમાં જે ક્રોધ ઊઠ્યો હતો, તે જ હું હવે વિરાધ પર છોડું છું—જેમ વજ્રધારી ઇન્દ્ર પર્વત પર વજ્ર ફેંકે તેમ.
Verse 26
मम भुजबलवेगवेगितः पततु शरोऽस्य महान्महोरसि।व्यपनयतु तनोश्च जीवितं पततु ततस्समहीं विघूर्णितः।।।।
મારા ભુજબળના તીવ્ર વેગથી પ્રેરિત આ મહાશર તેના વિશાળ વક્ષસ્થળ પર પડે; તેના દેહમાંથી પ્રાણ હરી લે; પછી તે વિહ્વળ થઈ ધરતી પર ઢળી પડે.
Frequently Asked Questions
The dharma crisis is Virādha’s seizure of Sītā and his accusation that ascetic dress combined with living with a woman is adharma; the narrative resolves this by asserting legitimacy through conduct (śubhācāra) and by authorizing protective violence against a rākṣasa who preys on sages and violates marital integrity.
The chapter teaches that external markers (tapas attire) do not define righteousness; dharma is measured by protection of the vulnerable, restraint until action is necessary, and unwavering commitment to maryādā—especially the inviolability of Sītā and the safeguarding of ascetic communities.
Daṇḍakāraṇya is presented as a culturally charged wilderness: a forest zone of ascetic habitation and ritual discipline, yet destabilized by rākṣasa movement (crushed vegetation, scarce water sources), making it a narrative landmark where exile ethics are practically tested.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.