Shloka 16

हेमन्तवर्णनम् तथा भरतधर्मनिष्ठा-चिन्तनम्

Winter Description and Reflection on Bharata’s Devotion

Devanagari script

बाष्पच्छन्नान्यरण्यानि यवगोधूमवन्ति च।शोभन्तेऽभ्युदिते सूर्ये नद्भि क्रौञ्चसारसैः।।।।

Transliteration

bāṣpacchannāny araṇyāni yavagodhūmavanti ca | śobhante 'bhyudite sūrye nadbhi krauñcasārasaiḥ ||

Translation

ઓસથી ઢંકાયેલા અરણ્યો અને જવ-ઘઉંથી સમૃદ્ધ ભૂમિઓ, સૂર્ય ઉગે ત્યારે શોભે છે; નદીઓમાં ક્રૌંચ અને સારસના મધુર કલરવ ગુંજે છે.

Word by Word

• बाष्प-छन्नानि: covered with dew/mist
• बाष्प-छन्नानि: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बाष्प (प्रातिपदिक) + छन्न (कृदन्त; छद् धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्; विशेषणम् (for अरण्यानि); छन्न = भूतकर्मणि कृदन्तः (PPP)

• अरण्यानि: forests
• अरण्यानि: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अरण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्; कर्ता

• यव-गोधूम-वन्ति: having barley and wheat
• यव-गोधूम-वन्ति: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: यव (प्रातिपदिक) + गोधूम (प्रातिपदिक) + वन्त् (प्रातिपदिक/तद्धितान्त)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्; विशेषणम् (for अरण्यानि); वन्त्-प्रत्ययः (possessive)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्ययम्

• शोभन्ते: are splendid/beautiful
• शोभन्ते: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: शुभ् (धातु)
• Form: लट्-लकारः, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; आत्मनेपदम्

• अभ्युदिते: when (the sun) has risen
• अभ्युदिते: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: अभि + उदि (धातु) -> अभ्युदित (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गः, सप्तमी, एकवचनम्; सति-सप्तमी (locative absolute)

• सूर्ये: in/when the sun
• सूर्ये: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सूर्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सप्तमी, एकवचनम्; सति-सप्तमी (with अभ्युदिते)

• नद्भिः: by (birds) calling/singing
• नद्भिः: Karaṇa (करण)
• Type: Adjective
• Root: नद् (कृदन्त; नद् धातु)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया, बहुवचनम्; वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्तः (present active participle)

• क्रौञ्च-सारसैः: by krauñca birds and cranes
• क्रौञ्च-सारसैः: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: क्रौञ्च (प्रातिपदिक) + सारस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया, बहुवचनम्; करणम् (instrumental)

Context

The tops of rice crops shining like gold resemble the flowers of date-palm.The fields full of ripe paddy bending a little (under the weight of grains) look delightful.

Characters & Entities

• Sun (Sūrya)
• krauñca (bird)
• sārasa (crane)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It affirms gratitude and harmony with nature: dharmic living recognizes order and beauty even amid austerity, cultivating contentment rather than resentment.

What is the narrative situation?

Morning in the winter forest: dew-laden woods, cultivated grains, sunrise, and bird-calls create a vivid landscape.

Which character virtue is emphasized?

Appreciation and serenity—finding uplifting signs in the world despite hardship.