Adhyaya 81
The Origin and Worship of Bhauma (Mars/Lohitāṅga)
આ અધ્યાયમાં વ્યાસના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે વૈશમ્પાયન લોહિતાંગ/ભૌમ (મંગળ)નું જન્મવૃત્તાંત, તેની ભયંકર શક્તિ અને દેવગ્રહ હોવા છતાં તે કઠોર કેમ ગણાય છે—તે વર્ણવે છે. પછી કથા અંધક-ઉપાખ્યાન તરફ વળે છે: વિષ્ણુના વરથી બળવાન બનેલો અંધક દૈત્ય દેવોને પરાજિત કરે છે, ત્યારે દેવગણ વિધિ/ધાતા બ્રહ્માની શરણ જાય છે. પાર્વતીને કેન્દ્રમાં રાખી મોહ, કામ અને મર્યાદાભંગથી અંધક શિવ સાથે સંઘર્ષમાં પડે છે; નંદી ભૃગુપુત્ર શુક્રને બંધક બનાવે છે અને શિવ તેને ગળી જાય છે, જેથી મહાયુદ્ધ વધુ ઉગ્ર બને છે. અંતે શિવ અંધકને વશમાં કરી તેની શત્રુતાને સેવાભાવમાં ફેરવે છે; તે ગણ બની ‘ભૃંગીરિટી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે—પુરાણનો ભાવ કે વૈર પણ સેવા બની શકે. દેવોને સંબોધ્યા પછી શિવનું વીર્ય પ્રસરે છે; તે ગર્ભ પૃથ્વી પર પડી ભૌમરૂપે જન્મે છે—ભૂમિજ, છતાં હરનો અંશ, તેથી મંગળની તીવ્રતા શૈવ તેજ સાથે જોડાય છે. પછી શાંતિ-ઉપાસનાનું વિધાન કહે છે: મંગળવાર અને ચતુર્થી તિથિએ લાલ અર્પણો, ત્રિકોણ મંડળ રચી પૂજા; પરિણામે બુદ્ધિ, ધન અને શુભ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
वैशंपायन उवाच । उद्भवं लोहितांगस्य संतोषं तु जनेषु च । प्रभावं वैभवं तेजः श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
વૈશંપાયને કહ્યું—હું તત્ત્વતઃ લોહિતાંગનો ઉદ્ભવ, લોકોમાં તે ઉત્પન્ન કરતો સંતોષ, તથા તેનો પ્રભાવ, વૈભવ અને તેજ સાંભળવા ઇચ્છું છું।
Verse 2
व्यास उवाच । हरांशसंभवो देवः कुजातः पृथिवीसुतः । सत्त्वस्थस्सत्वसंपूर्णश्शूरः शक्तिधरो भुवि
વ્યાસે કહ્યું—તે દેવ હર (શિવ)ના અંશથી ઉત્પન્ન થયો; જન્મે નીચ ગણાયો છતાં તે પૃથ્વીનો પુત્ર હતો. સત્ત્વમાં સ્થિત, સત્ત્વથી પરિપૂર્ણ, તે વીર અને ભૂમિ પર શક્તિ ધારણ કરનાર હતો।
Verse 3
तीक्ष्णः क्रूरग्रहो देवो लोहितांगः प्रतापवान् । कुमारो रूपसंपन्नो विद्युत्पातमयः प्रभुः
તે દેવ લોહિતાંગ તીક્ષ્ણ અને ક્રૂરગ્રાહી, પ્રતિાપવાન છે; તે કુમાર, રૂપસંપન્ન અને વિદ્યુત્પાત સમ સ્વભાવવાળો પ્રભુ છે।
Verse 4
अनेन भर्जिता दैत्याः क्रव्यादाय सुरद्विषः । दशायोगाच्च मनुजा उद्भिज्जाः पशुपक्षिणः
આ જ શક્તિથી માંસભક્ષી અને દેવદ્વેષી દૈત્યાઓ દગ્ધ થયા; અને દશ અવસ્થાઓના સંયોગથી મનુષ્યો, ઉદ્ભિજ્જો, પશુઓ તથા પક્ષીઓ પ્રગટ થયા।
Verse 5
वैशंपायन उवाच । शंभोरेष कथं जातः कथं जातो महीसुतः । ग्रहो देवः कथं क्रूर एतदिच्छामि वेदितुम्
વૈશંપાયને કહ્યું—આ શંભુમાંથી કેવી રીતે જન્મ્યો? ધરતીપુત્ર કેવી રીતે જન્મ્યો? અને ગ્રહ દેવ હોવા છતાં એટલો ક્રૂર કેમ? આ હું જાણવા ઇચ્છું છું।
Verse 6
कथमस्य भवेत्तुष्टिः सर्वलोकेषु सर्वदा । गुरो मय्याप्तभावे तु वद निस्संशयं मुखात्
તે સર્વ લોકોમાં સર્વદા કેવી રીતે તૃપ્ત રહી શકે? હે ગુરુ, હું તમારો આપ્ત અને વિશ્વાસપાત્ર બન્યો છું; તો તમારા મુખેથી નિઃસંદેહ કહો।
Verse 7
व्यास उवाच । हिरण्याक्षकुले धीमानसुराणां च पार्थिवः । अंधकेति समाख्यातो दैत्यः सर्वसुरांतकृत्
વ્યાસે કહ્યું—હિરણ્યાક્ષના કુળમાં અસુરોમાં એક ધીમાન રાજા થયો; ‘અંધક’ નામે પ્રસિદ્ધ તે દૈત્ય સર્વ દેવોના વિનાશકર્તા બન્યો।
Verse 8
जातो विष्णुवरादेव जातो विष्णुपराक्रमः । तेनैव निर्जिता देवास्सेन्द्राः क्रतुभुजः क्रमात्
વિષ્ણુના વરથી જ તે જન્મ્યો અને વિષ્ણુસમાન પરાક્રમ ધરાવ્યો; એ જ બળથી ઇન્દ્ર સહિત યજ્ઞભાગ ભોગવનારા દેવો ક્રમે પરાજિત થયા।
Verse 9
ततो देवा विधिं गत्वा वचनं चेदमब्रुवन् । अन्धकेनैव चास्माकं हृतं राज्यं सुखं मखः
પછી દેવતાઓ વિધિ (બ્રહ્મા) પાસે જઈને બોલ્યા— “અંધકે જ અમારું રાજ્ય, સુખ અને યજ્ઞકર્મો હરી લીધાં છે।”
Verse 10
तस्मात्तस्य वधोपाय उच्यतां तद्विधीयताम् । अथ धाताऽब्रवीद्वाक्यं देवानस्य च नैधनम्
“અતએવ તેના વધનો ઉપાય કહેવાય અને તે અમલમાં મૂકાય।” ત્યારે ધાતા (બ્રહ્મા) એ દેવોને આ કાર્ય માટે અચૂક વચન કહ્યું।
Verse 11
नास्ति विष्णुवरादेव पीयूषस्य च भक्षणात् । किंतु तस्यासुरत्वस्य यथा परिभवो ध्रुवम्
માત્ર અમૃત પીવાથી વિષ્ણુનો વર મળતો નથી; પરંતુ તેના આસુરી સ્વભાવને યોગ્ય એવો અપમાન અને પતન નિશ્ચિત છે।
Verse 12
कुर्वे लोकहितार्थाय श्रद्धां कामसमन्विताम् । विचिकित्सा तु तत्रैव सर्वास्त्रीरतिगच्छति
“લોકહિત માટે હું શ્રદ્ધાથી—પણ કામનાસહિત—આ કર્મ કરું છું; પરંતુ ત્યાં જ સંશય ઊભો થાય છે અને તે સંપૂર્ણ સ્ત્રીકેન્દ્રિત ભોગાસક્તિ બની જાય છે।”
Verse 13
त्यक्त्वैकां पार्वतीं दुर्गां न तस्य मानसं स्थिरम् । ततः क्रुद्धो जगत्स्वामी तं च वैरूप्यतां नयेत्
એકમાત્ર પાર્વતી—દુર્ગા—ને ત્યજી દેતાં તેનું મન સ્થિર રહ્યું નહીં; ત્યારબાદ જગત્સ્વામી ક્રોધિત થઈ તેને પણ વૈરૂપ્ય (વિકૃતિ) તરફ દોરી ગયો।
Verse 14
ततोऽसुरत्वं संत्यज्य गणस्तस्य भविष्यति । एवमुक्त्वा प्रजाध्यक्षः श्रद्धां कामसमन्विताम्
ત્યારે તે અસુરભાવ ત્યજીને તેના ગણમાં જોડાશે. એમ કહી પ્રજાધ્યક્ષ પ્રજાપતિએ કામસહિત શ્રદ્ધાને સંબોધી.
Verse 15
विचिकित्सां स्वमायां च प्रेषयामास तं प्रति । ततो विचेष्टितः कामाद्योषान्वेषणतत्परः
તેના પ્રત્યે તેણે ‘વિચિકિત્સા’ (સંદેહ) અને પોતાની ‘માયા’ મોકલી. પછી કામથી વ્યાકુળ થઈ તે સ્ત્રીઓની શોધમાં તત્પર થયો.
Verse 16
स्वदारान्परयोषां च नापश्यद्विचिकित्सया । ततो मायाप्रयुक्तोसौ त्रैलोक्यं विचचार ह
સંદેહને કારણે તે પોતાની પત્ની અને પરસ્ત્રીનો ભેદ જાણી શક્યો નહીં. પછી માયાથી પ્રેરિત થઈ તે ત્રિલોકમાં ભટકવા લાગ્યો.
Verse 17
दृष्टं च हिमवत्पृष्ठे स्त्रीरत्नं चातिशोभनं । दृष्ट्वा च पार्वतीं दैत्यः कामस्य वशगोऽभवत्
હિમવતના ઢાળ પર તેણે અતિશય શોભાયમાન સ્ત્રીરત્નને જોયું. પાર્વતીને જોઈ તે દૈત્ય કામના વશમાં પડી ગયો.
Verse 18
ज्ञानलोपात्ततो दुर्गां ग्रहीतुं तां स चेच्छति । उमा च कोटवीरूपं कृत्वा देहस्य चात्मनः
પછી જ્ઞાનલોપથી તે દુર્ગાને પકડી લેવા ઇચ્છે છે. પરંતુ ઉમાએ દેહ અને અંતઃકરણથી કોટવીનું રૂપ ધારણ કર્યું.
Verse 19
ईश्वरस्यांतिकस्था च ग्रहीतुं तां ससार सः । ततः कामविचेताश्च उन्मत्तीकृतचेतनः
તે ઈશ્વરના સમીપે રહેલી તેણીને પકડવા માટે તે વેગથી દોડ્યો. પછી કામમોહથી તેનું ચિત્ત ભ્રમિત થયું અને તે ઉન્મત્ત સમાન થઈ ગયો.
Verse 20
न जहाति शिवां धात्रीं पार्वतीं दैत्यपुंगवः । ततो ध्यानात्समागम्य मिलितः पार्वतीं धवः
દૈત્યશ્રેષ્ઠે શિવા-ધાત્રી પાર્વતીને છોડીને ન ગયો. ત્યારબાદ ધ્યાનમાંથી ઉઠીને પ્રભુ શંભુ નજીક આવી પાર્વતીને મળ્યા.
Verse 21
दृष्ट्वा तं च स दैत्येन्द्रः प्रगतस्तु स्वमालयम् । सज्जीकृत्य स्वयोधांश्च शंभुं जेतुं समुत्सुकः
તેમને જોઈ તે દૈત્યેન્દ્ર પોતાના નિવાસે પાછો ગયો. પોતાના યોદ્ધાઓને તૈયાર કરી શંભુને જીતવા ઉત્સુક બન્યો.
Verse 22
गौरीमेव समानेतुं काममोहादचेतनः । एतच्छ्रुत्वा तु त्रिदशा गत्वा तं नंदिनेरिताः
કામમોહથી અચેત બની તે ગૌરીને જ લઈ આવવા પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો. આ સાંભળી નંદીના પ્રેરણાથી દેવગણ તેની પાસે ગયા.
Verse 23
अकुर्वंश्च महद्युद्धं घोरं लोकभयंकरम् । दैत्यान्रणे मृतांस्तत्र दैत्याचार्यो ह्यजीवयत्
તેઓએ મહાયુદ્ધ કર્યું—ઘોર અને લોકભયંકર. ત્યાં રણમાં મરેલા દૈત્યોને દૈત્યાચાર્યે ફરી જીવિત કર્યા.
Verse 24
एतद्वृत्तं तु कैलासे सर्वे चैव न्यवेदयन् । क्रोधाच्छंभुस्तदा वाक्यं नंदिनं निजगाद ह
આ સમગ્ર વર્તાંત સૌએ કૈલાસમાં જઈને નિવેદન કર્યો. ત્યારે ક્રોધથી ઉદ્ભવેલા શંભુએ નંદીને આ વચન કહ્યાં.
Verse 25
गच्छ दैत्यालयं वीर द्रुतमेव ममाज्ञया । पश्यतां सर्वदैत्यानां दैत्येंद्रस्य च संसदि
હે વીર! મારી આજ્ઞાથી તુરંત દૈત્યોના આલયમાં જા; સર્વ દૈત્યો જોતા હોય તેમ દૈત્યેન્દ્રની સભામાં પ્રવેશ કર.
Verse 26
गृहीत्वा चिकुरेऽत्यर्थं भार्गवं तं दुरात्मकम् । लब्ध्वा चास्मत्सकाशं वै विह्वलं चानय क्षणात्
તે દુષ્ટાત્મા ભાર્ગવને વાળ પકડીને દૃઢપણે ઝપટે; તેને વશમાં લઈ, કંપતો અને નિર્બળ બની, ક્ષણમાં મારી પાસે લઈ આવ.
Verse 27
ततो नंदीश्वरः श्रीमान्पार्वतीपतिनेरितः । काव्यं तं कुंतले धृत्वा दैत्यानां पुरतो बलात्
પાર્વતીપતિ (શિવ) ની પ્રેરણાથી શ્રીમાન નંદીશ્વરે કાવ્યને ચોટી પકડી બળપૂર્વક દૈત્યોની સામે ખેંચી લાવ્યો.
Verse 28
आनयंतं च तं दैत्या जघ्नुः प्रहरणैः शरैः । न शेकुस्ते रुजां कर्तुं नंदिनो बलशालिनः
તેને લાવતા સમયે દૈત્યો એ શસ્ત્રો અને બાણોથી પ્રહાર કર્યો; પરંતુ બળશાળી નંદીને તેઓ જરા પણ પીડા પહોંચાડી શક્યા નહીં.
Verse 29
देवानामग्रतो नंदी गृहीत्वा तं च कुंतले । हरस्य पुरतो हृष्टः सह तेन समाययौ
દેવતાઓની સમક્ષ નંદીએ તેને વાળથી પકડી લીધો; પછી હર્ષિત થઈ તે તેને સાથે લઈને હર (શિવ)ના સમક્ષ આવ્યો।
Verse 30
गृहीत्वा भार्गवं शंभुरसुराणां गुरुं रुषा । अगिलद्रौद्रमूर्तोऽसौ कालांतकसमः प्रभुः
અસુરોના ગુરુ ભાર્ગવ (શુક્ર)ને શંભુએ ક્રોધથી પકડી ગળી લીધો; રૌદ્ર મૂર્તિ ધારણ કરીને તે પ્રભુ પ્રલયાંતકાળ સમાન થયો।
Verse 31
ततो दैत्यपतिः क्रुद्धः सर्वसैन्यवृतो बली । दुद्राव शंकरं तत्र घोरैः प्रहरणादिभिः
પછી ક્રોધિત અને બળવાન દૈત્યપતિ, સમગ્ર સેનાથી ઘેરાયેલો, ભયંકર શસ્ત્રો વગેરે લઈને ત્યાં શંકર પર ધસી આવ્યો।
Verse 32
त्रिदशाश्च तथा क्रुद्धास्ततो विद्याधरादयः । प्रययुः समरं तत्र दैत्यानां च भृशं रुषा
ત્યારે ત્રિદશ દેવતાઓ પણ ક્રોધિત થયા; વિદ્યાધરો વગેરે સાથે તેઓ દૈત્યોના વિરોધમાં ભારે રોષથી ત્યાં યુદ્ધ માટે નીકળી પડ્યા।
Verse 33
एतस्मिन्नंतरे घोरं युद्धं भीष्मं समुत्थितम् । देवदानवयोरेवं सर्वलोकभयंकरम्
આ દરમિયાન દેવો અને દાનવો વચ્ચે ઘોર અને ભીષણ યુદ્ધ ઊભું થયું, જે સર્વ લોકોને ભયભીત કરનારું બન્યું।
Verse 34
ततः प्रत्ययितास्त्रैश्च देवा निघ्नंति दानवान् । दनुजा निर्जरांस्तत्र विनिघ्नंति महाहवे
પછી મંત્રબળથી સિદ્ધ થયેલા શસ્ત્રો વડે દેવોએ દાનવોનો સંહાર કર્યો; અને એ મહાયુદ્ધમાં દનુના પુત્રોએ પણ પ્રતિપ્રહાર કરીને અમર દેવોને પાડી દીધા।
Verse 35
शातकुंभमयाङ्गैस्ते शरैर्वज्रसमानकैः । बिभिदू रत्नपुंखैश्च परस्परजयैषिणः
એકબીજાને જીતવાની ઇચ્છાથી તેઓ શુદ્ધ સોનાના દેહવાળા, વજ્રસમાન પ્રહારશક્તિવાળા અને રત્નજડિત પંખવાળા બાણોથી પરસ્પર ભેદવા લાગ્યા।
Verse 36
दीपयंति भृशं कांतैस्तद्गात्राणि नभांसि च । वीर्यवंतो महादैत्या न मोघैरस्त्रसंचयैः
તેમના કાંતિમય અંગો અત્યંત તેજથી પ્રજ્વલિત થઈ આકાશોને પણ પ્રકાશિત કરતા; તે પરાક્રમી મહાદૈત્ય નિષ્ફળ શસ્ત્રસંચયોથી સજ્જ નહોતા।
Verse 37
हत्वा च पातयामासुः काश्यपाः सुरसत्तमाः । जगद्व्याप्तं महासैन्यं बलायुधसुसंवृतम्
તેમને સંહાર કરીને કાશ્યપવંશીય દેવશ્રેષ્ઠોએ બળ અને શસ્ત્રોથી સુસજ્જ, જગતવ્યાપી તે મહાસેનાને ધરાશાયી કરી।
Verse 38
नीतं क्षयं सुरैः सर्वैः शस्त्रैः प्रत्ययितैः क्षणात् । स्वयं च युध्यमानेन महादेवेन यत्नतः
ક્ષણમાં જ સિદ્ધ શસ્ત્રો ધારણ કરેલા સર્વ દેવોએ તેને વિનાશ સુધી પહોંચાડ્યો; અને મહાદેવ સ્વયં પણ પ્રયત્નપૂર્વક સામસામે યુદ્ધ કરતા રહ્યા।
Verse 39
शूलोद्धृतोपि सुचिरमविनष्टोऽथ नम्रधीः । अन्धको गणतां नीत्वा कृतो भृंगीरिटिर्द्विज
ત્રિશૂળ પર ભેદાયેલો હોવા છતાં તે બહુ સમય સુધી નષ્ટ થયો નહિ. પછી મનથી વિનમ્ર બની અંધકને ગણપદે લઈ જઈ, હે દ્વિજ, તેને ‘ભૃંગીરિટી’ બનાવાયો.
Verse 40
ततो देवान्समाभाष्य शुक्रमुद्गीर्णवान्शिवः । भूमौ निपतितो गर्भस्ततो भौम इति स्मृतः
પછી શિવે દેવોને સંબોધીને પોતાનું શુક્ર ઉત્સર્જિત કર્યું. તે ગર્ભ ભૂમિ પર પડતાં જ તે ‘ભૌમ’ (ભૂમિજ) તરીકે સ્મરાયો.
Verse 41
शुक्रश्शिवं समाभाष्य गतो दैत्यान्मुदान्वितः । एवं भौमस्समुत्पन्नो हरांशो भूसमुद्भवः
શિવ સાથે વાત કરીને શુક્ર આનંદપૂર્વક દૈત્યો પાસે ગયો. આમ ભૌમ ઉત્પન્ન થયો—હર (શિવ)ના અંશરૂપે, ભૂમિમાંથી જન્મેલો.
Verse 42
तस्य पूजा चतुर्थ्यां तु भौमवारे च सुव्रतैः । दशाद्यरिष्टे च तथा गोचरेऽनिष्टराशिगे
સુવ્રતધારીજનોએ તેની પૂજા ચતુર્થીએ અને ભૌમવારે (મંગળવારે) કરવી; તેમજ અશુભ દશા વગેરે અરીષ્ટકાળમાં અને ગોચરમાં અનિષ્ટ રાશિ હોય ત્યારે પણ કરવી.
Verse 43
त्रिकोणे मंडले चैव रक्तपुष्पानुलेपनैः । एवं वै पूजितो भौमः प्रयच्छति मतिं धनम्
ત્રિકોણ મંડળમાં લાલ પુષ્પોના અનુલેપનથી આ રીતે પૂજિત ભૌમ (મંગળ) બુદ્ધિ અને ધન આપે છે.
Verse 44
पुत्रान्सुखंयशश्चैवकिंभूयःश्रोतुमिच्छसि । व्यास उवाच । एतद्वः कथितं शिष्या धर्माख्यानं शुभावहम्
“પુત્રો, સુખ અને યશ પણ—હવે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?” વ્યાસે કહ્યું—“હે શિષ્યો, તમને આ શુભ અને કલ્યાણકારી ધર્માખ્યાન કહી દીધું છે।”
Verse 45
यच्छ्रुत्वा न पुनर्भूयो जायते म्रियतेपि वा । द्विजातीनां पुण्यदं च संसेव्यं च शुभेप्सुभिः
જેને સાંભળવાથી ફરી જન્મ થતો નથી, ફરી મૃત્યુ પણ નથી; તે દ્વિજોને પુણ્ય આપનારું છે અને શુભ ઇચ્છનારોએ તેને સેવવું જોઈએ।
Verse 46
यथासुखं च गच्छध्वं कृतकृत्या ममाज्ञया । ब्रह्मोवाच । एवं विश्राव्य भगवान्व्यासः सत्यवतीसुतः
“મારી આજ્ઞાથી તમારું કર્તવ્ય પૂર્ણ થયું; હવે જેમ સુખ થાય તેમ જાઓ.” બ્રહ્માએ કહ્યું. એમ કહી સત્યવતીપુત્ર ભગવાન વ્યાસ (તદનુસાર વર્ત્યા)।
Verse 47
निर्णीय धर्मं विविधं शम्याप्रासमगात्सुत । त्वमपि श्रद्धया वत्स ज्ञात्वा तत्त्वं यथासुखम्
હે પુત્ર, વિવિધ ધર્મનો નિર્ણય કરીને તે શમ્યાપ્રાસે ગયો. તું પણ, વત્સ, શ્રદ્ધાથી તત્ત્વ જાણી, જેમ સુખ થાય તેમ નિવાસ કર।
Verse 48
विहरस्व यथाकालं गायमानो हरिं मुदा । लोकान्धर्मं चोपदिशन्प्रीणयन्जगतां गुरुम्
યોગ્ય સમયે વિહાર કર, આનંદથી હરિનું ગાન કરતો; લોકોને ધર્મનો ઉપદેશ આપી જગદગુરુને પ્રસન્ન કર।
Verse 49
पुलस्त्य उवाच । इत्युक्तः प्रययौ भूप नारदो गंधमादनम् । नारायणं मुनिवरं द्रष्टुं बदरिकाश्रमे
પુલસ્ત્યે કહ્યું—હે રાજન, આમ કહ્યા પછી નારદ ગંધમાદન તરફ પ્રસ્થાન કર્યો; બદરી આશ્રમે મુનિવર નારાયણના દર્શન કરવા ગયો।
Verse 81
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे भौमोत्पत्तिपूजनं नामैकाशीतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પ્રથમ સૃષ્ટિખંડમાં ‘ભૌમની ઉત્પત્તિ અને પૂજન’ નામનો એક્યાસી મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।