Adhyaya 3

Verse 1

भीष्म उवाच । निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याथ महात्मनः । कथं सर्गादिकर्त्तृत्वं ब्रह्मणो ह्युपपद्यते

ભીષ્મ બોલ્યા—નિર્ગુણ, અપ્રમેય, શુદ્ધ અને મહાત્મા એવા બ્રહ્મને સર્ગાદિ કર્તૃત્વ કેવી રીતે યોગ્ય ઠરે?

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । शक्तयः सर्वभावानामचिंत्या ज्ञानगोचराः । यत्ततो ब्रह्मणस्तास्तुसर्गाद्या भावशक्तयः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—સર્વ ભાવોની શક્તિઓ અચિંત્ય છે, છતાં જ્ઞાનગોચર છે; તે પરબ્રહ્મમાંથી જ સર્ગાદિ રૂપ ભાવશક્તિઓ પ્રગટ થાય છે।

Verse 3

उत्पन्नः प्रोच्यते विद्वान्नित्य एवोपचारतः । निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम्

વિદ્વાનો તેને ‘ઉત્પન્ન’ કહે છે તે માત્ર ઉપચારરૂપે; વાસ્તવમાં તે નિત્ય છે. તેના પોતાના માન પ્રમાણે તેની આયુ સો વર્ષ સ્મૃત છે।

Verse 4

तत्पराख्यं परार्द्धं च तदर्द्धं परिकीर्त्तितम् । काष्ठा पंचदशाख्या ता निमेषा नृपसत्तम

તે પરિમાણને ‘તત્પર’ કહેવામાં આવે છે અને તેને ‘પરાર્ધ’ નામે પણ ઓળખવામાં આવે છે; તેનું અર્ધ પણ તેમ જ વર્ણવાયું છે. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, પંદર કાષ્ઠાઓ મળીને એક નિમેષ થાય છે.

Verse 5

काष्ठा स्त्रिंशत्कला त्रिंशत्कला मौहूर्त्तिको विधिः । तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्त्तैर्मानुषं स्मृतम्

ત્રીસ કલાઓ મળીને એક કાષ્ઠા થાય છે; અને ત્રીસ કલાઓથી જ મુહૂર્તનું પ્રમાણ નક્કી થાય છે. એ જ સંખ્યાના મુહૂર્તોથી માનવનું અહોરાત્ર (દિવસ-રાત) માનવામાં આવે છે.

Verse 6

अहोरात्राणि तावंति मासः पक्षद्वयात्मकः । तैष्षड्भिरयनं वर्षमयने दक्षिणोत्तरे

એટલા અહોરાત્રોથી એક માસ બને છે, જે બે પક્ષોથી યુક્ત છે. એવા છ માસોથી એક અયન થાય છે; અને વર્ષ દક્ષિણાયન તથા ઉત્તરાયન—આ બે અયનોનું બનેલું માનવામાં આવે છે.

Verse 7

अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम् । दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम्

દેવતાઓ માટે દક્ષિણાયન રાત્રિ છે અને ઉત્તરાયન દિવસ છે. દિવ્ય વર્ષોના સહસ્રોથી માપાયેલા આ કાળ કૃત, ત્રેતા વગેરે યુગ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 8

चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं निबोध मे । चत्वारि त्रीणिद्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम्

મારી પાસેથી ચતુર્યુગના બાર ભાગોના વિભાગને જાણો. કૃત (સત્ય) યુગથી ક્રમશઃ તે ચાર, ત્રણ, બે અને એક ભાગ છે.

Verse 9

दिव्याब्दानां सहस्राणि युगेष्वाहुः पुराविदः । तत्प्रमाणैः शतैः संध्या पूर्वा तत्राभिधीयते

પુરાતન પરંપરાના જાણકાર ઋષિઓ કહે છે કે યુગો દિવ્ય વર્ષોના સહસ્રોથી પરિમિત છે; અને એ જ પ્રમાણના શતભાગથી પૂર્વ સંધ્યા (સંધ્યાકાળ) પણ ત્યાં વર્ણવાય છે।

Verse 10

संध्यांशकश्च तत्तुल्यो युगस्यानंतरो हि यः । संध्यासंध्यांशयोरंतः कालो यो नृपसत्तम

એ જ પ્રમાણનો ‘સંધ્યાંશક’ પણ હોય છે, જે યુગના તરત પછી આવે છે; એટલે સંધ્યા અને સંધ્યાંશ વચ્ચેનો જે અંતરાલ-કાળ છે, હે નૃપશ્રેષ્ઠ।

Verse 11

युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः । कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुर्युगम्

આને જ ‘યુગ’ તરીકે જાણવું જોઈએ, જે કૃત, ત્રેતા વગેરે નામોથી પ્રસિદ્ધ છે. કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ—આ જ ચતુર્યુગ છે।

Verse 12

प्रोच्यते तत्सहस्रं तु ब्रह्मणो दिवसं नृप । ब्रह्मणो दिवसे राजन्मनवश्च चतुर्दश

હે નૃપ, તે (ચતુર્યુગોના) એક સહસ્રને બ્રહ્માનો એક દિવસ કહેવાય છે. અને હે રાજન, બ્રહ્માના એક દિવસે ચૌદ મનુ હોય છે।

Verse 13

भवंति परिमाणं च तेषां कालकृतं शृणु । सप्तर्षयः सुराः शक्रो मनुस्तत्सूनवो नृप

હે નૃપ, તેમના કાળનિયત પરિમાણને સાંભળો—સપ્તર્ષિ, દેવગણ, શક્ર (ઇન્દ્ર), મનુ અને તેના પુત્રો।

Verse 14

एककाले हि सृज्यंते संह्रियंते च पूर्ववत् । चतर्युगानां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः

એક જ કાળમાં સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન પણ થાય છે અને પૂર્વવત્ લય પણ પામે છે. ચતુર્યુગોની સંખ્યા એકોતેર (અને વધુ) કહેવાય છે.

Verse 15

मन्वंतरं मनोः कालः सुरादीनां च पार्थिव । अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतः

હે રાજન, મન્વંતર મનુનો કાળ છે અને દેવતાઓ આદિનો પણ. દિવ્ય ગણતરી પ્રમાણે તે આઠ લાખ (વર્ષ) તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 16

द्विपंचाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि च । त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया नृप

વધુમાં બાવન હજાર પણ; અને હે નૃપ, કુલ પૂર્ણ ગણતરી ત્રીસ કરોડ થાય છે—એ રીતે સંખ્યાથી ગણવામાં આવ્યું છે.

Verse 17

सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि महामते । विंशतिश्च सहस्राणि कालोयमधिकं विना

હે મહામતે, આ કાળપરિમાણ સડસઠ નિયુત અને તેના ઉપર વીસ હજાર વધારાનું છે; વધુ કંઈ નથી.

Verse 18

मन्वंतरस्य संख्येयं मानुषैरिह वत्सरैः । चतुर्द्दशगुणो ह्येष कालो ब्राह्ममहः स्मृतम्

મન્વંતરનો સમય અહીં માનવ વર્ષોથી ગણવો. અને આ જ કાળ ચૌદગણો થાય ત્યારે ‘બ્રહ્માનો દિવસ’ (બ્રાહ્મમહઃ) તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 19

ब्राह्मो नैमित्तिको नाम तस्यांते प्रतिसंचरः । तदाहि दह्यते सर्वं त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम्

તે પ્રલયને ‘બ્રાહ્મ’ તથા ‘નૈમિત્તિક’ કહેવામાં આવે છે; તેના અંતે જગતનું પ્રતિસંચાર થાય છે. ત્યારે ભૂઃ-ભુવઃ આદિ સહિત સમગ્ર ત્રૈલોક્ય દગ્ધ થઈ જાય છે.

Verse 20

जनं प्रयांति तापार्त्ता महर्लोकनिवासिनः । एकार्णवे तु त्रैलोक्ये ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः

દાહની તાપથી પીડિત મહર્લોકવાસીઓ જનલોક તરફ જાય છે. જ્યારે ત્રૈલોક્ય એક જ મહાસાગર બની જાય છે, ત્યારે બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મા ત્યાં સ્થિત રહે છે.

Verse 21

भोगिशय्यागतः शेते त्रैलोक्यग्रासबृंहितः । जनस्थैर्योगिभिर्द्देवश्चिंत्यमानो जगद्विभुः

તે શેષનાગની શય્યા પર શયન કરે છે, જાણે ત્રૈલોક્યને ગ્રસી વિશાળ થયો હોય. જગદ્વિભુ એવા તે દેવને જનલોકના સ્થિર યોગીઓ ધ્યાનમાં ચિંતવે છે.

Verse 22

तत्प्रमाणां हि तां रात्रिं तदंते सृजते पुनः । एवं तु ब्रह्मणो वर्षमेवं वर्षशतं च तत्

તેના દિવસ જેટલી જ પરિમાણની તેની રાત્રિ થાય છે; તેના અંતે તે ફરી સૃષ્ટિ કરે છે. આ રીતે બ્રહ્માનું એક વર્ષ ગણાય છે, અને આ રીતે જ તેના સો વર્ષ પણ.

Verse 23

शतं हि तस्य वर्षाणां परमायुर्महात्मनः । एकमस्य व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणोनघ

તે મહાત્મા બ્રહ્માનું પરમ આયુષ્ય સો વર્ષ છે. હે નિષ્પાપ, તેમાંનું એક પરાર્ધ—અડધો ભાગ—બ્રહ્માનું પહેલેથી જ વીતી ગયું છે.

Verse 24

तस्यान्तेभून्महाकल्पः पाद्म इत्यभिविश्रुतः । द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै नृप

તે સમયના અંતે ‘પાદ્મ’ નામે પ્રસિદ્ધ મહાકલ્પ થયો, હે નૃપ; તે દ્વિતીય પરાર્ધના વર્તમાન ઉત્તરાર્ધનો જ કલ્પ છે.

Verse 25

वाराह इति कल्पोयं प्रथमः परिकल्पितः । ब्रह्मा नारायणाख्योसौ कल्पादौ भगवान्यथा

આ કલ્પ પ્રથમ ગણાયો છે—તેનું નામ ‘વારાહ કલ્પ’ છે; અને કલ્પના આરંભે નારાયણ નામે ખ્યાત ભગવાન બ્રહ્મા પ્રાદુર્ભવ થાય છે.

Verse 26

ससर्ज सर्वभूतानि तदाचक्ष्व महामुने । पुलस्त्य उवाच । प्रजाः ससर्ज भगवाननादिस्सर्वसंभवः

“તેમણે સર્વ ભૂતોની સૃષ્ટિ કરી—હે મહામુને, તે કહો.” પુલસ્ત્ય બોલ્યા—“અનાદિ, સર્વસમ્ભવ ભગવાને પ્રજાઓની રચના કરી.”

Verse 27

अतीतकल्पावसाने निशासुप्तोत्थितः प्रभुः । सत्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत

અતીત કલ્પના અંતે રાત્રિ-નિદ્રાથી જાગેલા પ્રભુ બ્રહ્મા, સત્ત્વપ્રધાન બની, લોકને શૂન્ય જોયો.

Verse 28

तोयान्तस्स महीं ज्ञात्वा निमग्नां वारिसंप्लवे । प्रविचिंत्य तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः

મહાપ્રલયના જળમાં પૃથ્વી અતિગહન સુધી ડૂબી ગઈ છે એમ જાણી, પ્રજાપતિ તેને ઉદ્ધરવા ઇચ્છીને, તેના ઉદ્ધારનો ઉપાય વિચારવા લાગ્યા.

Verse 29

विष्णुरूपं तदा ज्ञात्वा पृथ्वीं वोढुं स्वतेजसा । मत्स्यकूर्मादिकां चान्यां वाराहीं तनुमाविशत्

ત્યારે વિષ્ણુરૂપની આવશ્યકતા જાણી, પોતાના દિવ્ય તેજથી પૃથ્વીને ઉદ્ધરવા માટે, મત્સ્ય-કૂર્માદિ અવતારોની જેમ અન્ય દેહ—વારાહ-તનુ—માં પ્રવેશ કર્યો।

Verse 30

वेदयज्ञमयं रूपमाश्रित्य जगतः स्थितौ । स्थितः स्थिरात्मा सर्वात्मा परमात्मा प्रजापतिः

વેદ-યજ્ઞમય રૂપને આશ્રય કરીને, જગતની સ્થિતિરક્ષા માટે પ્રજાપતિ સ્થિત છે—સ્થિરાત્મા, સર્વાત્મા, પરમાત્મા।

Verse 31

प्रविवेशे तदा तोयं तोयाधारे धराधरः । निरीक्ष्य तं तदा देवी पातालतलमागतम्

ત્યારે ધરાધર (ગિરિધર) જળમાં પ્રવેશ્યો—તે જ જળાધારમાં. તેને પાતાળતલ પર આવેલો જોઈ દેવી એ સમયે નિહાળવા લાગી।

Verse 32

तुष्टाव प्रणता भूत्वा भक्तिनम्रा वसुंधरा । पृथिव्युवाच । नमस्ते सर्वभूताय नमस्ते परमात्मने

ત્યારે ભક્તિથી નમ્ર બની, પ્રણામ કરીને વસુંધરાએ સ્તુતિ કરી। પૃથ્વી બોલી—“સર્વભૂતસ્વરૂપ, તમને નમસ્કાર; પરમાત્મન, તમને નમસ્કાર।”

Verse 33

मामुद्धरास्मादद्य त्वं त्वत्तोहं पूर्वमुत्थिता । परमात्मन्नमस्तेस्तु पुरुषात्मन्नमोस्तु ते

આજે મને આમાંથી ઉદ્ધર કરો—કારણ કે હું પૂર્વે તમારાથી જ ઉત્પન્ન થઈ છું. હે પરમાત્મન, તમને નમસ્કાર; હે પુરુષાત્મન, તમને નમસ્કાર।

Verse 34

प्रधानव्यक्तरूपाय कालभूताय ते नमः । त्वं कर्त्तासर्वभूतानां त्वं पाता त्वं विनाशकृत्

પ્રધાન તથા વ્યક્ત જગતના સ્વરૂપ અને કાળરૂપ એવા તમને નમસ્કાર. તમે જ સર્વ ભૂતોના કર્તા, તમે જ પાલક, અને તમે જ સંહારક છો.

Verse 35

सर्गादौ यः परोब्रह्मा विष्णुरुद्रात्मरूपधृक् । भक्षयित्वा च सकलं जगत्येकार्णवीकृते

સૃષ્ટિના આરંભે જે પરબ્રહ્મ વિષ્ણુ અને રુદ્રના સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, તેણે સર્વને ગ્રસી આખા જગતને એક જ મહાસાગરરૂપ કરી દીધું.

Verse 36

शेषे त्वमेव गोविन्द चिन्त्यमानो मनीषिभिः । भवतो यत्परं रूपं तन्न जानाति कश्चन

હે ગોવિંદ! અંતે માત્ર તમે જ શેષ રહો છો; જ્ઞાનીજન તમારું ચિંતન કરે છે. તમારું તે પરમ સ્વરૂપ કોઈ પણ તત્ત્વતઃ જાણતું નથી.

Verse 37

अवतारेषु यद्रूपं तदर्चन्ति दिवौकसः । त्वामाराध्य परं ब्रह्म याता मुक्तिं मुमुक्षवः

તમારા અવતારોમાં જે જે રૂપ હોય, દેવતાઓ તે જ રૂપની અર્ચના કરે છે. હે પરબ્રહ્મ! તમારી આરાધના કરીને મુક્તિ ઇચ્છનારાઓ મોક્ષ પામે છે.

Verse 38

वासुदेवमनाराध्य को हि मोक्षमवाप्स्यति । यद्रूपं मनसा ग्राह्यं यद्ग्राह्यं चक्षुरादिभिः

વાસુદેવની આરાધના કર્યા વિના કોણ મોક્ષ મેળવી શકે?—જેનુ રૂપ મનથી ગ્રહ્ય છે અને નેત્ર આદિ ઇન્દ્રિયોથી પણ અનુભૂતિગમ્ય છે.

Verse 39

बुद्ध्या च यत्परिछेद्यं तद्रूपमखिलं तव । त्वन्मय्यहं त्वदाधारात्वत्सृष्टा त्वामुपाश्रिता

બુદ્ધિથી જેનું પરિચ્છેદન થઈ શકે તે સર્વરૂપ તારો જ રૂપ છે. હું તન્મય છું, તારા આધાર પર છું, તારા દ્વારા સર્જાયેલો છું; હું તારી શરણમાં આવું છું।

Verse 40

माधवीमिति लोकोयमभिधत्ते ततो हि माम् । एवं संस्तूयमानस्तु पृथिव्या पृथिवीधरः

એથી આ લોક મને ‘માધવી’ કહીને સંબોધે છે. પૃથ્વી દ્વારા આ રીતે સ્તુતિ પામીને તે પૃથ્વીધર (વરાહ) ત્યાં જ સ્થિર રહ્યો।

Verse 41

सामस्वरध्वनिः श्रीमान्जगर्ज परिघर्घरम् । ततः समुत्क्षिप्य धरां स्वदंष्ट्रया महावराहः स्फुटपद्मलोचनः । रसातलादुत्पलपत्रसन्निभः समुत्थितो नील इवाचलो महान्

સામગાનના સ્વર જેવો મહિમાવંત ધ્વનિ કરીને તેણે ઘેરો ઘર્ઘર ગર્જન કર્યો. પછી સ્ફુટ પદ્મલોચન મહાવરાહે પોતાની દંષ્ટ્રા પર પૃથ્વીને ઉઠાવી; રસાતલમાંથી નીલ ઉત્પલપત્ર સમ શ્યામ થઈ તે વિશાળ નીલ પર્વત સમ પ્રગટ થયો।

Verse 42

उत्तिष्ठता तेन मुखानिलाहतं तदाप्लवांभो जनलोक संश्रयान् । सनंदनादीनपकल्मषान्मुनींश्चकार भूयोपि पवित्रतास्पदम्

તે ઊભા થતાં જ તેના મુખના શ્વાસવાયુના આઘાતથી તે પ્રલયજળ કંપી ઊઠ્યાં; અને જનલોકમાં નિવાસ કરનારા સનંદનાદિ નિષ્કલ્મષ મુનિઓ ફરી પવિત્રતાના આશ્રયસ્થાન બન્યા।

Verse 43

प्रयांति तोयानि खुराग्रविक्षते रसातलेऽधकृतशब्दसंततिः । बलाहकानां च तति स्तुतस्य श्वासानिलास्ता परितः प्रयाति

ખુરાના અગ્રભાગના પ્રહારથી પાણી રસાતલ તરફ વહેવા લાગ્યાં; ત્યાં અખંડ ગಂಭીર શબ્દસંતતિ ઊઠી. અને સ્તુત્ય તે પ્રભુના શ્વાસવાયુ સાથે મેઘોની પંક્તિઓ ચારે તરફ ગતિ કરવા લાગી।

Verse 44

उत्तिष्ठतस्तस्य जलार्द्रकुक्षेर्महावराहस्य महीं विदार्य । विधून्वतो वेदमयं शरीरं रोमांतरस्था मुनयो जुषंति

જલાર્દ્ર કુક્ષિ ધરાવતો મહાવરાહ પૃથ્વીને વિદાર્ય ઊઠ્યો અને વેદમય દેહને ઝાટકવા લાગ્યો; ત્યારે તેના રોમકૂપોમાં નિવાસ કરતા મુનિઓ આનંદિત થઈ નમસ્કાર કરવા લાગ્યા।

Verse 45

जनेश्वराणां परमेश केशव प्रभुर्गदा शंखदरासिचक्रधृक् । प्रभूति नाश स्थिति हेतुरीश्वरस्त्वमेव नान्यत्परमं च यत्पदम्

હે જનેશ્વરોના પરમેશ્વર, હે કેશવ! ગદા, શંખ, ધનુષ, ખડ્ગ અને ચક્ર ધારણ કરનાર પ્રભુ તું જ છે. સૃષ્ટિ-નાશ-સ્થિતિનો હેતુ ઈશ્વર પણ તું જ; તારા સિવાય પરમ કંઈ નથી—તારા ચરણો જ પરમ પદ છે।

Verse 46

पादेषु वेदास्तव यूपदंष्ट्रा दंतेषु यज्ञाः श्रुतयश्च वक्त्रे । हुताश जिह्वोसि तनूरुहाणि दर्भाः प्रभो यज्ञपुमांस्त्वमेव

તારા પાદોમાં વેદો છે, તારી દંષ્ટ્રાઓ યૂપસ્તંભ છે; તારા દાંતમાં યજ્ઞો છે અને તારા મુખમાં શ્રુતિઓ છે। તારી જિહ્વા હુતાશન છે, તારા રોમ દર્ભા છે; હે પ્રભુ, યજ્ઞપુરુષ તું જ છે।

Verse 47

द्यावापृथिव्योरतुलप्रभाव यदंतरं तद्वपुषा तवैव । व्याप्तं जगद्वापि समस्तमेतद्धिताय विश्वस्य विभो भवत्वम्

હે અતુલ પ્રભાવવાળા પ્રભુ! આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચેનું અંતર તારા સ્વરૂપથી જ વ્યાપ્ત છે; આ સમસ્ત જગત પણ એમ જ વ્યાપ્ત છે। હે વિભો, તારી સત્તા વિશ્વહિત માટે થાઓ।

Verse 48

परमात्मा त्वमेवैको नान्योस्ति जगतः पते

હે જગત્પતે, પરમાત્મા તું જ એક છે; તારા સિવાય બીજો કોઈ નથી।

Verse 49

तवैष महिमा येन व्याप्तमेतच्चराचरं । ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः

આ તમારો જ મહિમા છે, જેના દ્વારા આ સમગ્ર ચરાચર જગત વ્યાપ્ત છે. છતાં અવિવેકીઓ જાણતા નથી કે આ આખું જગત મૂળથી જ્ઞાન-ચૈતન્યસ્વરૂપ છે.

Verse 50

अर्थस्वरूपं पश्यंतो भ्राम्यंते तमसः प्लवे । ये तु ज्ञानविदश्शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत्

જે લોકો માત્ર પદાર્થોના બાહ્ય સ્વરૂપને જ જુએ છે, તેઓ અંધકારની નાવ પર ભટકતા રહે છે. પરંતુ સત્યજ્ઞાનના જાણકાર અને શુદ્ધચિત્ત લોકો સમગ્ર જગતને યથાર્થ રીતે જુએ છે.

Verse 51

ज्ञानात्मकं प्रपश्यंति त्वद्रूपं परमेश्वर । प्रसीद सर्वभूतात्मन्भवाय जगतस्त्विमाम्

હે પરમેશ્વર, તેઓ તમારા સ્વરૂપને જ્ઞાનસ્વરૂપ રૂપે જ જુએ છે. હે સર્વભૂતાત્મા, પ્રસન્ન થાઓ; આ જગતના કલ્યાણનું કારણ બનો.

Verse 52

उद्धरोर्वीममेयात्मन्निमग्नामब्जलोचन । सत्वोद्रिक्तोसि भगवन्गोविंद पृथिवीमिमाम्

હે અમેય આત્મા, કમળનેત્ર પ્રભુ, ડૂબેલી આ ધરતીને ઉદ્ધર કરો. હે ભગવન ગોવિંદ, તમે સત્ત્વથી પરિપૂર્ણ છો; આ પૃથ્વીને ઊંચી કરો.

Verse 53

समुद्धर भवायेश कुरु सर्वजगद्धितं । एवं संस्तूयमानश्च परमात्मा महीधरः

હે ભવાયેશ, (ધરતીને) ઉદ્ધર કરો અને સમગ્ર જગતનું હિત કરો. આ રીતે સ્તુતિ પામીને પરમાત્મા—મહીધર, પૃથ્વીધારક—(કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થયા).

Verse 54

उज्जहार क्षितिं क्षिप्रं न्यस्तवान्स महार्णवे । तस्योपरि जलौघेस्य महती नौरिवस्थिता

તે પ્રભુએ ક્ષિતિને ત્વરિત ઉઠાવી મહાસમુદ્રમાં સ્થાપી; અને તે જલરાશિ ઉપર તે વિશાળ નૌકાની જેમ તરતી સ્થિત રહી.

Verse 55

ततः क्षितिं समां कृत्वा पृथिव्यामचिनोद्गिरीन् । यथाविभागं भगवाननादिः पुरुषोत्तमः

પછી ભૂમિને સમતલ કરીને, અનાદિ ભગવાન પુરુષોત્તમે યોગ્ય વિભાગ મુજબ પૃથ્વી પર પર્વતો ગોઠવ્યા।

Verse 56

भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपान्यथातथं । भूताद्यांश्चतुरोलोकान्पूर्ववत्समकल्पयत्

પછી ભૂમિનું વિભાગીકરણ કરીને તેણે યથાવિધિ સાત દ્વીપોની વ્યવસ્થા કરી; અને પૂર્વવત્ ભૂ-આદિ ચાર લોકોને પણ ક્રમમાં ગોઠવ્યા।

Verse 57

ब्रह्मणे विष्णुना पूर्वमेतदेव प्रदर्शितं । तुष्टेन देवदेवेन त्वं देवः पुरुषोत्तमः

પૂર્વે વિષ્ણુએ બ્રહ્માને આ જ તત્ત્વ દર્શાવ્યું હતું. પ્રસન્ન દેવાધિદેવે કહ્યું—“તમે પુરુષોત્તમ છો.”

Verse 58

त्वया मया जगच्चेदं धार्यं पाल्यं च यत्नतः । येषां त्वसुरमुख्यानां वरो दत्तो मयाधुना

આ જગતને તું અને હું પ્રયત્નપૂર્વક ધારણ તથા પાલન કરવું જોઈએ; કારણ કે મેં હમણાં અસુરોના મુખ્યોને વરદાન આપ્યું છે.

Verse 59

देवानां हितकामेन हंतव्यास्ते त्वया विभो । अहं सृष्टिं करिष्यामि सा च पाल्या त्वया विभो

દેવોના હિત માટે, હે વિભો, તારે તેમનો વધ કરવો જોઈએ. હું સૃષ્ટિનું કાર્ય કરીશ; અને તે સૃષ્ટિનું પાલન તથા રક્ષણ, હે પ્રભુ, તારે જ કરવું છે.

Verse 60

एवमुक्तो गतो विष्णुर्देवादीनसृजद्विभुः । अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः

આ રીતે કહ્યા પછી વિષ્ણુ પ્રસ્થાન કર્યા; ત્યારબાદ સર્વશક્તિમાન પ્રભુએ દેવો વગેરેની સૃષ્ટિ કરી. તેમનામાંથી જ, અવિવેકપૂર્વક, પ્રથમ તમોમય તત્ત્વ પ્રગટ થયું.

Verse 61

तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञकः । पंचधावस्थितः सर्गो ध्यायतस्तु महात्मनः

તમ, મોહ, મહામોહ, તામિસ્ર અને ‘અંધ’ નામે ઓળખાતું—મહાત્મા ધ્યાન કરતાં કરતાં સર્ગ પાંચ રીતે સ્થિત થયો.

Verse 62

बहिरंतश्चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः । मुख्यानागायतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयं

બહાર અને અંદર બંને તરફ અપ્રકાશિત, આવૃત સ્વરૂપવાળું અને પર્વતસ્વભાવ ધરાવતું—આને ‘મુખ્‍ય નાગાયત’ કહેવામાં આવ્યું છે; તેથી તું જ મુખ્ય સર્ગ છે.

Verse 63

तं दृष्ट्वा साधकं सर्गममन्यदपरं प्रभुः । तस्याभिध्यायतस्सर्गस्तिर्यक्स्रोतोभ्यवर्तत

તે સર્ગને સફળ અને સાધક જોઈ પ્રભુએ બીજી સૃષ્ટિનો વિચાર કર્યો; અને ધ્યાન કરતાં જ તિર્યક્-સ્રોત (પશુયોનિ) સર્ગ પ્રગટ થયો.

Verse 64

यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिः स्यात्तिर्यक्स्रोतस्ततः स्मृतः । पश्वादयस्ते विख्यातास्तमः प्राया ह्यवेदिनः

જેમની પ્રવૃત્તિ તિર્યક (આડી) હોય છે, તેથી તેઓ 'તિર્યક્સ્રોત' કહેવાય છે. તેઓ પશુ વગેરે તરીકે પ્રખ્યાત છે, જે તમોગુણ પ્રધાન અને અજ્ઞાની હોય છે.

Verse 65

उत्पथग्राहिणश्चैव ते ज्ञाने ज्ञानमानिनः । अहंकृतास्त्वहंमाना अष्टाविंशद्विधात्मकाः । अंतःप्रकाशास्ते सर्व आवृतास्ते परस्परम्

તેઓ ખોટા માર્ગે ચાલનારા અને જ્ઞાનમાં પોતાને જ્ઞાની માનનારા છે. અહંકારથી યુક્ત અને અભિમાની એવા તેઓ અઠ્ઠાવીસ પ્રકારના છે. તેઓ અંતઃપ્રકાશ હોવા છતાં પરસ્પર ઢંકાયેલા છે.

Verse 66

तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतोन्यस्ततोभवत् । ऊर्द्ध्वस्रोतस्तृतीयस्तु सात्विकोर्ध्वमवर्तत

તે સૃષ્ટિને પણ અસાધક માનીને, ધ્યાન કરતા બ્રહ્માજીમાંથી અન્ય સૃષ્ટિ પ્રગટ થઈ. આ ત્રીજો સર્ગ 'ઊર્ધ્વસ્રોત' હતો, જે સાત્વિક હતો અને ઉપરની તરફ ગતિ કરનારો હતો.

Verse 67

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरंतरनावृताः । प्रकाशा बहिरंतश्च ऊर्द्ध्वस्रोतास्ततः स्मृताः

તેઓ સુખ અને પ્રીતિથી ભરપૂર છે, તથા બહાર અને અંદરથી અનાવૃત છે. તેઓ બહાર અને અંદર પ્રકાશમાન છે, તેથી તેઓ 'ઊર્ધ્વસ્રોત' કહેવાય છે.

Verse 68

तुष्टात्मनस्तृतीयस्तु देवसर्गस्तु संस्मृतः । तस्मिन्सर्गे भवत्प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तदा

સંતુષ્ટ આત્માવાળા બ્રહ્માજીનું આ ત્રીજું સર્જન 'દેવસર્ગ' માનવામાં આવે છે. તે સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થતાં બ્રહ્માજીને અત્યંત પ્રસન્નતા થઈ.

Verse 69

ततोन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम् । असाधकांस्तुतान्ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसंभवान्

ત્યારે તેમણે બીજી—ઉત્તમ અને સાધક એવી સૃષ્ટિ-પદ્ધતિ—નું ધ્યાન કર્યું. મુખ્ય સર્ગ અને તેના આદિ-વિભાગોથી ઉત્પન્ન થયેલ પૂર્વ જીવોને અસાધક જાણીને (ભિન્ન સૃષ્ટિનો સંકલ્પ કર્યો)।

Verse 70

तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः । प्रादुर्भूतस्तदाव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः

આ રીતે સત્યાનુસાર ધ્યાન કરતાં, ત્યારે તે અવ્યક્તમાંથી ‘અર્વાક્સ્રોતસ્’—સાધક સૃષ્ટિ—પ્રાદુર્ભૂત થઈ।

Verse 71

यस्मादर्वाक्प्रवर्तंते ततोऽवाक्स्रोतसस्तु ते । ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः

કારણ કે તેઓ નીચે તરફ પ્રવર્તે છે, તેથી તેઓ ‘અવાક્સ્રોતસ્’ (અધોમુખ પ્રવાહ) કહેવાય છે. તેઓ પ્રકાશથી ભરપૂર, તમસ ઓછું, અને રજોગુણમાં અધિક છે।

Verse 72

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिणः । प्रकाशा बहिरंतश्च मनुष्याः साधकाश्च ते

આથી તે મનુષ્યો દુઃખથી બહુ યુક્ત છે અને વારંવાર કર્મમાં પ્રવૃત્ત થાય છે; છતાં તેઓ બહારથી અને અંદરથી પ્રકાશમાન છે, અને તેઓ સાધક છે।

Verse 73

पंचमोनुग्रहः सर्गः स चतुर्द्धा व्यवस्थितः । विपर्ययेण सिद्ध्या च शक्त्या तुष्ट्या तथैव च

પાંચમો સર્ગ ‘અનુગ્રહ-સર્ગ’ છે. તે ચાર રીતે વ્યવસ્થિત છે—વિપર્યયથી, સિદ્ધિથી, શક્તિથી, તેમજ તુષ્ટિ (સંતોષ)થી।

Verse 74

विवृत्तं वर्त्तमानं च ते न जानंति वै पुनः । भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

તેઓ ભૂતકાળમાં જે પ્રગટ થયું છે અને વર્તમાનમાં જે ચાલી રહ્યું છે—બન્નેને યથાર્થ રીતે જાણતા નથી. પંચભૂતાદિથી આરંભ કરીને સર્વ જીવસત્તાનો આ સર્જન ‘ષષ્ઠ સર્ગ’ કહેવાય છે.

Verse 75

ते परिग्राहिणः सर्वे सविभागतरास्तु ते । चोदना जाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकास्तु ते

તેઓ સર્વે પરિગ્રાહી છે; દરેકનો પોતપોતાનો ભાગ નિર્ધારિત છે. પ્રેરણાથી પ્રવૃત્ત થઈ જપમાં નિષ્ઠાવાન—એ જ ભૂતાદિ (તત્ત્વપ્રભૃતિ) તરીકે જાણવાં.

Verse 76

इत्येते कथिताः सर्गाः षडत्र नृपसत्तम । प्रथमो महतस्सर्गो द्वितीयो ब्रह्मणस्तु यः

હે નૃપશ્રેષ્ઠ, અહીં આ રીતે છ સર્ગો વર્ણવાયા. પ્રથમ મહત્-સર્ગ છે અને દ્વિતીય બ્રહ્માને સંબંધિત (બ્રહ્મણઃ) સર્ગ માનવામાં આવે છે.

Verse 77

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गोहि स स्मृतः । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैंद्रियकः स्मृतः

દ્વિતીય સર્ગ તન્માત્રાઓનો છે; એ જ ભૂતસર્ગ (સ્થૂલ ભૂતોની સૃષ્ટિ) તરીકે સ્મૃત છે. તૃતીય વૈકારિક સર્ગ છે; એ જ ઐન્દ્રિયક—ઇન્દ્રિયોની સૃષ્ટિ—રૂપે પણ સ્મરાય છે.

Verse 78

इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

આ રીતે આ પ્રાકૃત (ભૌતિક) સર્ગ બુદ્ધિને પૂર્વે રાખીને ઉત્પન્ન થાય છે. ચોથો ‘મુખ્‍યસર્ગ’ કહેવાય છે; અને તેમાં સ્થાવર (અચલ) જીવો જ મુખ્ય માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 79

तिर्यक्स्रोतश्च यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यस्स उच्यते । ततोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः

જે સૃષ્ટિ ‘તિર્યક્સ્રોતસ્’ તરીકે કહેવાઈ છે, તે જ તિર્યગ્યોનિ—અર્થાત્ પશુઓની જન્મસૃષ્ટિ છે. ત્યારબાદ ઊર્ધ્વસ્રોતસ જીવોમાં છઠ્ઠી સૃષ્ટિ ‘દેવસર્ગ’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 80

ततोर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमोनुग्रहः सर्गः सात्विकस्तामसस्तु सः

પછી ‘વાક્સ્રોતસ્’ની સાતમી સૃષ્ટિ આવે છે—એ માનવસૃષ્ટિ છે. આઠમી સૃષ્ટિ ‘અનુગ્રહસર્ગ’ છે; તે સાત્ત્વિક પણ છે અને તામસ પણ કહેવાય છે.

Verse 81

पंचैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः

આમાંની પાંચ સૃષ્ટિઓ ‘વૈકૃત’ (પરિવર્તિત/દ્વિતીય) કહેવાય છે અને ત્રણ ‘પ્રાકૃત’ (મૂલ) તરીકે સ્મરાય છે. પ્રાકૃત અને વૈકૃતને સાથે ગણતાં ‘કૌમાર’ સૃષ્ટિ નવમી તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 82

एते तव समाख्याता नवसर्गाः प्रजापतेः । प्राकृता वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः

હે પ્રજાપતિ! આ નવ સર્ગો મેં તને સમજાવ્યા—પ્રાકૃત પણ અને વૈકૃત પણ. એ જ જગતના મૂળ કારણો તરીકે કહ્યા ગયા છે.

Verse 83

सृजतो जगदीशस्य किमन्यच्छ्रोतुमर्हसि । भीष्म उवाच । संक्षेपात्कथिताः सर्गा देवादीनां गुरोस्तथा

જગદીશ્વર સૃજન કરે છે તે વિષয়ে તું હજી શું સાંભળવા ઇચ્છે છે? ભીષ્મે કહ્યું—દેવો વગેરેના તથા તેમના ગુરુના સર્ગો સંક્ષેપમાં વર્ણવાયા છે.

Verse 84

विस्तराच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम । पुलस्त्य उवाच । कर्मभिर्भाविताः सर्वेकुशलाकुशलैस्तु ते

હે મુનિવરોત્તમ! હું આપ પાસેથી આ વાત વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છું છું. પુલસ્ત્ય બોલ્યા—સર્વ પ્રાણીઓ શુભ અને અશુભ કર્મોથી જ ઘડાય અને સંસ્કારિત થાય છે.

Verse 85

ख्यात्या तया ह्यनिर्मुक्ताः संहारे ह्युपसंहृताः । स्थावरान्तास्सुराद्यास्तु प्रजा राजंश्चतुर्विधाः

હે રાજન! તે પ્રકટતા પરથી મુક્ત ન હોવાથી પ્રલયકાળે તેઓ ફરી સંહૃત થાય છે. દેવોથી આરંભ કરીને સ્થાવર સુધી—આ ચતુર્વિધ પ્રજા પ્રલયમાં લીન થાય છે.

Verse 86

ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसाः स्मृताः । ततो देवासुरपितॄन्मानुषांस्तु चतुष्टयं

બ્રહ્મા સૃષ્ટિકર્મ કરતા હતા ત્યારે ‘માનસ’ કહેવાતા મનોજ પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થયા. તેમમાંથી દેવ, અસુર, પિતૃ અને મનુષ્ય—આ ચાર સમૂહો પ્રગટ થયા.

Verse 87

सिसृक्षुरंभांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत् । मुक्तात्मनस्ततो जाता दुरात्मानः प्रजापतेः

સૃષ્ટિ કરવાની ઇચ્છાથી તેણે આ જળોને પોતાના આત્મસ્વરૂપ સાથે યોજ્યાં. તે મુક્તાત્મા પ્રજાપતિમાંથી પછી દુષ્ટાત્મા પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થયા.

Verse 88

सिसृक्षोर्जघनात्पूर्वं जज्ञिरे त्वसुरास्ततः । तत्याज तां ततो दुष्टान्तमोमात्रात्मिकां तनुं

તે સ્રષ્ટાના અગ્રભાગ પ્રગટ થાય તે પહેલાં જ તેના પૃષ્ઠભાગમાંથી અસુરો જન્મ્યા. ત્યારબાદ તેણે દુષ્ટ સ્વભાવવાળી, માત્ર તમોમય એવી તે દેહને ત્યજી દીધી.

Verse 89

सा तु त्यक्ता तनुस्तेन राजेंद्राभूद्विभावरी । सिसृक्षुरन्यदेहस्थः प्रीतिमापुस्ततः सुराः

હે રાજેન્દ્ર! તેણે તે દેહ ત્યજી દીધો ત્યારે તે રાત્રિ બની. પછી અન્ય દેહમાં સ્થિત રહી ફરી સૃષ્ટિ કરવાની ઇચ્છા કરતાં દેવગણ આનંદિત થયા.

Verse 90

सत्वोद्रिक्ताः समुद्भूता मुखतो ब्रह्मणो नृप । त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्वप्रायमभूद्दिनं

હે નૃપ! બ્રહ્માના મુખમાંથી સત્ત્વ-પ્રધાન પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થયા. તેણે તે દેહ પણ ત્યજી દીધો ત્યારે દિવસ સત્ત્વમય—પવિત્રતા અને પ્રકાશથી ભરેલો—બન્યો.

Verse 91

ततो हि बलिनो रात्रावसुरा देवतादि वा । सत्वमात्रात्मिकां चैव ततोन्यां जगृहे तनुम्

પછી રાત્રિમાં તે બલવાન સત્તાઓ—અસુર હોય કે દેવતા વગેરે—માત્ર સત્ત્વસ્વરૂપ, શુદ્ધ-પ્રકાશમય એવું બીજું દેહ ધારણ કરવા લાગ્યા.

Verse 92

पितृवन्मन्यमानस्य पितरस्तस्य जज्ञिरे । उत्ससर्ज पितॄन्कृत्वा ततस्तामपि स प्रभुः

જ્યારે તેણે તેમને પિતૃરૂપે માન્યા, ત્યારે તેના પરથી પિતૃગણ ઉત્પન્ન થયા. પિતૃઓને સર્જી તે પ્રભુ પછી તેણીને પણ (અન્ય સત્તાને પણ) પ્રગટ કર્યો.

Verse 93

सा चोत्सृष्टा भवत्संध्या दिननक्तांतरा स्थितिः । रजोमात्रात्मिकामन्यां जगृहे स तनुं ततः

અને જે સંધ્યા ઉત્સર્જિત થઈ, તે દિવસ અને રાત્રિ વચ્ચેની સંધિસ્થિતિ બની. ત્યારબાદ તેણે રજોમય—ક્રિયા અને ઉત્સાહથી ભરેલું—બીજું દેહ ધારણ કર્યું.

Verse 94

रजोमात्रोत्कटा जाता मनुष्याः कुरुसत्तम । तामप्याशु स तत्याज तनुमाद्यां प्रजापतिः

હે કુરુશ્રેષ્ઠ! મનુષ્યો માત્ર રજોગુણથી પ્રબળ થઈ ઉત્પન્ન થયા. ત્યારબાદ પ્રજાપતિએ પોતાની તે આદ્ય તનુને પણ તત્કાળ ત્યજી દીધી.

Verse 95

ज्योत्स्ना समभवच्चापि प्राक्संध्या याभिधीयते । ज्योत्स्नागमे तु बलिनो मनुष्याः पितरस्तथा

જ્યોત્સ્ના પણ ઉત્પન્ન થઈ—જેને ‘પ્રાક્સંધ્યા’ કહે છે. જ્યોત્સ્ના આવે ત્યારે મનુષ્યો બળવાન બને છે અને પિતૃગણ પણ તેમ જ બળ પામે છે.

Verse 96

राजेंद्र संध्यासमये तस्मात्ते प्रभवंति वै । ज्योत्स्ना रात्र्यहनी सन्ध्या चत्वार्येतानि वै विभोः

હે રાજેન્દ્ર! સંધ્યાકાળે તેની પાસેથી જ આ બધું પ્રગટ થાય છે—જ્યોત્સ્ના, રાત્રિ અને દિવસ, તથા સંધ્યા; આ ચારેય પ્રભુના છે.

Verse 97

ब्रह्मणस्तु शरीराणि त्रिगुणोपाश्रयाणि च । रजोमात्रात्मिकामेव ततोन्यां जगृहे तनुं

બ્રહ્માના શરીરો ત્રિગુણોના આશ્રયમાં સ્થિત છે. તેથી તેમણે બીજી તનુ ધારણ કરી, જે માત્ર રજોગુણમય હતી.

Verse 98

ततः क्षुद्ब्रह्मणोजाता जज्ञे कोपस्तया कृतः । क्षुत्क्षामो ह्यंधकारे तु सोसृजद्भगवांस्ततः

પછી બ્રહ્મામાંથી ‘ક્ષુધા’ ઉત્પન્ન થઈ; તેના કારણે ક્રોધ પણ જન્મ્યો. અંધકારમાં ભૂખથી વ્યાકુળ થઈ ભગવાને ત્યારબાદ સૃષ્ટિનું પ્રસારણ કર્યું.

Verse 99

विरूपा अत्तुकामास्ते समधावंत तं प्रभुम् । रक्षतामेष यैरुक्तं राक्षसास्ते ततोभवन्

વિકૃતરૂપ, ભક્ષણલોલુપ તે સત્તાઓ તે પ્રભુ તરફ દોડી આવી. જેમને તેણે “રક્ષા કરો” કહ્યું, તેઓ તરત જ રાક્ષસ કહેવાયા.

Verse 100

ऊचुः खादाम इत्यन्ये ये ते यक्षास्तु तेभवन् । अतिभीतस्य तान्दृष्ट्वा केशाः शीर्यन्ति वेधसः

કેટલાએ કહ્યું—“ખાઈ લઈએ”; તેઓ જ યક્ષ બન્યા. તેમને જોઈ અતિભીત વિધાતા બ્રહ્માના વાળ ઝરવા લાગ્યા.

Verse 101

हीनाश्च शिरसो भूयः समारोहंति ते शिरः । सर्पणात्तेभवन्सर्पा हीनत्वादहयः स्मृताः

જેઓ મસ્તકથી વંચિત હતા, તેઓના મસ્તક ફરી ઉગ્યા. સરપટવાથી તેઓ ‘સર્પ’ કહેવાયા, અને હીનત્વથી ‘અહયઃ’ (અહિ) તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 102

ततः क्रुद्धेन वै स्रष्ट्रा क्रोधात्मानो विनिर्मिताः । वर्णेन कपिशेनोग्रा भूतास्ते पिशिताशिनः

પછી સ્રષ્ટા ક્રોધિત થતાં ક્રોધસ્વભાવવાળા પ્રાણી ઉત્પન્ન થયા. કપીશ વર્ણના, ઉગ્ર એવા તે ભૂતો માંસભક્ષી હતા.

Verse 103

धयतो गां समुद्भूता गंधर्वास्तस्य तत्क्षणात् । पिबंतो जज्ञिरे वाचं गंधर्वास्तेन तेऽभवन्

તે ગાયનું દૂધ પી રહ્યો હતો ત્યારે જ તત્ક્ષણે ગંધર્વો ઉત્પન્ન થયા. વાણીનું પાન કરતાં જન્મ્યા હોવાથી તેઓ ‘ગંધર્વ’ કહેવાયા.

Verse 104

एतानि सृष्ट्वा भगवान्ब्रह्मा तच्छक्तिचोदितः । ततः स्वच्छंदतोऽन्यानि वयांसि वयसोऽसृजत्

આ બધું સર્જીને ભગવાન બ્રહ્મા પોતાની શક્તિથી પ્રેરિત થયા; ત્યારબાદ સ્વેચ્છાએ તેમણે વિવિધ જાતનાં અન્ય પક્ષીઓ પણ સર્જ્યાં.

Verse 105

अवयो वक्षसश्चक्रे मुखतोजांश्च सृष्टवान् । सृष्टवानुदराद्गाश्च महिषांश्च प्रजापतिः

પ્રજાપતિએ પોતાના વક્ષસ્થળમાંથી ભેંસાં (ભેંઢાં) નહીં, ભેંઢાં/ભેંડી એટલે ભેંસ નહીં—ભેંઢાં નહીં; વક્ષમાંથી ભેંડી (ભેંઢાં) એટલે ભેંઢાં?; (અર્થ) ભેંઢાં=ભેંઢાં (sheep) — પોતાના વક્ષમાંથી ભેંઢાં, મુખમાંથી બકરાં; અને ઉદરથી ગાયો તથા મહિષો સર્જ્યા.

Verse 106

पद्भ्यां चाश्वान्स मातंगान्रासभान्गवयान्मृगान् । उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यंकूनन्याश्च जातयः

અને પગમાંથી ઘોડા, હાથી, ગધેડા, ગવય (વન્ય ગાય/ગૌર), હરણ; તેમજ ઊંટ, ખચ્ચર, નીલગાય અને અન્ય જાતિઓ પણ ઉત્પન્ન થઈ.

Verse 107

ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । त्रेतायुगमुखे ब्रह्मा कल्पस्यादौ नृपोत्तम

તેના રોમમાંથી ફળ અને મૂળ ધરાવતી ઔષધિઓ તથા વનસ્પતિઓ જન્મી. હે નૃપોત્તમ, કલ્પના આરંભે ત્રેતાયુગના મુખે બ્રહ્માએ (સૃષ્ટિકાર્ય) પ્રવર્તાવ્યું.

Verse 108

सृष्ट्वा पश्वोषधीस्सम्यक्युयोज स तदाध्वरे । गामजं महिषम्मेषमश्वाश्वतरगर्दभान्

પશુઓ અને ઔષધિઓને યોગ્ય રીતે સર્જીને, તેણે તેમને તે યજ્ઞમાં નિયોજિત કર્યા—ગાય, બકરો, મહિષ, મેષ, ઘોડો, ખચ્ચર અને ગધેડો.

Verse 109

एतान्ग्राम्यपशूनाहुरारण्यांश्च निबोधमे । श्वापदो द्विखुरो हस्ती वानरः पञ्चमः खगः

આ ગ્રામ્ય પશુઓ કહેવાયા છે; હવે મારી પાસેથી અરણ્ય પશુઓ જાણો—શ્વાપદ (હિંસ્ર પ્રાણી), દ્વિખુર પશુ, હાથી, વાનર અને પાંચમો ખગ (પક્ષી)।

Verse 110

उष्ट्रकाः पशवष्षष्ठास्सप्तमास्तु सरीसृपाः । गायत्रं च ऋचश्चैव त्रिवृत्सोमं रथन्तरम्

ઉંટો છઠ્ઠા પશુ છે અને સરીસૃપો સાતમા; તેમ જ ગાયત્ર (સામ), ઋચ્ મંત્રો, ત્રિવૃત્-સોમ સ્તોત્ર અને રથંતર (સામ) પણ (ઉદ્ભવ્યા)।

Verse 111

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् । यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा

પોતાના પ્રથમ મુખમાંથી તેણે યજ્ઞોમાં અগ্নિષ્ટોમ રચ્યો; તેમજ યજુઃ મંત્રો, ત્રૈષ્ટુભ છંદ અને પંદરમો સ્તોમ પણ।

Verse 112

बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् । सामानि जगतीच्छन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा

દક્ષિણ મુખમાંથી તેણે બૃહત્સામ અને ઉક્થ ઉત્પન્ન કર્યા; તેમજ સામગાન, જગતી છંદ અને સત્તરમો સ્તોમ પણ।

Verse 113

वैरूपमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् । एकविंशमथर्वाणमप्तोर्यामाणमेव च

પશ્ચિમ મુખમાંથી તેણે વૈરૂપ અતિરાત્ર યાગ રચ્યો; તેમજ એકવિંશ અથર્વ-ક્રતુ અને અપ્તોર્યામ યાગ પણ।

Verse 114

आनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् । उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

તેણે પોતાના ઉત્તરમુખમાંથી વૈરાજ સહિત અનુષ્ટુભ છંદની સૃષ્ટિ કરી; અને તેના અંગોમાંથી ઊંચા-નીચા અનેક પ્રકારના જીવો જન્મ્યા.

Verse 115

सुरासुरपितॄन्सृष्ट्वा मनुष्यांश्च प्रजापतिः । ततः पुनः ससर्जासौ स कल्पादौ पितामहः

દેવો, અસુરો, પિતૃઓ અને મનુષ્યોને સર્જીને પ્રજાપતિ—કલ્પના આરંભે તે પિતામહ—પછી ફરી વધુ સૃષ્ટિ પ્રસરાવી.

Verse 116

यक्षान्पिशाचान्गंधर्वांस्तथैवाप्सरसां गणान् । सिद्धकिन्नररक्षांसि सिंहान्पक्षिमृगोरगान्

યક્ષો, પિશાચો, ગંધર્વો તથા અપ્સરાઓના ગણ; સિદ્ધ, કિન્નર અને રાક્ષસ; સિંહ, પક્ષી, મૃગ અને સર્પ—આ બધું તેણે સર્જ્યું.

Verse 117

अव्ययं च व्ययं चैव यदिदं स्थाणुजंगमम् । तत्ससर्ज तदा ब्रह्मा भगवानादिकृद्विभुः

ત્યારે ભગવાન બ્રહ્મા—સર્વવ્યાપી આદિકર્તા—એ અવ્યય અને વ્યય, સ્થાવર અને જંગમ એવા આ સમગ્ર જગતને સર્જ્યું.

Verse 118

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे । तान्येव प्रतिपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः

પૂર્વ સૃષ્ટિમાં તેમણે જે જે કર્મો સ્વીકાર્યા હતા, સર્જાતા રહેતાં તેઓ એ જ કર્મો ફરી ફરી સ્વીકારી લે છે.

Verse 119

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते

હિંસા-અહિંસા, મૃદુતા-ક્રૂરતા, ધર્મ-અધર્મ અને સત્ય-અસત્યમાં—જેનાથી જેવો સ્વભાવ સંસ્કારિત થયો હોય, મનુષ્ય તે જ તરફ વળે છે; તેથી એ જ તેને રોચે છે।

Verse 120

इंद्रियार्थेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः । नानात्त्वं विनियोगं च धातैव व्यसृजत्स्वयं

ઇન્દ્રિયવિષયો, ભૂતતત્ત્વો અને દેહોમાં—એ જ પ્રભુ ધાતા સ્વયં વૈવિધ્ય અને ભિન્ન ભિન્ન વિનિયોગ સર્જ્યા।

Verse 121

नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपंचनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः

આદિમાં તેણે વેદશબ્દોથી જ ભૂતોના નામ-રૂપ અને કર્મવિધિઓનો વિસ્તાર રચ્યો; અને દેવાદિનો પણ પ્રાદુર્ભાવ કર્યો।

Verse 122

ऋषीणां नामधेयानि यथा वेदे श्रुतानि वै । यथानियोगं योग्यानि अन्येषामपि सोकरोत्

ઋષિઓનાં નામ વેદમાં જેમ સાંભળાય છે તેમ જ તેણે નિશ્ચિત કર્યા; અને નિયોગ અનુસાર અન્ય સૌ માટે પણ જે યોગ્ય હતું તે તેણે ગોઠવ્યું।

Verse 123

यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यंते तानितान्येव तथा भावा युगादिषु

જેમ ઋતુચક્ર ફરતાં ઋતુઓનાં લક્ષણો નાનારૂપે દેખાય છે અને એ જ લક્ષણો ફરી ફરી આવે છે—તેમ જ યુગાદિ કાળમાં ભાવસ્થિતિઓ પણ પુનરાવર્તિત થાય છે।

Verse 124

करोत्येवंविधां सृष्टिं कल्पादौ स पुनःपुनः । सिसृक्षुश्शक्तियुक्तोसौ सृज्य शक्तिप्रचोदितः

પ્રત્યેક કલ્પના આરંભે તે ફરી ફરી આવી જ સૃષ્ટિ કરે છે. સર્જન ઇચ્છાવાળો તે શક્તિયુક્ત સ્રષ્ટા, એ જ શક્તિની પ્રેરણાથી સર્જે છે॥

Verse 125

भीष्म उवाच । अर्वाक्स्रोतास्तु कथितो भवता यस्तु मानुषः । ब्रह्मन्विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्मा तमसृजद्यथा

ભીષ્મ બોલ્યા—આપે માનવને ‘અર્વાક્સ્રોતસ્’ (જેનો પ્રવાહ અધોમુખ છે) કહ્યું છે. હે બ્રહ્મન્, બ્રહ્માએ તેને કેવી રીતે સર્જ્યો તે વિસ્તારે કહો॥

Verse 126

यथा सवर्णानसृजद्गुणांश्च स महामुने । यच्च तेषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां तदुच्यताम्

હે મહામુને, તેણે ગુણો સહિત વર્ણોની રચના કેવી રીતે કરી તે કહો; અને બ્રાહ્મણાદિ વર્ણોના સ્મૃતિપ્રસિદ્ધ કર્તવ્યો પણ જણાવો॥

Verse 127

पुलस्त्य उवाच । सत्वाभिध्यायिनः पूर्वं सिसृक्षोर्ब्रह्मणः प्रजाः । अजायंत कुरुश्रेष्ठ सत्वोद्रिक्ता मुखात्प्रजाः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે કુરુશ્રેષ્ઠ, બ્રહ્માએ પ્રથમ સર્જન ઇચ્છ્યું ત્યારે સત્ત્વાભિમુખ પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થઈ; સત્ત્વપ્રધાન સંતતિ તેના મુખમાંથી જન્મી॥

Verse 128

वक्षसो रजसोद्रिक्तास्तथान्या ब्रह्मणोभवन् । रजसस्तमसश्चैव समुद्रिक्तास्तथोरुतः

બ્રહ્માના વક્ષસ્થળમાંથી રજોગુણપ્રધાન અન્ય ઉત્પન્ન થયા; અને તેના ઊરુમાંથી રજસ તથા તમસ બંનેનું પ્રબળ મિશ્રણ ધરાવનારાઓ જન્મ્યા॥

Verse 129

पद्भ्यामन्याः प्रजा ब्रह्मा ससर्ज कुरुसत्तम । तमःप्रधानास्ताः सर्वाश्चातुर्वर्ण्यमिदं ततः

હે કુરુશ્રેષ્ઠ! બ્રહ્માએ પોતાના પગોથી અન્ય પ્રજાઓ સર્જી. તે સર્વે તમોગુણપ્રધાન હતાં; તેમમાંથી જ આ ચાતુર્વર્ણ્ય વ્યવસ્થા ઉત્પન્ન થઈ.

Verse 130

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च नृपसत्तम । पादोरुवक्षस्थलतो मुखतश्च समुद्गताः

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર—ક્રમશઃ મુખ, વક્ષસ્થળ, ઊરુ અને પગોથી ઉત્પન્ન થયા.

Verse 131

यज्ञनिष्पत्तये सर्वमेतद्ब्रह्मा चकार ह । चातुर्वर्ण्यं महाराज यज्ञसाधनमुत्तमम्

યજ્ઞની સિદ્ધિ માટે બ્રહ્માએ આ બધું સ્થાપ્યું. હે મહારાજ! ચાતુર્વર્ણ્ય યજ્ઞસાધનનું સર્વોત્તમ સાધન છે.

Verse 132

यज्ञेनाप्यायिता देवा वृष्ट्युत्सर्गेण मानवाः । आप्यायंते धर्मयज्ञा यतः कल्याणहेतवः

યજ્ઞથી દેવતાઓ પોષાય છે અને વરસાદના વરસાવથી મનુષ્યો જીવિત રહે છે. તેથી ધર્મયજ્ઞો પ્રોત્સાહિત થાય છે, કારણ કે તે કલ્યાણના હેતુ છે.

Verse 133

निष्पद्यंते नरैस्ते तु सुकर्मनिरतैः सदा । विरुद्धाचरणापेतैः सद्भिः सन्मार्गगामिभिः

આ ફળો સદા સત્કર્મમાં રત મનુષ્યો દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે—જે સજ્જનો વિરુદ્ધ આચરણ ત્યજી સન્માર્ગે ચાલે છે.

Verse 134

स्वर्गापवर्गं मानुष्यात्प्राप्नुवंति नरा नृप । यच्चाभिरुचितं स्थानं तद्यांति मनुजा विभो

હે નૃપ! માનવજીવનથી મનુષ્યો સ્વર્ગ કે મોક્ષ પ્રાપ્ત કરે છે; અને હે પ્રભુ! મનુષ્ય જેને હૃદયથી ઇચ્છે છે, તે જ લોકને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 135

प्रजास्ता ब्रह्मणा सृष्टाश्चातुर्वर्ण्यव्यवस्थितौ । सम्यक्शुद्धाः समाचारा चरणा नृपसत्तम

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! તે પ્રજાઓ બ્રહ્માએ સર્જી ચાતુર્વર્ણ્ય-વ્યવસ્થામાં યથાવિધી સ્થિર કરી હતી; તેઓ સર્વથા શુદ્ધ, સદાચારયુક્ત અને ધર્માચરણમાં પ્રતિષ્ઠિત હતા।

Verse 136

यथेच्छावासनिरताः सर्वबाधाविवर्जिताः । शुद्धांतःकरणाः शुद्धा धर्मानुष्ठाननिर्मलाः

તેઓ યથેચ્છ વાસનાઓમાં રત હોવા છતાં સર્વ બાધાઓથી રહિત હતા; તેમનું અંતઃકરણ શુદ્ધ હતું, તેઓ સ્વયં પવિત્ર હતા અને ધર્માનુષ્ઠાનથી નિર્મળ બન્યા હતા।

Verse 137

शुद्धे च तासां मनसि शुद्धांतःसंस्थिते हरौ । शुद्धज्ञानं प्रपश्यंति ब्रह्माख्यं येन तत्पदं

જ્યારે તેમનું મન શુદ્ધ થાય અને શુદ્ધ અંતઃકરણમાં હરિ નિવાસ કરે, ત્યારે તેઓ ‘બ્રહ્મ’ નામે પ્રસિદ્ધ શુદ્ધ જ્ઞાનનું દર્શન કરે છે; જેના દ્વારા પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 138

ततः कालात्मको योसौ विरिंचा वा स उच्यते । संसारपातमत्यर्थं घोरमल्पाल्पसारवत्

ત્યારબાદ જે કાળસ્વરૂપ છે, તે જ ‘વિરિંચ’ (બ્રહ્મા) કહેવાય છે; અને સંસારમાં પડવું અત્યંત ભયંકર છે—જાણે તેમાં સાર અતિ અલ્પ હોય।

Verse 139

अधर्मबीजभूतं तत्तमोलोभसमुद्गतम् । प्रजासु तासु राजेंद्र रागादिक्रमसाधनम्

અધર્મનું બીજ બનતી તે પ્રેરણા તમસ અને લોભમાંથી ઉદ્ભવે છે; હે રાજેન્દ્ર, તે પ્રજાઓમાં એ જ રાગાદિ વિકારોની ક્રમશઃ પ્રવૃત્તિનું સાધન બને છે।

Verse 140

ततः सा सहजासिद्धिस्तेषां नातीव जायते । राजन्वश्यादयश्चान्याः सिद्धयोष्टौ भवंति याः

એથી તેમામાં તે સહજ સિદ્ધિ અતિશય પ્રબળ રીતે પ્રગટ થતી નથી. હે રાજન, વશ્ય વગેરે અન્ય સિદ્ધિઓ પણ છે—જે પ્રસિદ્ધ અષ્ટ સિદ્ધિઓ તરીકે કહેવાય છે।

Verse 141

तासु क्षीणास्वशेषासु वर्द्धमाने च पातके । द्वंद्वाभिभवदुःखार्तास्ता भवंति ततः प्रजाः

જ્યારે તે (સત્-સ્થિતિઓ) સંપૂર્ણ રીતે ક્ષીણ થાય અને પાતક વધે, ત્યારે દ્વંદ્વોથી પરાભવ પામી ઉત્પન્ન દુઃખથી પીડિત પ્રજાઓ જન્મે છે।

Verse 142

ततो दुर्गाणि ताश्चक्रुर्वार्क्षं पार्वतमौदकम् । धान्वनं च तथा दुर्गं पुरं खार्वटकादि यत्

પછી તેમણે દુર્ગો બનાવ્યા—વનદુર્ગ, પર્વતદુર્ગ, જલદુર્ગ અને ધાન્વન (મરુ) દુર્ગ; તેમજ ખાર્વટક વગેરે નગરો પણ સ્થાપ્યાં।

Verse 143

गृहाणि च यथान्यायं तेषु चक्रुः पुरादिषु । शीततापादिबाधानां प्रशमाय महामते

અને તેમણે નગર વગેરેમાં નિયમ મુજબ ગૃહો બનાવ્યા, હે મહામતે, જેથી શીત-તાપ વગેરે બાધાઓનું શમન થાય।

Verse 144

प्रतिहारमिमं कृत्वा शीतादेस्ताः प्रजाः पुनः । वार्तोपायं ततश्चक्रुर्हस्तसिद्धिं च कर्मजाम्

આ રીતે શીત વગેરે કષ્ટોથી રક્ષણની વ્યવસ્થા કરીને, તે પ્રજાઓ ફરી જીવનોપાર્જનના ઉપાયો રચવા લાગી અને કર્મથી ઉત્પન્ન થયેલી હસ્તકલા-સિદ્ધિ પણ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 145

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः । प्रियंगुकोविदाराश्च कोरदूषाः सचीनकाः

વ્રીહિ (ચોખા), યવ (જૌ), ગોધૂમ (ઘઉં), અણુ (મિલેટ) અને તિલ; તેમજ પ્રિયંગુ, કોવિદાર, કોરદૂષ અને સચીનક—આ ધાન્યભેદો જણાવાયા છે।

Verse 146

माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः । अढकाश्चणकाश्चैव शणास्सप्तदश स्मृताः

માષ, મુદગ, મસૂર, નિષ્પાવ અને કુલત્થ; તેમજ અઢકા, ચણક અને શણ—આ સત્તર પ્રકાર તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 147

इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्याणां जातयो नृप । ओषध्यो यज्ञियाश्चैव ग्राम्यावन्याश्चतुर्दश

હે નૃપ! આ રીતે ગ્રામ્ય (ખેતીમાં ઉગાડાતી) ઔષધિઓની જાતિઓ કહેવાઈ. યજ્ઞયોગ્ય ઔષધિઓ તથા ગ્રામ્ય અને વન્ય—મળી ચૌદ છે।

Verse 148

व्रीहयः सयवा माषा गोधूमा अणवस्तिलाः । प्रियंगुसप्तमा ह्येता अष्टमास्तु कुलुत्थकाः

વ્રીહિ, યવ, માષ, ગોધૂમ, અણુ અને તિલ—આ; તેમાં પ્રિયંગુ સાતમું છે અને આઠમું કુલત્થ કહેવાયું છે।

Verse 149

श्यामाकस्त्वथ नीवारो वर्तुलस्स गवेधुकः । अथ वेणुयवाः प्रोक्तास्तद्वन्मर्कटका नृप

શ્યામાક, પછી નીવાર, વર્તુલ અને ગવેધુક; ત્યારબાદ વેણુયવ કહેવામાં આવ્યા; તેમજ માર્કટક નામનાં ધાન્ય પણ, હે નૃપ।

Verse 150

ग्राम्या वन्याः स्मृता ह्येता ओषध्यश्च चतुर्दश । यज्ञनिष्पत्तये तद्वत्तथासां हेतुरुत्तमः

આ ઔષધિઓ ગ્રામ્ય અને વન્ય એમ સ્મૃત છે; કુલ ચૌદ. યજ્ઞની સિદ્ધિ માટે પણ એ જ ઉત્તમ કારણ ગણાય છે.

Verse 151

एताश्च सहयज्ञेन प्रजानां कारणं परम् । परापरविदः प्राज्ञास्ततो यज्ञान्वितन्वते

આ બધું યજ્ઞ સાથે મળીને પ્રજાનું પરમ કારણ છે. તેથી પરા-અપર તત્ત્વના જાણકાર પ્રાજ્ઞો યજ્ઞોનું વિસ્તરણ કરે છે.

Verse 152

अहन्यहन्यनुष्ठानं यज्ञानां पार्थिवोत्तम । उपकारकरं पुंसां क्रियमाणं फलार्थिनाम्

હે રાજશ્રેષ્ઠ, યજ્ઞોનું દૈનિક અનુષ્ઠાન ફળ ઇચ્છનાર મનુષ્યોને ઉપકારક બને છે.

Verse 153

येषां चकालसृष्टोसौ पपाबिंदुर्महामते । मर्यादां स्थापयामास यथास्थानं यथागुणम्

હે મહામતે, જેમને તેણે સમયક્રમથી સર્જ્યા, તે પૂજ્ય પ્રજાપતિએ તેમની મર્યાદા અને વ્યવસ્થા સ્થાપી—યથાસ્થાન અને યથાગુણ પ્રમાણે.

Verse 154

वर्णानामाश्रमाणां च धर्मान्धर्मभृतांवर । लोकांश्च सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मानुपालिनाम्

હે ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ! હું વર્ણો અને આશ્રમોના ધર્મો તથા સમ્યક્ ધર્મનું પાલન કરનાર સર્વ વર્ણોના લોકોને પ્રાપ્ત થતા લોકોનું વર્ણન કરું છું.

Verse 155

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं तु पार्थिव । स्थानमैंद्रं क्षत्रियाणां सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनाम्

હે રાજન! બ્રાહ્મણો માટે ‘પ્રાજાપત્ય’ સ્થાન સ્મૃત છે; અને યુદ્ધમાં પાછા ન ફરનારા ક્ષત્રિયો માટે ‘ઐન્દ્ર’ (ઇન્દ્રલોક) સ્થાન નિર્ધારિત છે.

Verse 156

वैश्यानाम्मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तिनाम् । गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्या सुवर्तिनाम्

સ્વધર્મનું અનુસરણ કરનારા વૈશ્યો માટે ‘મારુત’ (વાયુલોક) સ્થાન છે; અને સદાચારથી સેવા કરનારી શૂદ્ર જાતિઓ ‘ગાન્ધર્વ’ લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 157

अष्टाशीतिसहस्राणां यतीनामूर्द्ध्वरेतसाम् । स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

ઊર્ધ્વરેતસ્ એવા અઠ્ઠ્યાસી હજાર યતિઓ માટે જે સ્થાન સ્મૃત છે, તે જ સ્થાન ગુરુસન્નિધિમાં રહી સેવા કરનારાઓનું પણ છે.

Verse 158

सप्तर्षीणां च यत्स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्राह्मसंज्ञितम्

સપ્તર્ષિઓનું જે સ્થાન સ્મૃત છે, તે જ વનવાસીઓ (વાનપ્રસ્થો)નું સ્થાન છે; ગૃહસ્થો માટે ‘પ્રાજાપત્ય’ અને સંન્યાસીઓ માટે ‘બ્રાહ્મ’ નામે ઓળખાતું લોક છે.

Verse 159

योगिनाममृतं स्थानं ब्रह्मणः परमं पदं । एकांतिनः सदोद्युक्ता ध्यायिनो योगिनो हि ये

આ યોગીઓનું અમૃતમય સ્થાન છે—બ્રહ્મનું પરમ પદ. જે એકનિષ્ઠ, સદા ઉદ્યત ધ્યાનયોગી છે, તેઓ જ તેને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 160

तेषां तत्परमं स्थानं यत्तत्पश्यंति सूरयः । गतागतानि वर्त्तंते चंद्रादित्यादयो ग्रहाः

તેમનું તે જ પરમ સ્થાન છે, જેને જ્ઞાની મુનિઓ દર્શે છે. ત્યાં ચંદ્ર-સૂર્યાદિ ગ્રહો આવન-જાવનના ક્રમમાં પોતાની ગતિએ સતત ચાલે છે.

Verse 161

अद्यापि न निवर्तंते नारायणपरायणाः । तामिस्रमंधतामिस्रं महारौरव रौरवम्

આજેય નારાયણપરાયણ ભક્તો ફરી તે દશાઓમાં પાછા ફરતા નથી—તામિસ્ર, અંધતામિસ્ર, મહારૌરવ અને રૌરવમાં.

Verse 162

असिपत्रवनं घोरं कालसूत्रमवीचिमत् । विनिंदकानां वेदस्य यज्ञव्याघातकारिणाम्

જે વેદની નિંદા કરે અને યજ્ઞમાં વિઘ્ન કરે, તેમના માટે ભયંકર નરકો છે—અસિપત્રવન, કાલસૂત્ર અને અવીચિ.

Verse 163

स्थानमेतत्समाख्यातं स्वधर्मत्यागिनश्च ये । ततोभिध्यायतस्तस्य जज्ञिरे मानसाः प्रजाः

આ સ્થાન સ્વધર્મનો ત્યાગ કરનારાઓ માટે જણાવાયું છે. ત્યારબાદ તે ધ્યાનમાં લીન થતાં, તેની પાસેથી માનસજ પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થઈ.

Verse 164

तच्छरीरसमुत्पन्नैः कायस्थैः करणैः सह । क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तंत गात्रेभ्यस्तस्य धीमतः

તે ધીમાનના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલ દેહસ્થ કરણો (ઇન્દ્રિયો) સાથે, તેના અંગોમાંથી ક્ષેત્રજ્ઞો (ચેતન જીવાત્માઓ) પ્રગટ થયા।

Verse 165

ते सर्वे समवर्तंत ये मया प्रागुदाहृताः । देवाद्याः स्थावरां ताश्च त्रैगुण्यविषयेस्थिताः

મેં અગાઉ જેનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો તે બધા પ્રગટ થયા—દેવોથી આરંભ કરીને સ્થાવર જીવો પણ—અને તેઓ ત્રિગુણના વિષયક્ષેત્રમાં સ્થિત રહ્યા।

Verse 166

एवं भूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च । यदास्य ताः प्रजाः सर्वानव्यवर्द्धंतधीमतः

આ રીતે સ્થાવર અને ચર—બન્ને પ્રકારના ભૂતો સર્જાયા; ત્યારબાદ તે ધીમાનની સર્વ પ્રજાઓ વધ્યાં નહીં (બહુગણિત ન થઈ)।

Verse 167

अथान्यान्मानसान्पुत्रान्सदृशानात्मनोऽसृजत् । भृगुं मां पुलहं चैव क्रतुमंगिरसं तथा

પછી તેણે પોતાના સમાન અન્ય માનસપુત્રોને સર્જ્યા—ભૃગુ, મરીચિ, પુલહ, ક્રતુ અને અંગિરસ પણ।

Verse 168

मरीचिं दक्षमत्रिं चवसिष्ठंचैवमानसान् । नवब्रह्माण इत्येतेपुराणे निश्चयं गताः

મરીચિ, દક્ષ, અત્રિ, વસિષ્ઠ અને આ માનસપુત્રો—પુરાણોમાં નિશ્ચયપૂર્વક એ જ ‘નવ બ્રહ્મા’ (આદિ પ્રજાપતિઓ) તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 169

सनंदनादयो ये च पूर्वं सृष्टास्तु वेधसा । न ते लोकेष्वसज्जंत निरपेक्षाः प्रजासुते

હે પ્રજાપતિના પુત્ર! વિધાતા બ્રહ્માએ પૂર્વે સર્જેલા સનંદન આદિ મહાત્માઓ લોકોમાં આસક્ત ન થયા; નિરપેક્ષ રહી વૈરાગ્યમાં સ્થિત રહ્યા।

Verse 170

सर्वे ह्यागतविज्ञाना वीतरागा विमत्सराः । तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ महात्मनः

તેઓ સર્વે તત્ત્વજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરેલા, રાગરહિત અને મત્સરરહિત હતા. આવા નિરપેક્ષો હાજર હોવાથી મહાત્માએ લોકસૃષ્ટિનો આરંભ કર્યો।

Verse 171

ब्रह्मणोभून्महान्क्रोधस्त्रैलोक्यदहन क्षमः । तस्य क्रोधात्समुद्भूतं ज्वालामालावदीपितम्

બ્રહ્મામાં મહાન ક્રોધ ઉદ્ભવ્યો, જે ત્રિલોકને દહન કરવા સમર્થ હતો; તે ક્રોધમાંથી જ્વાલામાળાઓથી દીપ્ત ભયંકર તેજ પ્રગટ થયું।

Verse 172

ब्रह्मणस्तु तदा ज्योतिस्त्रैलोक्यमखिलं दहत् । भ्रकुटी कुटिलात्तस्य ललाटात्क्रोधदीपितात्

ત્યારે બ્રહ્માનું જ્યોતિ પ્રજ્વલિત થઈ સમગ્ર ત્રિલોકને દહન કરવા લાગ્યું; ક્રોધથી દીપ્ત, ભ્રુકુટી વાંકું થયેલા તેમના લલાટમાંથી તે પ્રગટ થયું।

Verse 173

समुत्पन्नस्तदा रुद्रो मध्याह्नार्कसमप्रभः । अर्द्धनारीनरवपुः प्रचण्डोति शरीरवान्

ત્યારે રુદ્ર પ્રગટ થયા—મધ્યાહ્ન સૂર્ય સમાન તેજસ્વી; તેમનું સ્વરૂપ અર્ધ-નારી અર્ધ-નર, તેઓ પ્રચંડ અને મહાકાય હતા।

Verse 174

विभजात्मानमित्युक्त्वा तं ब्रह्मांतर्दधेः ततः । तथोक्तोसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाकरोत्

“પોતાને વિભાજિત કર” એમ કહી બ્રહ્મા ત્યાર પછી અંતર્ધાન થયા. તે ઉપદેશથી તે દ્વિધા થયો અને સ્ત્રીત્વ તથા પુરુષત્વ—બન્ને સ્વરૂપ ધારણ કર્યા.

Verse 175

बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः । सौम्यासौम्यैस्तथा रूपैः शांतैः स्त्रीत्वं च स प्रभुः

તે પ્રભુએ પુરુષત્વને દશવિધ અને એકવિધ—બન્ને રીતે વિભાજિત કર્યું. તેમજ સૌમ્ય-અસૌમ્ય છતાં શાંત સ્વરૂપોથી સ્ત્રીત્વને પણ વિભાજિત કર્યું.

Verse 176

बिभेद बहुधा चैव स्वरूपैरसितैः सितैः । ततो ब्रह्मा स्वयंभूतं पूर्वं स्वायंभुवं प्रभुम्

તેણે કાળા અને ઉજળા સ્વરૂપો ધારણ કરીને સૃષ્ટિને અનેક રીતે વિભાજિત કરી. ત્યારબાદ બ્રહ્માએ સ્વયંભૂ પ્રભુ—પ્રથમ સ્વાયંભુવ (મનુ)ને પ્રગટ કર્યો.

Verse 177

आत्मानमेव कृतवान्प्रजापत्ये मनुं नृप । शतरूपां च तां नारीं तपोनिर्द्धूतकल्मषाम्

હે નૃપ! સ્રષ્ટાએ પોતાના જ અંશથી પ્રજાપતિ મનુને રચ્યો અને તપથી કલ્મષ દગ્ધ થયેલી શતરূপા નામની નારીને પણ ઉત્પન્ન કરી.

Verse 178

स्वायंभुवो मनुर्नाम पत्नीत्वे जगृहे प्रभुः । तस्माच्च पुरुषाद्देवी शतरूपा व्यजायत

સ્વાયંભુવ નામના મનુને પ્રભુએ પત્નીરૂપે સ્વીકાર્યા; અને તે પુરુષમાંથી દેવી શતરূপા જન્મી.

Verse 179

प्रियव्रतोत्तातनपाद प्रसूत्याकूति संज्ञितम् । ददौ प्रसूतिं दक्षाय आकूतिं रुचये पुरा

પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદના વંશમાં પ્રસૂતિ અને આકૂતિ નામની બે પુત્રીઓ જન્મી. પ્રાચીન કાળે તેણે પ્રસૂતિને દક્ષને અને આકૂતિને રુચિને અર્પણ કરી.

Verse 180

प्रजापतिः स जग्राह तयोर्जज्ञे स दक्षिणः । पुत्रो यज्ञो महाभाग दंपत्योर्मिथुनं ततः

તે પ્રજાપતિએ તેણીને પત્નીરૂપે ગ્રહણ કરી; બંનેના સંયોગથી દક્ષિણા નામની કન્યા જન્મી. હે મહાભાગ! ત્યારબાદ તે દંપતીને યજ્ઞ નામનો પુત્ર પણ થયો.

Verse 181

यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे । यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवे मनौ

યજ્ઞની પત્ની દક્ષિણાથી બાર પુત્રો જન્મ્યા. સ્વાયંભુવ મનુના યુગમાં તેઓ ‘યામ’ નામના દેવગણ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા.

Verse 182

प्रसूत्यां च तथा दक्षश्चतस्रो विंशतिं तथा । ससर्ज कन्यास्तासां तु सम्यङ्नामानि मे शृणु

અને પ્રસૂતિ દ્વારા દક્ષે એ જ રીતે ચોવીસ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી. હવે તેમની નામાવલી યોગ્ય ક્રમે મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 183

श्रद्धा लक्ष्सीर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिर्मेधा क्रिया तथा । बुद्धिर्लज्जावपुः शांतिरृद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी

શ્રદ્ધા, લક્ષ્મી, ધૃતિ, પુષ્ટિ, તુષ્ટિ, મેધા અને ક્રિયા; બુદ્ધિ, લજ્જા, વપુ (રૂપ), શાંતિ, ઋદ્ધિ અને કીર્તિ—આ તેર (નામો/ગુણો) છે.

Verse 184

पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायिणीः प्रभुः । ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः

પત્નીપ્રાપ્તિ માટે પ્રભુ ધર્મે દક્ષની પુત્રીઓને સ્વીકારી. તે પત્નીઓમાંથી પછી કનિષ્ઠાની બાકી રહેલી અગિયાર સુલોચના પુત્રીઓ જન્મી.

Verse 185

ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्नतिश्चानसूया च ऊर्ज्जा स्वाहा स्वधा तथा

ખ્યાતિ, સત્ય, સંભૂતિ, સ્મૃતિ, પ્રીતિ અને ક્ષમા; તેમજ સન્નતિ અને અનસૂયા; અને એ જ રીતે ઊર્જા, સ્વાહા તથા સ્વધા.

Verse 186

भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवांगिरा मुनिः । अहं च पुलहश्चैव क्रतुर्मुनिवरस्तथा

ભૃગુ, ભવ, મરીચિ તથા મુનિ અંગિરા; તેમજ હું, પુલહ અને શ્રેષ્ઠ મુનિ ક્રતુ પણ (ઉલ્લેખિત થયા).

Verse 187

अत्रिर्वसिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम् । ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो राजसत्तम

હે રાજસત્તમ! અત્રિ, વસિષ્ઠ, વહ્નિ (અગ્નિ) અને પિતૃગણ—આ મુનિઓએ ક્રમશઃ ખ્યાતિ આદિ કન્યાઓને પત્નીરૂપે ગ્રહણ કરી.

Verse 188

श्रद्धा कामं बलं लक्ष्मीर्नियमं धृतिरात्मजम् । संतोषं च तथा तुष्टिर्लोभं पुष्टिरसूयत

તેણે શ્રદ્ધા, કામ, બળ, લક્ષ્મી, નિયમ અને ધૃતિ—આ સંતાનોને જન્મ આપ્યો; તેમજ સંતોષ, તુષ્ટિ, લોભ અને પુષ્ટિ પણ ઉત્પન્ન થયા.

Verse 189

मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं नयं विनयमवे च । बोधं बुद्धिस्तथा लज्जा विनयं वपुरात्मजम्

મેધા, શ્રુતિ-જ્ઞાન, સદ્ક્રિયા, દંડ-શાસન, નીતિ અને વિનય; તેમજ બોધ, બુદ્ધિ, લાજ અને સદાચાર—આ બધું પોતાના સ્વભાવ અને દેહથી જન્મેલું સાચું સંતાન છે.

Verse 190

व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिरसूयत । सुखमृद्धिर्यशः कीर्तिरित्येते धर्मसूनवः

ધર્મમાંથી નિશ્ચયે ‘વ્યવસાય’ ઉત્પન્ન થયો; અને શાંતિમાંથી ‘ક્ષેમ’ જન્મ્યો. સુખ, સમૃદ્ધિ, યશ અને કીર્તિ—આ ધર્મના પુત્રો કહેવાય છે.

Verse 191

कामान्नंदी सुतं हर्षं धर्मपौत्रमसूयत । हिंसा भार्यात्वधर्मस्य तस्य जज्ञे तदानृतं

કામમાંથી નંદીએ ‘હર્ષ’ નામનો પુત્ર જન્માવ્યો, જે ધર્મનો પૌત્ર હતો. અને અધર્મની પત્ની હિંસામાંથી ત્યારે ‘અનૃત’ (અસત્ય) ઉત્પન્ન થયું.

Verse 192

कन्या च निकृतिस्ताभ्यां भयं नरक एव च । माया च वेदना चैव मिथुनं द्वंद्वमेव च

અને ‘કન્યા’ તથા ‘નિકૃતિ’ ઉત્પન્ન થઈ; તેમનાથી ‘ભય’ અને ‘નરક’ પણ. તેમજ ‘માયા’ અને ‘વેદના’, અને ‘મિથુન’ તથા ‘દ્વંદ્વ’ પણ પ્રાદુર્ભવ્યા.

Verse 193

तयोर्जज्ञेथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् । वेदनायास्ततश्चापि दुःखं जज्ञेथ रौरवात्

તે બંનેમાંથી નિશ્ચયે ‘માયા’ અને પ્રાણીઓનું અપહરણ કરનાર ‘મૃત્યુ’ ઉત્પન્ન થયો. અને ‘વેદના’માંથી ફરી ‘રૌરવ’માંથી ઉદ્ભવેલું ‘દુઃખ’ જન્મ્યું.

Verse 194

मृत्योर्व्याधिजराशोक तृष्णाक्रोधाश्च जज्ञिरे । दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः

મૃત્યુમાંથી રોગ, જરા અને શોક ઉત્પન્ન થયા; તેમજ તૃષ્ણા અને ક્રોધ પણ જન્મ્યા. આ બધાં દુઃખમાં પરિણમનારા તરીકે સ્મૃત છે અને આ બધાં અધર્મનાં લક્ષણો છે.

Verse 195

नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा ते सर्वे ह्यूर्द्ध्वरेतसः । रौद्राण्येतानि रूपाणि ब्रह्मणो नृवरात्मज

તેમને ન પત્ની છે ન પુત્ર; કારણ કે તેઓ સર્વે ઊર્ધ્વરેતસ્, બ્રહ્મચર્યનિષ્ઠ છે. હે નરશ્રેષ્ઠના પુત્ર, આ બ્રહ્માના રૌદ્ર (ઉગ્ર) રૂપો છે.

Verse 196

नित्यं प्रलयहेतुत्वं जगतोस्य प्रयांति वै । रुद्रसर्गं प्रवक्ष्यामि यथा ब्रह्मा चकार हा

તેઓ કહે છે કે આ જગત સદાય પ્રલયના હેતુ તરફ જ આગળ વધે છે. હવે હું રુદ્રસર્ગનું વર્ણન કરીશ, જેમ બ્રહ્માએ તેને રચ્યું હતું.

Verse 197

कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतं प्रध्यायतस्ततः । प्रादुरासीत्प्रभोरंके कुमारो नीललोहितः

કલ્પના આરંભે પ્રભુએ પોતાના સમાન એક પુત્રનું ધ્યાન કર્યું; ત્યારે પ્રભુની ગોદમાં નীলલોહિત નામનો કુમાર પ્રાદુર્ભૂત થયો.

Verse 198

रुदन्वै सुस्वरं सोथ द्रवंश्च नृपसत्तम । किं रोदिषीति तं देवो रुदंतं प्रत्युवाच ह

ત્યારે, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તે સ્પષ્ટ અને ઊંચા સ્વરે રડવા લાગ્યો અને કંપવા પણ લાગ્યો. તેને રડતો જોઈ દેવ બોલ્યા— “તું કેમ રડે છે?”

Verse 199

नामधेहीति तं सोथ प्रत्युवाच प्रजापतिम् । रोदनाद्रुद्रनामासि मा रोदीर्धैर्यमावह

તે બોલ્યો, “મને નામ આપો”; ત્યારે પ્રજાપતિએ ઉત્તર આપ્યો—“રડવાને કારણે તું ‘રુદ્ર’ નામે ઓળખાય છે; રડશો નહીં, ધૈર્ય ધારણ કર.”

Verse 200

एवमुक्तः पुनस्सोथ सप्तकृत्वो रुरोद ह । ततोन्यानि ददौ तस्मै सप्तनामानि वै प्रभुः

આ રીતે કહ્યા પછી તે ફરી સાત વાર રડ્યો; ત્યારબાદ પ્રભુએ તેને વધુ સાત નામો અર્પણ કર્યા.