Adhyaya 26

Verse 1

भीष्म उवाच । दीर्घायुरारोग्यकुलातिवृद्धिभिर्युक्तः पुमान्रूपकुलान्वितः स्यात् । मुहुर्मुहुर्जन्मनि येन सम्यक्व्रतं समाचक्ष्व च शीतरश्मेः

ભીષ્મ બોલ્યા—હે શીતરશ્મિ (ચંદ્રસમાન), કૃપા કરીને તે વ્રતનું સમ્યક્ વિધાન કહો, જેના દ્વારા મનુષ્ય વારંવાર જન્મોમાં દીર્ઘાયુ, આરોગ્ય, કુલવૃદ્ધિ, રૂપ અને ઉત્તમ કુલથી યુક્ત બને છે।

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । त्वया पृष्टमिदं सम्यगक्षयस्वर्गकारकम् । रहस्यं तु प्रवक्ष्यामि यत्पुराणविदो विदुः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—તમે આ પ્રશ્ન યોગ્ય રીતે કર્યો છે; આ અક્ષય સ્વર્ગ આપનાર છે. હવે પુરાણવિદો જાણે છે તે રહસ્ય હું કહું છું.

Verse 3

रोहिणीचंद्रशयनं नामव्रतमिहोच्यते । तस्मिन्नारायणस्यार्चामर्चयेदिंदुनामभिः

અહીં ‘રોહિણી–ચન્દ્ર-શયન’ નામનું વ્રત વર્ણવાયું છે. તે સમયે નારાયણની મૂર્તિનું ઇન્દુ (ચન્દ્ર) ના નામોથી પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 4

यदा सोमदिने शुक्ला भवेत्पंचदशी क्वचित् । अथवा ब्रह्मनक्षत्रं पौर्णमास्यां प्रजायते

જ્યારે કોઈ સોમવારે શુક્લપક્ષની પંદરમી તિથિ (પૂનમ) આવે, અથવા પૂનમની રાત્રે બ્રહ્મ-નક્ષત્ર ઉદય પામે—

Verse 5

तदा स्नानं नरः कुर्यात्पंचगव्येन सर्षपैः । आप्यायस्वेति च जपेद्विद्वानष्टशतं पुनः

ત્યારે મનુષ્યે રાઈ સાથે પંચગવ્યથી સ્નાન કરવું. અને વિદ્વાને ‘આપ્યાયસ્વ’ મંત્રનો ફરી આઠસો વાર જપ કરવો.

Verse 8

शूद्रोपि परया भक्त्या पाषंडालापवर्जितः । सोमाय शांताय नमोस्तु पादावनंतधाम्नेति च जानुजंघे । ऊरुद्वयं चापि जलोदराय संपूजयेन्मेढ्रमनंगधाम्ने

શૂદ્ર પણ જો પરમ ભક્તિથી યુક્ત હોય અને પાખંડી સંપ્રદાયોની વાતોનો ત્યાગ કરે, તો (પ્રભુના અંગોની) પૂજા કરી શકે—પાદોમાં ‘શાંત સોમને નમસ્કાર, અનંતધામને નમઃ’ કહી; પછી ઘૂંટણ અને જાંઘ; બંને ઊરુને ‘જલોદરાય’ કહી; અને ઉપસ્થને ‘અનંગધામ્ને’ કહી સમ્યક પૂજન કરવું.

Verse 9

नमोनमः कामसुखप्रदाय कटिः शशांकस्य सदार्चनीयः । तथोदरं चाप्यमृतोदराय नाभिः शशांकाय नमोभिपूज्या

કામસુખ આપનાર અને સદા અર્ચનીય એવા ચંદ્રની કમરને વારંવાર નમસ્કાર. તેમ જ અમૃતમય ઉદરને નમસ્કાર; અને ચંદ્રની નાભિને પણ નમસ્કાર—જે ભક્તિપૂર્વક વિશેષ પૂજ્ય છે.

Verse 10

नमोस्तु चंद्राय मुखं च नित्यं दंता द्विजानामधिपाय पूज्याः । हास्यं नमश्चंद्रमसेऽभिपूज्यमोष्ठौ तु कौमोदवनप्रियाय

ચંદ્રદેવને નમસ્કાર; અને તેમના મુખને નિત્ય નમસ્કાર. તેમના દાંત દ્વિજાધિપતિ સમાન પૂજ્ય છે. ચંદ્રના હાસ્યને વિશેષ આરાધનાસહ નમસ્કાર; અને તેમના ઓષ્ઠ કૌમોદવનપ્રિયને અર્પિત થાઓ.

Verse 11

नासा च नाथाय वरौषधीनामानंदबीजाय पुनर्भ्रुवौ च । नेत्रद्वयं पद्मनिभं तथेंदोरिंदीवरव्यासकराय शौरेः

તેમની નાસિકા શ્રેષ્ઠ ઔષધિઓની નાથ બની; અને ફરી તેમની ભ્રૂયુગલ આનંદનું બીજ બની. તેમની બે આંખો કમળસમાન થઈ ચંદ્રરૂપ પણ બની; અને શૌરી (વિષ્ણુ) પણ—જેનાં હાથ નીલકમળ સમા વિશાળ છે.

Verse 12

नमः समस्ताध्वरपूजिताय कर्णद्वयं दैत्यनिषूदनाय । ललाटमिंदोरुदधिप्रियाय केशाः सुषुम्नाधिपतेः प्रपूज्याः

સમસ્ત યજ્ઞોમાં પૂજિત પ્રભુને નમસ્કાર; દૈત્યનિષૂદનના કર્ણદ્વયને નમસ્કાર. ચંદ્ર અને સમુદ્રને પ્રિય એવા તેમના લલાટને નમસ્કાર. સુષુમ્નાધિપતિના કેશ પણ નિશ્ચયે પ્રપૂજ્ય છે.

Verse 13

शिरः शशांकाय नमो मुरारेर्विश्वेश्वरायाथ नमः किरीटं । पद्मप्रिये रोहिणीनाम लक्ष्मि सौभाग्यसौख्यामृतसागराय

ચંદ્રધારી શિરને નમસ્કાર; મુરારી વિશ્વેશ્વરને નમસ્કાર; અને કિરીટને નમસ્કાર. હે પદ્મપ્રિયે, રોહિણી નામની લક્ષ્મી! સૌભાગ્ય અને સુખના અમૃતસાગરરૂપ તને નમસ્કાર.

Verse 14

दैवीं च संपूज्य सुगंधिपुष्पैर्नैवेद्यधूपादिभिरिंदुपत्नीम् । सुप्त्वा तु भूमौ पुनरुत्थितो यः स्नात्वा च विप्राय हविष्यभुक्तः

જે સુગંધિત પુષ્પો, નૈવેદ્ય, ધૂપ આદિથી ઇંદુની પત્ની દેવીનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરે; ભૂમિ પર શયન કરીને ફરી ઊઠે; સ્નાન કરીને બ્રાહ્મણનું સન્માન કરી તેને દાન આપે અને પછી માત્ર હવિષ્ય (યજ્ઞયોગ્ય સાત્ત્વિક આહાર) ગ્રહણ કરે—એવો વ્રતી આચરણ કરે છે…

Verse 15

देयः प्रभाते सहिरण्य वारिकुंभो नमः पापविनाशनाय । संप्राश्य गोमूत्रममांसमन्नमक्षारमष्टावथ विंशतिं च

પ્રભાતે સોનાંসহિત જળકુંભ અર્પણ કરવો અને કહેવું—“પાપવિનાશનાય નમઃ।” ત્યારબાદ ગોમૂત્રનું આચમન કરીને માંસરહિત અન્ન ગ્રહણ કરવું; તેમજ આઠ અને વીસ (અર્થાત્ અઠ્ઠાવીસ) પરિમાણ ધાન્ય પણ અર્પણ કરવું.

Verse 16

ग्रासांश्च त्रीन्सर्पियुतानुपोष्य भुक्त्वेतिहासं शृणुयान्मुहूर्तं । कदंबनीलोत्पलकेतकानि जातिःसरोजं शतपत्रिका च

ઉપવાસ કરીને ઘી મિશ્રિત ત્રણ ગ્રાસ લેવા; પછી ભોજન પછી થોડો સમય (મુહૂર્ત) પવિત્ર ઇતિહાસ/કથા સાંભળવી. કદંબ, નીલોત્પલ, કેતકી, જાતિ (મોગરો), સરોજ (કમળ) અને શતપત્રિકા પુષ્પો પણ પૂજ્ય ગણાય છે.

Verse 17

अम्लानपुष्पाण्यथ सिंदुवारं पुष्पं पुनर्भारतमल्लिकायाः । शुक्लं च पुष्पं करवीरपुष्पं श्रीचंपकं चंद्रमसे प्रदेयम्

ચંદ્રમાને ન વાંઝેલા તાજા પુષ્પ અર્પણ કરવા—સિંદુવાર, ભારત-મલ્લિકાના પુષ્પ, શ્વેત પુષ્પો, કરવીર પુષ્પ અને શુભ શ્રીચંપક।

Verse 18

श्रावणादिषु मासेषु क्रमादेतानि सर्वदा । यस्मिन्मासे व्रतादिः स्यात्तत्पुष्पैरर्चयेद्धरिम्

શ્રાવણ વગેરે માસોમાં આ પુષ્પો ક્રમ પ્રમાણે હંમેશાં ઉપયોગમાં લેવા. જે માસમાં વ્રતાદિ થાય, તે માસના નિર્ધારિત પુષ્પોથી હરિનું અર્ચન કરવું.

Verse 19

एवं संवत्सरं यावदुपोष्य विधिवन्नरः । व्रतांते शयनं दद्याच्छयनोपस्करान्वितम्

આ રીતે વિધિપૂર્વક પૂરું એક વર્ષ ઉપવાસ કરીને, વ્રતના અંતે શય્યા તથા શય્યાના ઉપકરણો સહિત દાન આપવું જોઈએ।

Verse 20

रोहिणीचंद्रमिथुनं कारयित्वा तु कांचनम् । चंद्रः षडंगुलः कार्यो रोहिणी चतुरंगुला

સોનામાં રોહિણી અને ચંદ્રનું યુગલ સ્વરૂપ બનાવડાવી, ચંદ્રને છ અંગુલ અને રોહિણીને ચાર અંગુલ પ્રમાણનું કરવું જોઈએ।

Verse 21

मुक्ताफलाष्टकयुतां सितनेत्रसमन्विताम् । क्षीरकुंभोपरि पुनः कांस्यपात्राक्षतान्विताम्

આઠ મોતીથી યુક્ત અને શ્વેત ‘નેત્ર’ચિહ્નોથી યુક્ત તેને ફરી દૂધના કુંભ પર સ્થાપિત કરવું; સાથે અક્ષત ભરેલું કાંસ્યપાત્ર પણ રાખવું।

Verse 22

दद्यान्मंत्रेण पूर्वाह्णे शालीक्षुफलसंयुताम् । श्वेतामथ सुवर्णास्यां रौप्यखुरसमन्विताम्

પૂર્વાહ્ને મંત્રોચ્ચાર સાથે શાલિધાન્ય, ઇક્ષુ અને ફળો સહિત (ગાય) દાન આપવી—જે શ્વેતવર્ણા, સુવર્ણમુખી અને રૌપ્યખુરયુક્ત હોય।

Verse 23

सवस्त्रभाजनां धेनुं तथा शंखं च भाजनम् । भूषणैर्द्विजदाम्पत्यमलंकृत्य गुणान्वितं

વસ્ત્ર અને પાત્ર સહિત ધેનુનું દાન કરવું તથા પાત્રરૂપ શંખ પણ આપવો; અને ગુણવાન દ્વિજ દંપતીને આભૂષણોથી અલંકૃત કરવું।

Verse 24

चंद्रोयं विप्ररूपेण सभार्य इति कल्पयेत् । यथा ते रोहिणी कृष्ण शयनं न त्यजेदपि

આ ચંદ્રને પત્ની સહિત બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરેલો એમ કલ્પી ધ્યાન કરવું; જેથી, હે કૃષ્ણ, તારી રોહિણી ક્ષણમાત્ર પણ શય્યા (સંગ) ન ત્યજે.

Verse 25

सोमरूपस्य वैतद्वन्न मे भेदो विभूतिभिः । यथा त्वमेव सर्वेषां परमानंदमुक्तिदः

આ જ રીતે, સોમરૂપ માટે મારી વિવિધ વિભૂતિઓમાં કોઈ ભેદ નથી; કારણ કે તું જ સર્વને પરમાનંદ અને મુક્તિ આપનાર છે.

Verse 26

इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे रोहिणीचंद्रशयनव्रतं नाम षड्विंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી પદ્મપુરાણના પ્રથમ સૃષ્ટિખંડમાં ‘રોહિણી–ચંદ્ર-શયન-વ્રત’ નામનો છવ્વીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 27

रूपारोग्यायुषामेतद्विधायकमनुत्तमम् । इदमेव पितॄणां च सर्वदा वल्लभं नृप

હે નૃપ! આ અનુત્તમ વિધાન રૂપ, આરોગ્ય અને દીર્ઘ આયુષ્ય આપનાર છે; અને આ જ પિતૃઓને સર્વદા પ્રિય છે.

Verse 28

त्रैलोक्याधिपतिर्भूत्वा सप्तकल्पशतत्रयम् । चंद्रलोकमवाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम्

ત્રણ લોકનો અધિપતિ બની ત્રણસો સાત કલ્પો સુધી, તે ચંદ્રલોકને પ્રાપ્ત કરે છે—જ્યાંથી પુનરાવર્તન દુર્લભ છે.

Verse 29

नारी वा रोहिणीचंद्रशयनं या समाचरेत् । सापि तत्फलमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम्

જે સ્ત્રી પણ વિધિપૂર્વક ‘રોહિણી–ચન્દ્ર-શયન’ વ્રત આચરે, તે પણ એ જ ફળ પામે છે—જ્યાં સંસાર-પુનરાવર્તન દુર્લભ બને છે।

Verse 30

इति पठति शृणोति वा य इत्थं मधुमथनार्चनमिंदुकीर्तनेन । मतिमपि च ददाति सोपि शौरेर्भवनगतः परिपूज्यतेमरौघैः

જે આ રીતે ચંદ્રસમાન કીર્તન દ્વારા મધુમથનનું આ સ્તવન પાઠ કરે કે સાંભળે, અને જે અન્યને સદ્બુદ્ધિ પણ આપે—તે પણ શૌરી (વિષ્ણુ)ના ધામમાં પ્રવેશીને અમરગણો દ્વારા સંપૂર્ણ રીતે પૂજાય છે।