Adhyaya 11

Verse 1

भीष्म उवाच । कस्मिन्वासरभागे तु श्राद्धी श्राद्धं समाचरेत् । तीर्थेषु केषु वै श्राद्धं कृतं बहुफलं द्विज

ભીષ્મે કહ્યું— શ્રાદ્ધ કરવા ઇચ્છનાર શ્રાદ્ધી દિવસે કયા ભાગે વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું? અને હે દ્વિજોત્તમ, કયા કયા તીર્થોમાં કરેલું શ્રાદ્ધ બહુફળદાયક બને છે?

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । तीर्थं तु पुष्करं नाम यत्तु श्रेष्ठतमं स्मृतम् । सर्वेषां द्विजमुख्यानां मनोरथमिव स्थितम्

પુલસ્ત્યે કહ્યું— ‘પુષ્કર’ નામનું તીર્થ સર્વ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠતમ ગણાયું છે; તે સર્વ દ્વિજમુખ્યોના મનોઇચ્છા સમાન સ્થિત છે.

Verse 3

तत्र दत्तं हुतं जप्तमनन्तं भवति ध्रुवम् । पितॄणां वल्लभं नित्यमृषीणां परमं मतम्

ત્યાં આપેલું દાન, કરેલું હવન અને કરેલો જપ—નિશ્ચયે અનંત ફળ આપે છે. તે પિતૃઓને સદા પ્રિય છે અને ઋષિઓના મતમાં પરમ શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 4

नंदाथ ललिता तद्वत्तीर्थं मायापुरी शुभा । तथा मित्रपदं राजंस्ततः केदारमुत्तमम्

પછી નંદા અને લલિતા; તેમજ તે તીર્થ; શુભ માયાપુરી; અને હે રાજન, મિત્રપદ; ત્યારબાદ ઉત્તમ કેદાર.

Verse 5

गंगासागरमित्याहुः सर्वतीर्थमयं शुभम् । तीर्थं ब्रह्मसरस्तद्वच्छतद्रुसलिलं शुभम्

ગંગાસાગર એમ કહે છે—તે શુભ અને સર્વતીર્થમય છે. તેમ જ બ્રહ્મસર તીર્થ છે, અને શતદ્રુ નદીનું પવિત્ર જળ પણ શુભ છે.

Verse 6

तीर्थं तु नैमिषं नाम सर्वतीर्थफलप्रदम् । गंगोद्भेदस्तु गोमत्यां यत्रोद्भूतः सनातनः

નૈમિષ નામનું આ તીર્થ સર્વ તીર્થોના ફળ આપનારું છે. ત્યાં ગોમતીમાં ગંગાનો સનાતન ઉદ્ભવ પ્રગટ થાય છે.

Verse 7

तथा यज्ञवराहस्तु देवदेवश्च शूलधृक् । यत्र तत्कांचनं दानमष्टादशभुजो हरः

ત્યાં યજ્ઞ-વરાહ તથા ત્રિશૂલધારી દેવદેવનું દર્શન થાય છે. ત્યાં જ સુવર્ણદાન પ્રશસ્ત છે, જ્યાં અષ્ટાદશભુજ હર વિરાજે છે.

Verse 8

नेमिस्तु धर्मचक्रस्य शीर्णा यत्राभवत्पुरा । तदेतन्नैमिशारण्यं सर्वतीर्थनिषेवितम्

જ્યાં પ્રાચીનકાળે ધર્મચક્રની નેમિ ઘસાઈ ગઈ હતી, તે જ આ નૈમિષારણ્ય છે; સર્વ તીર્થો દ્વારા સેવિત છે.

Verse 9

देवदेवस्य तत्रापि वराहस्य च दर्शनम् । यः प्रयाति स पूतात्मा नारायणपुरं व्रजेत्

ત્યાં દેવદેવ તથા વરાહનું પણ દર્શન મળે છે. જે ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરે છે, તે પુતાત્મા બની નારાયણપુરે જાય છે.

Verse 10

कोकामुखं परं तीर्थमिन्द्रमार्गोपि लक्ष्यते । अथापि पितृतीर्थं तु ब्रह्मणोव्यक्तजन्मनः

કોકામુખ પરમ તીર્થ છે અને ત્યાં ઇન્દ્રમાર્ગ પણ દેખાય છે. ત્યાં જ અવ્યક્તજન્મ બ્રહ્માનું પિતૃતીથ પણ છે.

Verse 11

पुष्करारण्यसंस्थोसौ यत्र देवः पितामहः । विरिंचिदर्शनं श्रेष्ठमपवर्गफलप्रदम्

તે પુષ્કર-અરણ્યમાં નિવાસ કરે છે, જ્યાં દેવ પિતામહ બ્રહ્મા વિરાજે છે. વિરિંચિનું દર્શન સર્વોત્તમ છે અને અપવર્ગ એટલે મોક્ષફળ આપે છે.

Verse 12

कृतं नाम महापुण्यं सर्वपापनिषूदनम् । यत्राद्यो नारसिंहस्तु स्वयमेव जनार्दनः

‘કૃત’ નામનું સ્થાન મહાપુણ્યદાયક અને સર્વ પાપનાશક છે; ત્યાં આદ્ય નરસિંહ સ્વયં જનાર્દન (વિષ્ણુ) જ છે.

Verse 13

तीर्थमिक्षुमतीनाम पितॄणां च शुभावहा । तुष्यन्ति पितरो नित्यं गंगायमुनसंगमे

‘ઇક્ષુમતી’ નામનું તીર્થ પિતૃઓ માટે શુભદાયક છે. ગંગા-યમુના સંગમે પિતૃગણ સદા તૃપ્ત થાય છે.

Verse 14

कुरुक्षेत्रं महापुण्यं यत्र मार्गोपि लक्ष्यते । अद्यापि पितृतीर्थं तु सर्वकामफलप्रदम्

કુરુક્ષેત્ર મહાપુણ્યક્ષેત્ર છે; એટલું પ્રસિદ્ધ કે તેનો માર્ગ પણ સ્પષ્ટ ઓળખાય છે. ત્યાંનું પિતૃતીથ આજેય સર્વ કામનાઓનું ફળ આપે છે.

Verse 15

नीलकण्ठमिति ख्यातं पितृतीर्थं नराधिप । तथा भद्रसरः पुण्यं सरो मानसमेव च

હે નરાધિપ! ‘નીલકંઠ’ નામે પ્રસિદ્ધ પિતૃતીથ છે; તેમજ પવિત્ર ‘ભદ્રસર’ સરોવર અને ‘માનસ’ સરોવર પણ છે.

Verse 16

मंदाकिनी तथाऽच्छोदा विपाशा च सरस्वती । सर्वमित्रपदं तद्वद्वैद्यनाथं महाफलम्

મંદાકિની, અચ્છોદા, વિપાશા અને સરસ્વતી; તેમજ સર્વમિત્રપદ અને એ જ રીતે વૈદ્યનાથ—આ સર્વ તીર્થો દર્શન-પૂજનથી મહાફળ આપનારાં છે.

Verse 17

क्षिप्रा नदी तथा पुण्या तथा कालञ्जरं शुभम् । तीर्थोद्भेदं हरोद्भेदं गर्भभेदं महालयम्

ક્ષિપ્રા નદી પણ પુણ્ય છે અને શુભ કાલંજર પર્વત પણ. તેમજ તીર્થોદ્ભેદ, હરોદ્ભેદ, ગર્ભભેદ અને મહાલય—આ પણ પવિત્ર સ્થાન છે.

Verse 18

भद्रेश्वरं विष्णुपदं नर्मदा द्वारमेव च । गयापिंडप्रदानेन समान्याहुर्महर्षयः

મહર્ષિઓ કહે છે કે ભદ્રેશ્વર, વિષ્ણુપદ અને નર્મદા-દ્વાર—આ બધું ગયામાં પિંડદાન કરવાના સમાન પુણ્યફળ આપે છે.

Verse 19

एतानि पितृतीर्थानि सर्वपापहराणि च । स्मरणादपि लोकानां किमु श्राद्धप्रदायिनाम्

આ પિતૃતીથો સર્વ પાપોને હરનારાં છે. જે માત્ર સ્મરણથી જ લોકોને પવિત્ર કરે, ત્યાં શ્રાદ્ધ અર્પણ કરનારાનું ફળ તો કેટલું મહાન હશે!

Verse 20

ओंकारं पितृतीर्थं तु कावेरीकपिलोदकम् । संभेदश्चण्डवेगायां तथैवामरकंटकम्

ઓંકાર, પિતૃતીથ, કાવેરી અને કપિલાનું જળ, ચંડવેગા નદીમાં સંગમ, તેમજ અમરકંટક—આ પણ પવિત્ર તીર્થ તરીકે વર્ણવાયા છે.

Verse 21

कुरुक्षेत्राच्चद्विगुणं तस्मिन्स्नानादिकं भवेत् । शुक्लतीर्थं तु विख्यातं तीर्थं सोमेश्वरं परम्

અહીં કુરુક્ષેત્ર કરતાં દ્વિગુણ પુણ્ય મળે છે; ત્યાં કરેલું સ્નાનાદિ પવિત્ર કર્મ તેવું જ ફળ આપે છે. તે તીર્થ ‘શુક્લતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને ત્યાંનું પરમ તીર્થ સોમેશ્વર છે.

Verse 22

सर्वव्याधिहरंपुण्यंफलंकोटिगुणाधिकम् । श्राद्धेदानेतथाहोमेस्वाध्यायेचापिसन्निधौ

આનું પુણ્ય સર્વ રોગો હરે છે અને ફળ કરોડગણું વધુ મળે છે—શ્રાદ્ધમાં, દાનમાં, હોમમાં તથા સ્વાધ્યાયના સાન્નિધ્યમાં પણ.

Verse 23

कायावारोहणं नाम देवदेवस्य शूलिनः । अवतारं रोचमानं ब्राह्मणावसथे शुभे

દેવદેવ ત્રિશૂલધારી શિવનો ‘કાયાવરોહણ’ નામે અવતાર છે—જે શુભ બ્રાહ્મણ-નિવાસમાં તેજસ્વી રીતે પ્રગટ થયો.

Verse 24

जातं तत्सुमहापुण्यं तथा चर्मण्वती नदी । शूलतापी पयोष्णी च पयोष्णीसंगमस्तथा

તે અતિ મહાપુણ્યકારી પ્રદેશ પ્રગટ થયો; તેમજ ચર્મણ્વતી નદી, શૂલતાપી અને પયોષ્ણી—અને પયોષ્ણીનો સંગમ પણ (ઉદ્ભવ્યો).

Verse 25

महौषधी चारणा च नागतीर्थप्रवर्त्तिनी । महावेणा नदी पुण्या महाशालस्तथैव च

મહૌષધી, ચારાṇa અને નાગતીર્થ-પ્રવર્ત્તિની; પવિત્ર મહાવેના નદી; તેમજ મહાશાલ પણ (ઉલ્લેખિત છે).

Verse 26

गोमती वरुणा तद्वत्तीर्थं हौताशनं परम् । भैरवं भृगुतुंगं च गौरीतीर्थमनुत्तमम्

ગોમતી, વરુણા તથા તેવું પવિત્ર તીર્થ; પરમ પુણ્ય હૌતાશન; ભૈરવ, ભૃગુતુંગ અને સર્વોત્તમ ગૌરી-તીર્થ—આ બધાં પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 27

तीर्थं वैनायकं नाम वस्त्रेश्वरमनुत्तमम् । तथा पापहरं नाम पुण्या वेत्रवती नदी

વૈનાયક નામનું એક તીર્થ છે અને અનुत્તમ વસ્ત્રેશ્વર (ધામ) છે. તેમજ પાપહર નામનું તીર્થ અને પુણ્યદાયિની વેત્રવતી નદી પણ છે.

Verse 28

महारुद्रं महालिंगं दशार्णा च महानदी । शतरुद्रा शताह्वा च तथा पितृपदं पुरम्

મહારુદ્ર, મહાલિંગ, દશાર્ણા નામની મહાનદી, શતરુદ્રા, શતાહ્વા તથા પિતૃપદ નામનું નગર—આ બધું પવિત્ર છે.

Verse 29

अंगारवाहिका तद्वन्नदौ द्वौ शोणघर्घरौ । कालिका च नदी पुण्या पितरा च नदी शुभा

તદ્વત અઙ્ગારવાહિકા નદી છે; અને શોણ તથા ઘર્ઘર—આ બે નદીઓ છે. તેમજ પુણ્યદાયિની કાલિકા નદી અને શુભ પિતરા નદી પણ છે.

Verse 30

एतानि पितृतीर्थानि शस्यंते स्नानदानयोः । श्राद्धमेतेषु यद्दत्तं तदनंतफलं स्मृतम्

આ પિતૃ-તીર્થો સ્નાન અને દાન માટે પ્રશંસિત છે. અહીં અર્પિત કરાયેલું શ્રાદ્ધ અનંત ફળ આપનારું માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 31

शतावटा नदी ज्वाला शरद्वी च नदी तथा । द्वारका कृष्णतीर्थं च तथा ह्युदक्सरस्वती

શતાવટા અને જ્વાલા નદીઓ, તેમજ શરદ્વી નદી; અને દ્વારકા—શ્રીકૃષ્ણનું પાવન તીર્થ—તથા ઉદક્ષરસ્વતી, આ બધાં પુણ્યસ્થાનો છે.

Verse 32

नदी मालवती नाम तथा च गिरिकर्णिका । धूतपापं तथा तीर्थं समुद्रे दक्षिणे तथा

માલવતી નામની નદી અને ગિરિકર્ણિકા નામની નદી પણ છે; તેમજ ધૂતપાપ નામનું તીર્થ દક્ષિણ સમુદ્રકાંઠે સ્થિત છે.

Verse 33

गोकर्णो गजकर्णश्च तथा चक्रनदी शुभा । श्रीशैलं शाकतीर्थं च नारसिंहमतः परम्

ગોકર્ણ, ગજકર્ણ અને શુભ ચક્રનદી; શ્રીશૈલ, શાકતીર્થ, અને ત્યારપછી નરસિંહ-ધામ—આ બધાં પુણ્યસ્થાનો છે.

Verse 34

महेंद्रं च तथा पुण्या पुण्या चापि महानदी । एतेष्वपि सदा श्राद्धमनंतफलदं स्मृतम्

મહેન્દ્રમાં, પુણ્યામાં, અને મહાનદી પુણ્યામાં પણ—આ સ્થાનોમાં કરેલું શ્રાદ્ધ સદૈવ અનંત ફળ આપનારું માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 35

दर्शनादपि पुण्यानि सद्यः पापहराणि वै । तुंगभद्रा नदी पुण्या तथा चक्ररथीति च

માત્ર દર્શનથી પણ પુણ્ય થાય છે અને તે તરત પાપ હરે છે. તુંગભદ્રા નદી પવિત્ર છે, તેમજ ચક્રરથી નામનું તીર્થ પણ.

Verse 36

भीमेश्वरं कृष्णवेणा कावेरी चांजना नदी । नदी गोदावरी पुण्या त्रिसंध्या पूर्णमुत्तमम्

ભીમેશ્વર, કૃષ્ણવેણા અને કાવેરી નદીઓ, અંજના નદી તથા પુણ્ય ગોદાવરી—આ બધાં ત્રિસંધ્યા સહિત પરમ ઉત્તમ અને પૂર્ણ તીર્થો છે.

Verse 37

तीर्थं त्रैयंबकं नाम सर्वतीर्थनमस्कृतम् । यत्रास्ते भगवान्भीमः स्वयमेव त्रिलोचनः

ત્ર્યૈંબક નામનું એક તીર્થ છે, જેને સર્વ તીર્થો નમસ્કાર કરે છે; ત્યાં સ્વયં ત્રિલોચન ભગવાન ભીમ સాక్షાત્ નિવાસ કરે છે.

Verse 38

श्राद्धमेतेषु सर्वेषु दत्तं कोटिगुणं भवेत् । स्मरणादपि पापानि व्रजंति शतधा नृप

હે નૃપ, આ સર્વ તીર્થોમાં આપેલું શ્રાદ્ધ કોટિગણું ફળ આપે છે; માત્ર સ્મરણથી પણ પાપો સોગણાં નાશ પામે છે.

Verse 39

श्रीपर्णा च नदी पुण्या व्यासतीर्थमनुत्तमम् । तथा मत्स्यनदी कारा शिवधारा तथैव च

તથા પુણ્ય શ્રીપર્ણા નદી, અનુત્તમ વ્યાસતીર્થ; તેમજ મત્સ્ય નદી, કારા અને શિવધારા પણ (પવિત્ર છે).

Verse 40

भवतीर्थं च विख्यातं पुण्यतीर्थं च शाश्वतम् । पुण्यं रामेश्वरं तद्वद्वेणापुरमलंपुरम्

ભવતીર્થ પ્રસિદ્ધ છે, શાશ્વત પુણ્યતીર્થ છે; તેમ જ પુણ્યપ્રદ રામેશ્વર, તેમજ વેણાપુર અને મલંપુર પણ (પવિત્ર છે).

Verse 41

अंगारकं च विख्यातमात्मदर्शमलंबुषम् । वत्सव्रातेश्वरं तद्वत्तथागोकामुखं परम्

તથા પ્રસિદ્ધ અંગારક, આત્મદર્શ તીર્થ, અલંબુષ; એ જ રીતે વત્સવ્રાટેશ્વર અને તેમ જ પરમ ગોકામુખ નામનું તીર્થ (છે)।

Verse 42

गोवर्द्धनं हरिश्चंद्रं पुरश्चन्द्रं पृथूदकम् । सहस्राक्षं हिरण्याक्षं तथा च कदलीनदी

ગોવર્ધન, હરિશ્ચન્દ્ર, પુરશ્ચન્દ્ર, પૃથૂદક; સહસ્રાક્ષ, હિરણ્યાક્ષ—અને કદળી નદી પણ (છે)।

Verse 43

नामधेयानि च तथा तथा सौमित्रिसंगतम् । इंद्रनीलं महानादं तथा च प्रियमेलकम्

અને તેવી જ રીતે નામો પણ કહ્યાં—સૌમિત્રિસંગત, ઇન્દ્રનીલ, મહાનાદ તથા પ્રિયમેલક।

Verse 44

एतान्यपि सदा श्राद्धे प्रशस्तान्यधिकानि च । एतेषु सर्वदेवानां सांनिध्यं पठ्यते यतः

આ પણ શ્રાદ્ધમાં સદા પ્રશંસિત છે અને વિશેષરૂપે સ્તુત્ય છે; કારણ કે શાસ્ત્ર કહે છે કે તેમાં સર્વદેવોનું સાન્નિધ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 45

दानमेतेषु सर्वेषु भवेत्कोटिशताधिकम् । बाहुदा च नदी पुण्या तथा सिद्धवटं शुभम्

આ બધામાં કરેલું દાન સો કરોડથી પણ અધિક પુણ્યફળ આપે છે; તેમજ બાહુદા નદી પવિત્ર છે અને શુભ સિદ્ધવટ પણ (પાવન) છે।

Verse 46

तीर्थं पाशुपतं चैव नदी पर्यटिका तथा । श्राद्धमेतेषु सर्वेषु दत्तं कोटिशतोत्तरम्

પાશુપત તીર્થમાં તથા પર્યટિકા નામની નદીના તટે—આ સર્વ સ્થાનોમાં કરેલું શ્રાદ્ધ સૈંકડો કરોડથી પણ અધિક પુણ્ય આપે છે।

Verse 47

तथैव पंचतीर्थं च यत्र गोदावरी नदी । युता लिंगसहस्रेण सव्येतर जलावहा

તેમ જ પંચતીર્થ છે, જ્યાં ગોદાવરી નદી સહસ્ર લિંગોથી યુક્ત થઈ ડાબા અને જમણા—બન્ને કાંઠે જળ વહાવે છે।

Verse 48

जामदग्न्यस्य तत्तीर्थं मोदायतनमुत्तमम् । प्रतीकस्य भयात्सिद्धा यत्र गोदावरी नदी

જામદગ્ન્યનું તે તીર્થ ‘મોદાયતન’ નામનું ઉત્તમ ધામ છે; જ્યાં પ્રતીકના ભયથી સિદ્ધ (ફળદાયક) બની ગોદાવરી નદી વહે છે।

Verse 49

तीर्थं तद्धव्यकव्यानामप्सरोगणसंयुतम् । श्राद्धाग्नि दानकार्यं च तत्र कोटिशताधिकम्

તે તીર્થ અપ્સરાગણોથી યુક્ત છે અને દેવોને હવ્ય તથા પિતૃઓને કવ્ય અર્પણ કરવા વિશેષ ફળદાયક છે; ત્યાં શ્રાદ્ધ, અગ્નિકાર્ય અને દાનનું પુણ્ય સો કરોડથી પણ વધુ વધે છે।

Verse 50

तथा सहस्रलिंगं च राघवेश्वरमुत्तमम् । सेन्द्रकाला नदी पुण्या तत्र शक्रो गतः पुरा

તેમ જ સહસ્રલિંગ અને ઉત્તમ રાઘવેશ્વર છે; ત્યાં પવિત્ર સેન્દ્રકાલા નદી વહે છે, જ્યાં પ્રાચીન કાળે શક્ર (ઇન્દ્ર) ગયો હતો।

Verse 51

निहत्य नमुचिं मित्रं तपसा स्वर्गमाप्तवान् । तत्र दत्तं नरैः श्राद्धमनंतफलदं भवेत्

મિત્ર નમુચિનો વધ કરીને તેણે તપસ્યાથી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો. ત્યાં મનુષ્યો દ્વારા કરાયેલું શ્રાદ્ધ અનંત ફળ આપનારું કહેવાય છે.

Verse 52

पुष्करं नाम वै तीर्थं शालग्रामं तथैव च । शोणपातश्च विख्यातो यत्र वैश्वानराशयः

પુષ્કર નામનું તીર્થ છે અને તેમ જ શાલગ્રામ પણ. તેમજ શોણપાત પ્રસિદ્ધ છે, જ્યાં વૈશ્વાનરનો આશય (નિવાસ/આશ્રય) છે.

Verse 53

तीर्थं सारस्वतं चैव स्वामितीर्थं तथैव च । मलंदरा नदी पुण्या कौशिकी चंद्रका तथा

સારસ્વત તીર્થ અને તેમ જ સ્વામિતીર્થ; પુણ્યવતી મલંદરા નદી; તેમજ કૌશિકી અને ચંદ્રકા પણ.

Verse 54

विदर्भा चाथ वेगा च पयोष्णी प्राङ्मुखा परा । कावेरी चोत्तरांगा च तथा जालंधरो गिरिः

વિદર્ભા, વેગા, પયોષ્ણી અને શ્રેષ્ઠ પ્રાંગ્મુખા; તેમજ કાવેરી, ઉત્તરાંગા અને જાલંધર પર્વત પણ.

Verse 55

एतेषु श्राद्धतीर्थेषु श्राद्धमानंत्यमश्नुते । लोहदंडं तथा तीर्थं चित्रकूटस्तथैव च

આ શ્રાદ્ધ-તીર્થોમાં શ્રાદ્ધ કરવાથી અનંત પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. તેમજ લોહદંડ નામનું તીર્થ અને ચિત્રકૂટ પણ છે.

Verse 56

दिव्यं सर्वत्र गंगायास्तथा नद्यास्तटं शुभम् । कुब्जाम्रकं तथा तीर्थमुर्वशीपुलिनं तथा

ગંગાનો પ્રવાહ સર્વત્ર દિવ્ય છે; તેમ જ નદીનો શુભ કિનારો પણ પાવન છે. કુબ્જામ્રક નામનું તીર્થ અને ઉર્વશી-પુલિન તરીકે ઓળખાતો રેતાળ કિનારો પણ પવિત્ર છે.

Verse 57

संसारमोचनं तीर्थं तथैव ऋणमोचनम् । एतेषु पितृतीर्थेषु श्राद्धमानंत्यमश्नुते

સંસારમોચન નામનું તીર્થ છે અને તેમ જ ઋણમોચન પણ છે. આ પિતૃતીર્થોમાં જે શ્રાદ્ધ કરે છે, તે અનંત પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 58

अट्टहासं तथा तीर्थं गौतमेश्वरमेव च । तथा वसिष्ठतीर्थं च भारतं च ततः परम्

અટ્ટહાસ નામનું તીર્થ, ગૌતમેશ્વર, તેમજ વસિષ્ઠતીર્થ—અને ત્યાર પછી ભારતભૂમિનું પણ વર્ણન થયું છે.

Verse 59

ब्रह्मावर्तं कुशावर्तं हंसतीर्थं तथैव च । पिंडारकं च विख्यातं शंखोद्धारं तथैव च

બ્રહ્માવર્ત, કુશાવર્ત અને હંસતીર્થ; તેમ જ પ્રસિદ્ધ પિંડારક અને શંખોદ્ધાર પણ પવિત્ર તીર્થો છે.

Verse 60

भांडेश्वरं बिल्वकं च नीलपर्वतमेव च । तथा च बदरीतीर्थं सर्वतीर्थेश्वरेश्वरम्

ભાંડેશ્વર, બિલ્વક અને નીલપર્વત; તેમજ બદરીતીર્થ—જે સર્વ તીર્થોના ઈશ્વરના પણ ઈશ્વર સમાન પરમ શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 61

वसुधाराह्वयं तीर्थं रामतीर्थं तथैव च । जयंती विजया चैव शुक्लतीर्थं तथैव च

વસુધારા નામનું તીર્થ, તેમજ રામતીર્થ; અને જયંતી, વિજયાં તથા શુક્લતીર્થ—આ સર્વ પવિત્ર તીર્થો છે.

Verse 62

एषु श्राद्धप्रदातारः प्रयांति परमं पदम् । तीर्थं मातृगृहं नाम करवीरपुरं तथा

આ તીર્થોમાં શ્રાદ્ધ અર્પણ કરનારાઓ પરમ પદને પામે છે. (એમાં) માતૃગૃહ નામનું તીર્થ અને કરવીરપુર પણ છે.

Verse 63

सप्तगोदावरीनाम सर्वतीर्थेश्वरेश्वरम् । तत्र श्राद्धं प्रदातव्यमनंतफलमीप्सुभिः

સર્વ તીર્થોમાં પરમેશ્વર સમાન માન્ય ‘સપ્તગોદાવરી’ સ્થાને, અનંત ફળ ઇચ્છનારોએ ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

Verse 64

कीकटेषु गया पुण्या पुण्यं राजगृहं वनम् । च्यवनस्याश्रमं पुण्यं नदी पुण्या पुनःपुना

કીકટ દેશમાં ગયા પવિત્ર છે; રાજગૃહનું વન પણ પવિત્ર છે. ચ્યવન ઋષિનો આશ્રમ પવિત્ર છે, અને તે નદી પુનઃપુન પવિત્ર ગણાય છે.

Verse 65

विषयाराधनं पुण्यं नदी या तु पुनःपुना । यत्र गाथा विचरति ब्रह्मणा परिकीर्तिता

જે નદીની આરાધનાથી પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય તે નદી પુનઃપુન ધન્ય છે; જ્યાં બ્રહ્માએ કીર્તિત પવિત્ર ગાથા વિહરે છે.

Verse 66

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोपि गयां व्रजेत् । यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्

ઘણા પુત્રોની ઇચ્છા કરવી જોઈએ—તેમામાંથી એક પણ પિતૃશ્રાદ્ધ માટે ગયામાં જાય તો. અથવા અશ્વમેધ યજ્ઞ કરવો, કે નীলવર્ણ વૃષભને ધર્મદાનરૂપે મુક્ત કરવો.

Verse 67

एषा गाथा विचरति तीर्थेष्वायतनेषु च । सर्वे मनुष्या राजेंद्र कीर्त्तयंतः समागताः

હે રાજેન્દ્ર! આ ગાથા તીર્થો અને પવિત્ર ધામોમાં પ્રચલિત છે; સર્વત્ર લોકો ભેગા થઈ તેનો કીર્તન કરીને સ્તુતિ ગાય છે.

Verse 68

किमस्माकं कुले कश्चिद्गयां यास्यति यः सुतः । प्रीणयिष्यति तान्गत्वा सप्तपूर्वांस्तथापरान्

અમારા કુળમાં એવો કોઈ પુત્ર હશે કે જે ગયામાં જશે? ત્યાં જઈને તે અમારા સાત પૂર્વજો તથા પછીના પિતૃગણને પણ તૃપ્ત કરશે.

Verse 69

मातामहानामप्येवं श्रुतिरेषा चिरंतनी । गंगायामस्थिनिचयं गत्वा क्षेप्स्यति यः सुतः

માતામહોના વિષયમાં પણ આવી જ પ્રાચીન પરંપરા છે—જે પુત્ર ગંગામાં જઈ તેમના અસ્થિસંચયને ત્યાં પ્રવાહિત કરે, તે કર્મ પૂર્ણ કરે છે.

Verse 70

तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि दास्यते च जलांजलिम् । अरण्यत्रितये वापि पिंडदानं करिष्यति

તે સાત કે આઠ તલ મિશ્રિત જલાંજલિ અર્પણ કરે; અને અરણ્યત્રયમાં પણ વિધિપૂર્વક પિંડદાન કરે.

Verse 71

प्रथमं पुष्करारण्ये नैमिषे तदनंतरं । धर्मारण्यं पुनः प्राप्य श्राद्धं भक्त्या प्रदास्यति

પ્રથમ પુષ્કર અરણ્યમાં, ત્યારબાદ નૈમિષમાં; અને ફરી ધર્મારણ્યે પહોંચી ભક્તિપૂર્વક શ્રાદ્ધ અર્પણ કરશે.

Verse 72

गयायां धर्मपृष्ठे वा सरसि ब्रह्मणस्तथा । गयाशीर्षवटे चैव पितॄणां दत्तमक्षयम्

ગયામાં—ધર્મપૃષ્ઠે કે બ્રહ્મસરોવરમાં, તેમજ ગયાશીર્ષના વડવૃક્ષ પાસે—પિતૃઓને અપાયેલું દાન અક્ષય બને છે.

Verse 73

व्रजन्कृत्वा निवापं यस्त्वध्वानं परिसर्पति । नरकस्थान्पितॄन्सोपि स्वर्गं नयति सत्वरं

જે યાત્રી માર્ગમાં નિવાપ અર્પણ કરીને આગળ વધે છે, તે નરકસ્થ પિતૃઓને પણ ત્વરિત સ્વર્ગે પહોંચાડે છે.

Verse 74

कुले तस्य न राजेंद्र प्रेतो भवति कश्चन । प्रेतत्वं मोक्षभावं च पिंडदानाच्च गच्छति

હે રાજેન્દ્ર, તેના કુળમાં કોઈ પ્રેત બનતો નથી. પિંડદાનથી પ્રેતત્વ દૂર થાય છે અને મોક્ષયોગ્ય ભાવ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 75

एको मुनिस्ताम्रकराग्रहस्तो ह्याम्रेषु मूले सलिलं ददाति । आम्राश्च सिक्ताः पितरश्च तृप्ता एका क्रिया द्व्यर्थकरी प्रसिद्धा

એક મુનિ હાથમાં તામ્રપાત્ર લઈને આંબાના વૃક્ષના મૂળે જળ અર્પે છે. આંબા સિંવાય છે અને પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે—એક ક્રિયા દ્વિઅર્થકારી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 76

गयायां पिण्डदानस्य नान्यद्दानं विशिष्यते । एकेन पिंडदानेन तृप्तास्ते मोक्षगामिनः

ગયામાં પિંડદાનથી શ્રેષ્ઠ બીજું કોઈ દાન નથી. એક જ પિંડદાનથી પિતૃઓ તૃપ્ત થઈ મોક્ષમાર્ગે પ્રસ્થાન કરે છે.

Verse 77

धान्यप्रदानं प्रवरं वदंति वसुप्रदानं च तथामुनींद्राः । गया सुतीर्थेषु नरैः प्रदत्तं तद्धर्महेतुं प्रवरं वदंति

મુનિન્દ્રો કહે છે કે ધાન્યદાન શ્રેષ્ઠ છે અને ધનદાન પણ તેમ જ ઉત્તમ છે. પરંતુ ગયા જેવા પવિત્ર તીર્થોમાં મનુષ્યો જે દાન આપે છે, તેને તેઓ ધર્મનું પરમ કારણ કહે છે.

Verse 78

सर्वात्मना सुरुचिना महाचल महानदी । ये तु पश्यंति तां गत्वा मानसे दक्षिणोत्तरे

જે લોકો સર્વાત્માથી અને શુદ્ધ આનંદથી માનસરોવરના દક્ષિણ તથા ઉત્તર કાંઠે જઈ તે મહાપર્વત અને મહાનદીનું દર્શન કરે છે, તેઓ ધન્ય થાય છે.

Verse 79

प्रणम्य द्विजमुख्येभ्यः प्राप्तं तैर्जन्मनः फलं । यद्यदिच्छति वै मर्त्यस्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्

શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને પ્રણામ કરીને મનુષ્ય જન્મનું સાચું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. તે જે જે ઇચ્છે છે, તે તે નિઃસંદેહ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 80

एष तूद्देशतः प्रोक्तस्तीर्थानां सग्रहो मया । वागीशोपि न शक्नोति विस्तरात्किमु मानुषः

મેં તીર્થોનો આ સંગ્રહ માત્ર સંક્ષેપમાં કહ્યું છે. વાણીના સ્વામી વાગીશ (બૃહસ્પતિ) પણ તેનો વિસ્તારથી વર્ણન કરી શકતા નથી, તો મનુષ્યની તો શું વાત!

Verse 81

सत्यं तीर्थं दया तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः । वर्णाश्रमाणां गेहेपि तीर्थं शम उदाहृतम्

સત્ય જ તીર્થ છે, દયા પણ તીર્થ છે, અને ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ પણ તીર્થ છે. વર્ણ-આશ્રમ ધર્મ પાળનાર ગૃહસ્થના ઘરમાં પણ શમ (મનશાંતિ)ને તીર્થ કહેવાયું છે.

Verse 82

येषु तीर्थेषु यच्छ्राद्धं तत्कोटिगुणमिष्यते । गयायां यत्तु वै श्राद्धं तच्छ्राद्धमपवर्गदम्

જે જે તીર્થોમાં જે શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે, તે કોટિગુણ ફળદાયક કહેવાય છે; પરંતુ ગયામાં કરાયેલ શ્રાદ્ધ તો નિશ્ચયે અપવર્ગ (મોક્ષ) આપનાર શ્રાદ્ધ છે.

Verse 83

यस्मात्तस्मात्प्रयत्नेन तीर्थे श्राद्धं विधीयते । प्रातःकालो मुहूर्तांस्त्रीन्संगवस्तावदेव तु

અતએવ તે જ કારણથી પ્રયત્નપૂર્વક તીર્થમાં શ્રાદ્ધવિધિ કરવી જોઈએ. યોગ્ય સમય પ્રાતઃકાળ—ત્રણ મુહૂર્ત; અને સંગવ (પૂર્વાહ્ન) પણ એટલાં જ મુહૂર્તનો છે.

Verse 84

मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराह्णस्ततः परम् । सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत्

મધ્યાહ્ન ત્રણ મુહૂર્તનો હોય છે; ત્યાર પછી અપારાહ્ન આવે છે. સાયાહ્ન પણ ત્રણ મુહૂર્તનો છે—તે સમયે શ્રાદ્ધ કરાવવું નહીં.

Verse 85

राक्षसी नाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्मसु । अह्नो मुहूर्ता व्याख्याता दशपंच च सर्वदा

તે સમય ‘રાક્ષસી’ નામે ઓળખાય છે અને સર્વ કર્મોમાં નિંદિત છે. દિવસના મુહૂર્તો હંમેશાં પંદર એમ સમજાવ્યા છે.

Verse 86

तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः । मध्याह्नात्सर्वदा यस्मान्मंदी भवति भास्करः

ત્યાં આઠમો મુહૂર્ત ‘કુતપ’ કાળ તરીકે સ્મૃત છે; કારણ કે મધ્યાહ્ન પછી ભાસ્કરનું તેજ સદૈવ ધીમે ધીમે મૃદુ બનતું જાય છે।

Verse 87

तस्मादनंतफलदस्तत्रारंभो विशिष्यते । खड्गपात्रं च कुतपस्तथा नैपालकंबलम्

અતએવ ત્યાં આરંભ કરેલું કાર્ય અનંત ફળ આપનારું હોવાથી વિશેષ ગણાય છે—(દાનરૂપે) ખડ્ગ-પાત્ર, કુતપ તથા નૈપાલ કમ્બળ વગેરે।

Verse 88

रुक्मं दर्भास्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः । पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य तत्तापकारिणः

સુવર્ણ, દર્ભ, તિલ, ગાયો અને દૌહિત્ર (પુત્રીનો પુત્ર)—આને આઠમ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. પાપને ‘કુત્સિત’ કહે છે, કારણ કે તે તદનુરૂપ તાપ ઉત્પન્ન કરે છે।

Verse 89

अष्टावेते यतस्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः । ऊर्ध्वं मुहुर्त्तात्कुतपान्महूर्त्तं च चतुष्टयम्

આ બધાં આઠ હોવાથી ‘કુતપા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. અને કુતપ મુહૂર્તથી ઉપર ચાર મુહૂર્તોનો એક સમૂહ પણ હોય છે।

Verse 90

मुहूर्त्तपंचकं चैव स्वधावाचनमिष्यते । विष्णुदेहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णतिलास्तथा

સ્વધા-વાચન (સ્વધા-આહ્વાન) માટે પાંચ મુહૂર્તનો કાળ પણ નિર્ધારિત છે. તેમજ કુશ અને કૃષ્ણ તિલ પણ વિષ્ણુના દેહમાંથી ઉત્પન્ન થયા એમ કહેવાય છે।

Verse 91

श्राद्धस्य लक्षणं कालमिति प्राहुर्मनीषिणः । तिलोदकांजलिर्देयो जलांते तीर्थवासिभिः

મનીષીઓ કહે છે કે શ્રાદ્ધનું લક્ષણ યોગ્ય સમય છે. તીર્થવાસીઓએ જળકાંઠે તિલમિશ્રિત જળની અંજલિ અર્પવી જોઈએ.

Verse 92

सदर्भहस्तेनैकेन गृहे श्राद्धं गमिष्यति । पुण्यं पवित्रमायुष्यं सर्वपापविनाशनम्

એક હાથમાં કુશ (દર્ભ) ધારણ કરીને પણ જે ઘરમાં શ્રાદ્ધ કરવા જાય છે, તે પુણ્ય પામે છે—જે પવિત્ર, આયુષ્યવર્ધક અને સર્વપાપનાશક છે.

Verse 93

ब्रह्मणा चैव कथितं तीर्थश्राद्धानुकीर्तनम् । शृणोति यः पठेद्वापि श्रीमान्संजायते नरः

બ્રહ્માએ કહેલું તીર્થશ્રાદ્ધનું આ અનુકીર્તન જે સાંભળે છે અથવા વાંચે છે, તે મનુષ્ય શ્રીસમૃદ્ધ અને સૌભાગ્યવાન બને છે.

Verse 94

श्राद्धकाले च वक्तव्यं तथा तीर्थनिवासिभिः । सर्वपापोपशांन्त्यर्थमलक्ष्मीनाशनं मतं

શ્રાદ્ધકાળે આનું પઠન કરવું જોઈએ, તેમજ તીર્થનિવાસીઓએ પણ. આ સર્વપાપશાંતિ અને અલક્ષ્મીનાશનું સાધન માનવામાં આવે છે.

Verse 95

इदं पवित्रं यशसो निधानमिदं महापातकनाशनं च । ब्रह्मार्करुद्रैरभिपूजितं च श्राद्धस्य माहात्म्यमुशंति तज्ज्ञाः

આ પવિત્ર છે, યશનો નિધાન છે અને મહાપાતકોનો નાશક છે. બ્રહ્મા, અર્ક (સૂર્ય) અને રુદ્ર દ્વારા પણ પૂજિત—એવું શ્રાદ્ધનું માહાત્મ્ય જ્ઞાનીજન કહે છે.