Adhyaya 86

Verse 1

कुंजल उवाच । तस्यास्तु चेष्टितं वत्स दिव्या देव्या वदाम्यहम् । पूर्वजन्मकृतं सर्वं तन्मे निगदतः शृणु

કુંજલ બોલ્યો—વત્સ, હું તે દિવ્ય દેવીનું આચરણ કહું છું. તેના પૂર્વજન્મમાં કરેલું સર્વ હું કહું છું; સાંભળ.

Verse 2

अस्ति वाराणसी पुण्या नगरी पापनाशिनी । तस्यामास्ते महाप्राज्ञः सुवीरो नाम नामतः

પાપનાશિની એવી પુણ્ય નગરી વારાણસી છે. ત્યાં સുവીર નામે પ્રસિદ્ધ એક મહાપ્રાજ્ઞ જ્ઞાની વસતો હતો.

Verse 3

वैश्यजात्यां समुत्पन्नो धनधान्यसमाकुलः । तस्य भार्या महाप्राज्ञ चित्रा नाम सुविश्रुता

તે વૈશ્ય જાતિમાં જન્મેલો અને ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ હતો. તેની પત્ની મહાપ્રાજ્ઞા અને સુવિખ્યાત, ચિત્રા નામની હતી.

Verse 4

कुलाचारं परित्यज्य अनाचारेण वर्तते । न मन्यते हि भर्तारं स्वैरवृत्त्या प्रवर्तते

તે કુળાચાર ત્યજી અનાચારથી વર્તે છે. તે પતિને માનતી નથી અને સ્વૈરવૃત્તિથી જ ચાલે છે.

Verse 5

धर्मपुण्यविहीना तु पापमेव समाचरेत् । भर्तारं कुत्सते नित्यं नित्यं च कलहप्रिया

ધર્મ-પુણ્યથી રહિત થઈ તે પાપકર્મ જ આચરે છે. તે નિત્ય પતિની નિંદા કરે છે અને સદા કલહપ્રિયા રહે છે.

Verse 6

नित्यं परगृहे वासो भ्रमते सा गृहे गृहे । परच्छिद्रं समापश्येत्सदा दुष्टा च प्राणिषु

તે સદા પરના ઘરોમાં વસે છે અને ઘરેઘર ભટકે છે. પરના દોષ-છિદ્રો જ સતત શોધે છે અને પ્રાણીઓ પ્રત્યે હંમેશાં દુષ્ટભાવ રાખે છે।

Verse 7

साधुनिंदापरा दुष्टा सदा हास्यकरा च सा । अनाचारां महापापां ज्ञात्वा वीरेण निंदिता

તે દુષ્ટા હતી; સદા સાધુઓની નિંદામાં તત્પર અને હંમેશાં ઉપહાસનું કારણ બનતી. તેને અનાચારિણી અને મહાપાપિણી જાણીને વીરએ તેની નિંદા કરી।

Verse 8

स तां त्यक्त्वा महाप्राज्ञ उपयेमे महामतिः । अन्य वैश्यस्य वै कन्यां तया सह प्रवर्तते

તેને ત્યજી, મહાપ્રાજ્ઞ અને મહામતિ પુરુષે બીજા વૈશ્યની કન્યાને વિવાહ કરી અને તેની સાથે ગૃહસ્થજીવન ચલાવ્યું।

Verse 9

धर्माचारेण पुण्यात्मा सत्यधर्ममतिः सदा । निरस्ता तेन सा चित्रा प्रचंडा भ्रमते महीम्

ધર્માચરણથી, સદા સત્ય અને ધર્મમાં સ્થિર એવા પુણ્યાત્માએ તેને દૂર હાંકી કાઢી; તેથી તે વિચિત્ર અને પ્રચંડ સ્ત્રી પૃથ્વી પર ભટકે છે।

Verse 10

दुष्टानां संगतिं प्राप्ता नराणां पापिनां सदा । दूतीकर्म चकाराथ सा तेषां पापनिश्चया

દુષ્ટ અને પાપી પુરુષોની સંગતમાં પડીને, પાપમાં દૃઢ નિશ્ચયવાળી બની તે તેમના માટે દૂતી (સંદેશવાહિકા)નું કાર્ય કરવા લાગી।

Verse 11

गृहभंगं चकाराथ साधूनां पापकारिणी । साध्वीं नारीं समाहूय पापवाक्यैः सुलोभयेत्

ત્યારે તે પાપિણી સજ્જનોનાં ઘર તોડવા લાગી. એક સાધ્વી સ્ત્રીને બોલાવી પાપમય વચનો વડે તેને લલચાવતી હતી।

Verse 12

धर्मभंगं चकाराथ वाक्यैः प्रत्ययकारकैः । साधूनां सा स्त्रियं चित्रा अन्यस्मै प्रतिपादयेत्

પછી વિશ્વાસ જગાવતાં વચનો દ્વારા તેણે ધર્મભંગ કરાવ્યો. તે ચિત્રા સજ્જનોની પત્નીને બીજાને સોંપી દેતી હતી।

Verse 13

एवं गृहशतं भग्नं चित्रया पापनिश्चयात् । संग्रामं सा महादुष्टाऽकारयत्पतिपुत्रकैः

આ રીતે ચિત્રાના પાપનિશ્ચયથી સો ઘર બરબાદ થયા. તે મહાદુષ્ટ સ્ત્રીએ પોતાના પતિ અને પુત્રો દ્વારા યુદ્ધ કરાવ્યું।

Verse 14

मनांसि चालयेत्पापा पुरुषाणां स्त्रियः प्रति । अकारयच्च संग्रामं यमग्रामविवर्धनम्

તે પાપિણી પુરુષોના મનને પરસ્ત્રીઓ તરફ ચંચળ કરતી. અને યમલોક વધે એવો યુદ્ધ પણ કરાવતી હતી।

Verse 15

एवं गृहशतं भंक्त्वा पश्चात्सा निधनं गता । शासिता यमराजेन बहुदंडैः सुनंदन

આ રીતે સો ઘર તોડી પછી તે અંતે મરી ગઈ. હે પ્રિય પુત્ર, ત્યારબાદ યમરાજે તેને અનેક દંડોથી દંડિત કરી।

Verse 16

अभोजयत्सुनरकान्रौरवांस्तरणेः सुतः । पाचिता रौरवे चित्रा चित्राः पीडाः प्रदर्शिताः

તરણ (સૂર્ય)ના પુત્રે તેમને રૌરવ નામના ભયંકર નરકોનો ભોગ કરાવ્યો. રૌરવમાં તેઓ દાઝ્યા અને અનેક પ્રકારની ઘોર, વિચિત્ર યાતનાઓ દર્શાવવામાં આવી।

Verse 17

यादृशं क्रियते कर्म तादृशं परिभुज्यते । तया गृहशतं भग्नं चित्रया पापनिश्चयात्

જવું કર્મ કરવામાં આવે, તેવું જ ફળ અવશ્ય ભોગવવું પડે. ચિત્રાના પાપનિશ્ચયને કારણે તેના દ્વારા સો ઘર તૂટી પડ્યા।

Verse 18

तत्तत्कर्मविपाकोऽयं तया भुक्तो द्विजोत्तम । यस्माद्गृहशतं भग्नं तस्माद्दुःखं प्रभुंजति

હે દ્વિજોત્તમ! આ જ તે કર્મનો પરિપાક છે, જે તેણે ભોગવ્યો. કારણ કે સો ઘર તૂટ્યા હતા, તેથી તે હવે દુઃખ ભોગવે છે।

Verse 19

विवाहसमये प्राप्ते दैवं च पाकतां गतम् । प्राप्ते विवाहसमये भर्ता मृत्युं प्रयाति च

વિવાહનો સમય આવે ત્યારે દૈવ પણ પરિપક્વ બને છે; અને લગ્નકાળ આવતા પતિ પણ મૃત્યુને પામે છે।

Verse 20

यथा गृहशतं भग्नं तथा वरशतं मृतम् । स्वयंवरे तदा वत्स विवाहे चैकविंशतिः

જેમ સો ઘર તૂટ્યા, તેમ જ સો વર મૃત્યુ પામ્યા. ત્યારે સ્વયંવરમાં, હે વત્સ, અને લગ્નમાં પણ—એકવીસ (મૃત્યુ) થયા।

Verse 21

दिव्या देव्या मया ख्यातं यथा मे पृच्छितं त्वया । एतत्ते सर्वमाख्यातं तस्याः पूर्वविचेष्टितम्

હે દિવ્ય દેવી, તું જેમ મને પૂછ્યું તેમ જ મેં સમજાવ્યું. તેણીના પૂર્વકૃત કર્મો અને પૂર્વઆચરણ સહિત આ બધું તને પૂર્ણ રીતે કહેલું છે.

Verse 22

उज्ज्वल उवाच । दिव्या देव्यास्त्वया ख्यातं यत्पूर्वं पूर्वचेष्टितम् । तथा पापं कृतं घोरं गृहभंगाख्यमेव च

ઉજ્જ્વલે કહ્યું—હે દિવ્ય દેવી, તું પહેલેથી જ તારા પૂર્વકૃત કાર્યો જણાવ્યું છે; તેમજ ‘ગૃહભંગ’ નામે ઓળખાતું તે ઘોર પાપકર્મ પણ કહ્યું છે.

Verse 23

प्लक्षद्वीपस्य भूपस्य दिवोदासस्य वै सुता । केन पुण्यप्रभावेण तया प्राप्तं महाकुलम्

તે પ્લક્ષદ્વીપના રાજા દિવોદાસની જ પુત્રી હતી. કયા પુણ્યપ્રભાવથી તેને એવું મહાન અને કુલિન કુળ પ્રાપ્ત થયું?

Verse 24

एतन्मे संशयं तात तदेतत्प्रब्रवीतु मे । एवं पापसमाचारा कथं जाता नृपात्मजा

હે તાત, આ જ મારો સંશય છે—કૃપા કરીને મને કહો: રાજકન્યા હોવા છતાં તે કેવી રીતે આવા પાપમય આચરણવાળી બની?

Verse 25

कुंजल उवाच । चित्रायाश्चेष्टितं पुण्यं तत्सर्वं प्रवदाम्यहम् । श्रूयतामुज्ज्वल सुत चित्रया यत्कृतं पुरा

કુંજલે કહ્યું—ચિત્રાના પુણ્યકર્મો હું બધાં વિસ્તારે કહું છું. હે ઉજ્જ્વલપુત્ર, સાંભળો—ચિત્રાએ પૂર્વકાળે જે કર્યું હતું.

Verse 26

भ्रममाणो महाप्राज्ञः कश्चित्सिद्धः समागतः । कुचैलो वस्त्रहीनश्च संन्यासी स च दंडधृक्

ભ્રમણ કરતાં કરતાં એક મહાપ્રાજ્ઞ સિદ્ધ ત્યાં આવી પહોંચ્યો. તે કૂચૈલ, જાણે વસ્ત્રહીન; સંન્યાસી હતો અને દંડ ધારણ કરતો હતો.

Verse 27

कौपीनेन समायुक्तः पाणिपात्रो दिगंबरः । गृहद्वारं समाश्रित्य चित्रायाः परिसंश्रितः

કૌપીન ધારણ કરીને, હાથને જ પાત્ર બનાવી, દિગંબર સમાન તે ગૃહદ્વારનો આશ્રય લઈ ચિત્રાના નજીક ઊભો રહ્યો.

Verse 28

स मौनी सर्वमुंडस्तु विजितात्मा जितेंद्रियः । निराहारो जिताहारः सर्वतत्त्वार्थदर्शकः

તે મૌની, સર્વથા મુંડિત, આત્મવિજયી અને ઇન્દ્રિયજિત હતો. નિરાહારી, આહારમાં સંયમી અને સર્વ તત્ત્વાર્થનો દર્શક હતો.

Verse 29

दूराध्वानपरिश्रांत आतपाकुलमानसः । श्रमेण खिद्यमानश्च तृषाक्रांतः सुपुत्रक

દૂરના માર્ગથી અત્યંત થાકેલો, તાપથી મન વ્યાકુળ; શ્રમથી પીડાતો અને તૃષાથી આક્રાંત હતો, હે સુપુત્ર।

Verse 30

चित्रा द्वारं समाश्रित्य च्छायामाश्रित्य संस्थितः । तया दृष्टो महात्मा स चित्रया श्रमपीडितः

ચિત્રાના દ્વારનો આશ્રય લઈ તે છાયામાં ઊભો રહ્યો. શ્રમથી પીડિત તે મહાત્માને ચિત્રાએ જોયો.

Verse 31

सेवां चक्रे च चित्रा सा तस्यैव सुमहात्मनः । पादप्रक्षालनं कृत्वा दत्वा आसनमुत्तमम्

ચિત્રાએ તે મહાત્માની સેવા કરી; તેમના પાદ પ્રક્ષાલન કરીને ઉત્તમ આસન અર્પણ કર્યું।

Verse 32

आस्यतामासने तात सुखेनापि सुकोमले । क्षुधापनोदनार्थं हि भुज्यतामन्नमुत्तमम्

હે તાત, આ કોમળ અને સુખદ આસન પર બેસો; ક્ષુધા નિવારવા માટે આ ઉત્તમ અન્ન ગ્રહણ કરો।

Verse 33

स्वेच्छया परितुष्टश्च शीतलं सलिलं पिब । एवमुक्त्वा तथा कृत्वा देववत्पूज्य तं सुत

“ઇચ્છા મુજબ શીતળ જળ પી ને તૃપ્ત થાઓ.” એમ કહી તેણે તેમ જ કર્યું અને, હે પુત્ર, દેવવત્ તેમની પૂજા કરી।

Verse 34

अंगसंवाहनं कृत्वा नाशितश्रम एव च । तयोक्तो हि महात्मा स भुक्त्वा पीत्वा द्विजोत्तम

અંગસંવાહન કરીને તેમનો શ્રમ દૂર કર્યો; તેમની વિનંતીથી તે મહાત્મા દ્વિજોત્તમે ભોજન કર્યું અને જળ પાયું।

Verse 35

एवं संतोषितः सिद्धस्तया तत्त्वार्थदर्शकः । संतुष्टः सर्वधर्मात्मा किंचित्कालं स्थिरोभवत्

આ રીતે તેણીથી સંતોષ પામેલા તે સિદ્ધ તત્ત્વાર્થદર્શી, સર્વધર્માત્મા મહાત્મા તૃપ્ત થઈ થોડો સમય સ્થિર રહ્યા।

Verse 36

स्वेच्छया स गतो विप्रो महायोगी यथागतम् । गते तस्मिन्महाभागे सिद्धे चैव महात्मनि

એ બ્રાહ્મણ—મહાયોગી—પોતાની ઇચ્છાથી, જેમ આવ્યો હતો તેમ જ પ્રસ્થાન કરી ગયો. તે મહાભાગ્યવાન સિદ્ધ મહાત્મા ગયા પછી…

Verse 37

सा चित्रा मरणं प्राप्ता स्वकर्मवशमागता । शासिता धर्मराजेन महादंडैः सुदुःखदैः

એ ચિત્રા પોતાના કર્મવશ થઈ મૃત્યુને પામી; અને ધર્મરાજે તેને અતિ દુઃખદ, કઠોર મહાદંડોથી દંડિત કરી।

Verse 38

सा चित्रा नरकं प्राप्ता वेदना व्रातदायकम् । भुंक्ते दुःखं महाराज सा वै युगसहस्रकम्

એ સ્ત્રી ચિત્રા નરકને પામી—જ્યાં યાતનાઓના સમૂહ આપવામાં આવે છે—હે મહારાજ, તે સહસ્ર યુગ સુધી દુઃખ ભોગવે છે।

Verse 39

भोगांते तु पुनर्जन्म संप्राप्तं मानुषस्य च । पूर्वं संपूजितः सिद्धस्तया पुण्यवतां वरः

પરંતુ ભોગના અંતે મનુષ્યને ફરી પુનર્જન્મ મળે છે; અને જેને તેણે પૂર્વે વિધિપૂર્વક પૂજ્યો હતો, તે સિદ્ધ પુરુષ પુણ્યવાનોમાં શ્રેષ્ઠ બન્યો।

Verse 40

तस्य कर्मविपाकोयं प्राप्ता पुण्यवतां कुले । क्षत्रियाणां महाराज्ञो दिवोदासस्य वै गृहे

આ તેના કર્મનો વિપાક છે—તે પુણ્યવાનોના કુળમાં જન્મ્યો; એટલે કે ક્ષત્રિયોના મહારાજ દિવોદાસના ગૃહમાં જ।

Verse 41

दिव्यादेवी च तन्नाम जातं तस्या नरोत्तम । सा हि दत्तवती चान्नं पानं पुण्यं महात्मने

હે નરોત્તમ, તેનું નામ “દિવ્યાદેવી” તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. તેણે મહાત્માને પુણ્યદાયક અન્ન અને પાનનું દાન આપ્યું.

Verse 42

तस्य दानस्य सा भुंक्ते महत्पुण्यफलोदयम् । पिबते शीतलं तोयं मिष्टान्नं च भुनक्ति वै

તે દાનના ફલોદયથી તે મહાપુણ્યનો ભોગ કરે છે; તે શીતળ જળ પીવે છે અને મીઠું અન્ન પણ ભોગવે છે.

Verse 43

दिव्यान्भोगान्प्रभुंजाना वर्तते पितृमंदिरे । सिद्धस्यास्य प्रभावाच्च राजकन्या व्यजायत

દિવ્ય ભોગો ભોગવતી તે પિતૃમંદિરમાં નિવાસ કરે છે; અને આ સિદ્ધના પ્રભાવથી એક રાજકન્યા જન્મી.

Verse 44

पापकर्मप्रभावाच्च गृहभंगान्महीपते । विधवात्वं भुंजते सा दिव्यादेवी सुपुत्रक

હે મહીપતે, પાપકર્મના પ્રભાવ અને ગૃહભંગના કારણે તે દિવ્યાદેવી પણ, હે સુપુત્ર, વૈધવ્ય ભોગવે છે.

Verse 45

एतत्ते सर्वमाख्यातं दिव्यादेव्या विचेष्टितम् । अन्यत्किन्ते प्रवक्ष्यामि यत्त्वं पृच्छसि मामिह

દિવ્યાદેવીના અદ્ભુત ચરિત્રનું આ બધું મેં તને કહી દીધું. હવે અહીં તું જે પૂછે છે, તે વિષે હું તને વધુ શું કહું?

Verse 46

उज्ज्वल उवाच । कथं सा मुच्यते शोकान्महादुःखाद्वदस्व मे । सास्याच्च कीदृशी बाला महादुःखेन पीडिता

ઉજ્જ્વલે કહ્યું—મને કહો, તે શોક અને મહાદુઃખમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થશે? અને એટલા મહાદુઃખથી પીડિત તે બાલિકા કેવી છે?

Verse 47

तत्सुखं कीदृशं तस्माद्विपाकश्च भविष्यति । एतन्मे संशयं तात सांप्रतं छेत्तुमर्हसि

એ સુખ કેવું છે, અને તેમાંથી કયો વિપાક (ફળ) થશે? હે પ્રિય, હવે મારા આ સંશયને દૂર કરવું તમને યોગ્ય છે.

Verse 48

कथं सा लभते मोक्षं तंचोपायं वदस्व मे । एकाकिनी महाभागा महारण्ये प्ररोदिति

તે મోક્ષ કેવી રીતે પામે છે? અને તેનો ઉપાય પણ મને કહો. તે મહાભાગ્યા એકલી મહાવનમાં રડી રહી છે.

Verse 49

विष्णुरुवाच । पुत्रवाक्यं महच्छ्रुत्वा क्षणमेकं विचिंत्य सः । प्रत्युवाच महाप्राज्ञः कुंजलः पुत्रकं प्रति

વિષ્ણુએ કહ્યું—પુત્રના ગಂಭીર વચન સાંભળી તેણે એક ક્ષણ વિચાર કર્યો; પછી મહાપ્રાજ્ઞ કુઞ્જલે પોતાના પુત્રને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 50

शृणु वत्स महाभाग सत्यमेतद्वदाम्यहम् । पापयोनिं तु संप्राप्य पूर्वकर्मसमुद्भवाम्

સાંભળ વત્સ, હે મહાભાગ્યવાન, હું આ સત્ય કહું છું. પૂર્વકર્મથી ઉત્પન્ન પાપયોનિ પ્રાપ્ત કરીને (જીવ તે મુજબ દુઃખ ભોગવે છે).

Verse 51

तिर्यक्त्वेन च मे ज्ञानं नष्टं संप्रति पुत्रक । अस्य वृक्षस्य संगाच्च प्रयतस्य महात्मनः

હે પુત્ર, તિર્યક્‌યોનિમાં પડવાથી મારું જ્ઞાન અત્યારે નષ્ટ થયું છે; અને તે સંયમી મહાત્માને સંબંધિત આ વૃક્ષના સંગથી પણ તે લુપ્ત થયું છે।

Verse 52

रेवायाश्च प्रसादेन विष्णोश्चैव प्रसादतः । येन सा लभते ज्ञानं मोक्षस्थानं निवर्तते

રેવાના પ્રસાદથી અને વિષ್ಣુના પ્રસાદથી પણ તે એવું જ્ઞાન પામે છે, જેના દ્વારા મોક્ષસ્થાનની કલ્પનાથી પણ નિવૃત્ત થાય છે।

Verse 53

उपदेशं प्रवक्ष्यामि मोक्षमार्गमनुत्तमम् । यास्यते कल्मषान्मुक्ता यथा हेम हुताशनात्

હું મોક્ષનો અનુત્તમ માર્ગ ઉપદેશરૂપે કહું છું; જેના દ્વારા કલ્મષોથી મુક્તિ થાય છે—જેમ અગ્નિથી સોનું શુદ્ધ થાય છે।

Verse 54

शुद्धं च जायते वत्स संगाद्वह्नेः स्वरूपवत् । हरेर्ध्यानान्महाप्राज्ञ शीघ्रं तस्य महात्मनः

વત્સ, અગ્નિના સંગથી જેમ વસ્તુ અગ્નિસ્વરૂપ જેવી બની શુદ્ધ થાય છે; હે મહાપ્રાજ્ઞ, હરિધ્યાનથી તે મહાત્માની શુદ્ધિ શીઘ્ર થાય છે।

Verse 55

जपहोमव्रतात्पापं नाशं याति हि पापिनाम् । मदं त्यजेद्यथा नागो भयात्सिंहस्य सर्वदा

જપ, હોમ અને વ્રતથી પાપીઓના પણ પાપ નિશ્ચયે નાશ પામે છે; જેમ સિંહના ભયથી હાથી સદા પોતાનો મદ ત્યજી દે છે।

Verse 56

नामोच्चारेण कृष्णस्य तत्प्रयाति हि किल्बिषम् । तेजसा वैनतेयस्य विषहीना इवोरगाः

શ્રીકૃષ્ણના નામનું માત્ર ઉચ્ચારણ કરતાં જ પાપ નિશ્ચયે દૂર થાય છે; જેમ વૈનતેય (ગરુડ)ના તેજથી સર્પો જાણે વિષહીન થઈ જાય છે।

Verse 57

ब्रह्महत्यादिकाः पापाः प्रलयं यांति नान्यथा । नामोच्चारेण तस्यापि चक्रपाणेः प्रयांति ते

બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપો વિનાશ પામે છે—બીજો ઉપાય નથી; તે ચક્રપાણિ (વિષ્ણુ)ના નામોચ્ચારથી જ તેઓ અંત પામે છે।

Verse 58

यदा नामशतं पुण्यमघराशिविनाशनम् । सा जपेत स्थिरा भूत्वा कामक्रोधविवर्जिता

જ્યારે તે પાપરાશિનો નાશ કરનાર પુણ્યદાયક શતનામનો જપ કરે, ત્યારે સ્થિર બની, કામ-ક્રોધથી રહિત થઈ જપ કરવો।

Verse 59

सर्वेंद्रियाणि संयम्य आत्मज्ञानेन गोपयेत् । तस्य ध्यानप्रविष्टा सा एकभूता समाहिता

બધી ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખી આત્મજ્ઞાનથી તેમની રક્ષા કરવી; ત્યારે તે ચેતના ધ્યાનમાં પ્રવેશીને એકાગ્ર અને સંપૂર્ણ સમાહિત બને છે।

Verse 60

सा जपेत्परमं ज्ञानं तदा मोक्षं प्रयाति च । तन्मनास्तत्पदे लीना योगयुक्ता यदा भवेत्

તે પરમ જ્ઞાનનો જપ કરે તો મોક્ષ પામે છે; જ્યારે તેનું મન તત્ત્વમાં સ્થિર થઈ તે પદમાં લીન થાય, ત્યારે તે યોગયુક્ત બને છે।

Verse 61

उज्ज्वल उवाच । वद तात परं ज्ञानं परमं मम सांप्रतम् । पश्चाद्ध्यान व्रतं पुण्यं नाम्नां शतमिहैव च

ઉજ્જ્વલે કહ્યું—હે તાત, મારા હિત માટે અત્યારે પરમ અને સર્વોચ્ચ જ્ઞાન કહો. ત્યારબાદ પુણ્ય ધ્યાન-વ્રત અને અહીં જ શત પવિત્ર નામો પણ કહો.

Verse 62

कुंजल उवाच । परं ज्ञानं प्रवक्ष्यामि यन्न दृष्टं तु केनचित् । श्रूयतां पुत्र कैवल्यं केवलं मलवर्जितम्

કુંજલે કહ્યું—હું તે પરમ જ્ઞાન પ્રગટ કરીશ, જે કોઈએ ક્યારેય જોયું નથી. સાંભળ પુત્ર, તે જ કૈવલ્ય—કેવળ શુદ્ધ એકાંત અવસ્થા, સર્વ મલથી રહિત.

Verse 63

सूत उवाच । यथा दीपो निवातस्थो निश्चलो वायुवर्जितः । प्रज्वलन्नाशयेत्सर्वमंधकारं महामते

સૂતે કહ્યું—જેમ પવનરહિત સ્થાને રાખેલો દીવો અચળ રહે છે; અને જ્યારે તે તેજથી પ્રજ્વલિત થાય છે, હે મહામતે, ત્યારે સર્વ અંધકારનો નાશ કરે છે.

Verse 64

तद्वद्दोषविहीनात्मा भवत्येव निराश्रयः । निराशो निर्मलो वत्स न मित्रं न रिपुः कदा

એ જ રીતે દોષરહિત અંતઃકરણવાળો પુરુષ ખરેખર નિરાશ્રય બની જાય છે. હે વત્સ, આશારહિત અને નિર્મળ થઈને તે ક્યારેય કોઈને મિત્ર કે શત્રુ માનતો નથી.

Verse 65

न शोको न च हर्षश्च न लोभो न च मत्सरः । एको विषादहर्षैश्च सुखदुःखैर्विमुच्यते

ન શોક, ન હર્ષ; ન લોભ, ન મત્સર. જે એકત્વમાં સ્થિત છે, તે વિષાદ-હર્ષ તથા સુખ-દુઃખથી મુક્ત થાય છે.

Verse 66

विषयैश्चापि सर्वैश्च इंद्रियाणि स संहरेत् । तदा स केवलो जातः केवलत्वं प्रजायते

સર્વ વિષયોથી ઇન્દ્રિયોને સંહરી સાધક જ્યારે આત્મામાં જ સ્થિર થાય છે, ત્યારે તે ‘કેવલ’ બને છે; તેમાંથી કેવલત્વ—પરમ સ્વાતંત્ર્ય—ઉદ્ભવે છે.

Verse 67

अग्निकर्मप्रसंगेन दीपस्तैलं प्रशोषयेत् । वर्त्याधारेण राजेंद्र निःसंगो वायुवर्जितः

હે રાજેન્દ્ર! અગ્નિકર્મમાં દીવો તેલને શોષી (ખપાવી) નાખે છે; માત્ર વાટીના આધારથી સ્થિત રહી તે વાયુવિહિન, નિઃસંગ રહે છે.

Verse 68

कज्जलं वमते पश्चात्तैलस्यापि महामते । कृष्णासौ दृश्यते रेखा दीपस्याग्रे महामते

પછી દીવો કાજળ (કજ્જલ) ઉગારે છે, હે મહામતે, અને તે તેલમાંથી પણ (ઉત્પન્ન) થાય છે; દીવાના અગ્રભાગે, હે મહામતે, કાળી રેખા દેખાય છે.

Verse 69

स्वयमाकृष्यते तैलं तेजसा निर्मलो भवेत् । कायवर्तिस्थितस्तद्वत्कर्मतैलं प्रशोषयेत्

તેલ પોતે જ ખેંચાઈ આવે છે અને તેજથી નિર્મળ બને છે; તેમ જ દેહને વાટી બનાવી (સાધકે) કર્મ-તેલને શોષી (ખપાવી) નાખવું જોઈએ.

Verse 70

विषयान्कज्जलीकृत्य प्रत्यक्षं संप्रदर्शयेत् । जनयेन्निर्मलोभूत्वा स्वयमेव प्रकाशयेत्

વિષયોને કાજળ સમા તુચ્છ બનાવી તત્ત્વને પ્રત્યક્ષ પ્રગટ કરવું જોઈએ; નિર્મળ બની તેને પોતે જ જાગૃત કરવું—અને તે પોતે જ પ્રકાશિત થાય.

Verse 71

क्रोधादिभिः क्लेशसंज्ञैर्वायुभिः परिवर्जितः । निःस्पृहो निश्चलो भूत्वा तेजसा स्वयमुज्ज्वलेत्

ક્રોધાદિ ક્લેશરૂપ પવનોથી રહિત થઈ સાધક નિઃસ્પૃહ અને નિશ્ચલ બને; ત્યારે તે પોતાના અંતઃતેજથી સ્વયં પ્રકાશિત થાય છે।

Verse 72

त्रैलोक्यं पश्यते सर्वं स्वस्थानस्थः स्वतेजसा । केवलज्ञानरूपोऽयं मया ते परिकीर्तितः

પોતાના સ્થાને સ્થિત રહી તે પોતાના તેજથી સમગ્ર ત્રિલોકને જુએ છે. જેનું સ્વરૂપ માત્ર શુદ્ધ જ્ઞાન છે, એવો આ પુરુષ મેં તને વર્ણવ્યો છે।

Verse 73

ध्यानं तस्य प्रवक्ष्यामि द्विविधं तस्य चक्रिणः । केवलज्ञानरूपेण दृश्यते ज्ञानचक्षुषा

તે ચક્રધારી પ્રભુનું ધ્યાન હું કહું છું—તે દ્વિવિધ છે. જ્ઞાનચક્ષુથી તે માત્ર શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપે જ દર્શાય છે।

Verse 74

योगयुक्ता महात्मानः परमार्थपरायणाः । यं पश्यंति विनिद्रास्तु यत्तपः सर्वदर्शकम्

યોગમાં યુક્ત અને પરમાર્થમાં પરાયણ મહાત્માઓ નિદ્રારહિત રહી તેને જુએ છે—એવા તપ દ્વારા, જે સર્વદર્શી દૃષ્ટિ આપે છે।

Verse 75

हस्तपादविहीनं च सर्वत्र परिगच्छति । सर्वं गृह्णाति त्रैलोक्यं स्थावरं जंगमं सुत

હાથ-પગ વિના હોવા છતાં તે સર્વત્ર ગમે છે; સ્થાવર અને જંગમ સહિત સમગ્ર ત્રિલોકને તે ગ્રહણ કરે છે, હે પુત્ર।

Verse 76

नासामुखविहीनस्तु घ्राति जक्षिति पुत्रक । अकर्णः शृणुते सर्वं सर्वसाक्षी जगत्पतिः

હે પુત્ર! નાક અને મોં વિના પણ તે સુગંધ ગ્રહણ કરે છે અને ભોજન કરે છે. કાન વિના પણ તે સર્વ સાંભળે છે—જગત્પતિ, સર્વસાક્ષી પ્રભુ.

Verse 77

अरूपो रूपसंबद्धः पंचवर्गवशंगतः । सर्वलोकस्य यः प्राणः पूजितः स चराचरैः

તે અરূপ હોવા છતાં રૂપ સાથે સંબદ્ધ છે અને પંચવર્ગોના વશમાં આવેલો જણાય છે. જે સર્વ લોકનો પ્રાણ છે, તે જ ચરાચર સૌ દ્વારા પૂજિત છે.

Verse 78

अजिह्वो वदते सर्वं वेदशास्त्रानुगं सुत । अत्वचः स्पर्शनं चापि सर्वेषामेव जायते

હે સુત! જીભ વિના પણ તે વેદ-શાસ્ત્રાનુસાર સર્વ કહે છે; અને ત્વચા વિના પણ સ્પર્શનો અનુભવ થાય છે—આ સર્વમાં જ બને છે.

Verse 79

सदानंदो विरक्तात्मा एकरूपो निराश्रयः । निर्जरो निर्ममो न्यायी सगुणो निर्ममोमलः

તે સદા આનંદસ્વરૂપ, અંતરમાં વિરક્ત, એકરસ અને નિરાશ્રય છે. અજર, નિર્મમ, ન્યાયી, સદ્ગુણસંપન્ન અને નિર્મલ પ્રભુ છે.

Verse 80

अवश्यः सर्ववश्यात्मा सर्वदः सर्ववित्तमः । तस्य धाता न चैवास्ति स वै सर्वमयो विभुः

તે અપ્રતિરોધ્ય, સર્વને વશ કરનાર અંતરાત્મા, સર્વદાતા અને પરમ જ્ઞાની છે. તેના માટે કોઈ ધાતા નથી; તે જ સર્વમય, સર્વવ્યાપી વિભુ છે.

Verse 81

एवं सर्वमयं ध्यानं पश्यते यो महात्मनः । स याति परमं स्थानममूर्तममृतोपमम्

હે મહાત્મન્! જે આ ધ્યાનને સર્વવ્યાપી રૂપે જુએ છે, તે પરમ ધામને પામે છે—જે અમૂર્ત અને અમૃતસમાન છે.

Verse 82

द्वितीयं तु प्रवक्ष्यामि अस्य ध्यानं महात्मनः । मूर्ताकारं तु साकारं निराकारं निरामयम्

હવે હું તે મહાત્માના બીજા ધ્યાનનું વર્ણન કરું છું—તે મૂર્તાકાર અને સાકાર છે, છતાં નિરાકાર અને નિરામય છે.

Verse 83

ब्रह्माण्डं सर्वमतुलं वासितं यस्य वासना । स तस्माद्वासुदेवेति उच्यते मम नंदन

હે મારા પુત્ર! જેના વાસના (વ્યાપક સત્તા) અતુલ બ્રહ્માંડને સર્વત્ર સુવાસિત કરે છે, તે તેથી ‘વાસુદેવ’ કહેવાય છે.

Verse 84

वर्षमाणस्य मेघस्य यद्वर्णं तस्य तद्भवेत् । सूर्यतेजःप्रतीकाशं चतुर्बाहुं सुरेश्वरम्

વરસતા મેઘનો જેવો વર્ણ હોય, એવો જ તેનો વર્ણ થાય; તે સૂર્યતેજ સમાન દીપ્ત, ચતુર્ભુજ અને દેવેશ્વર છે.

Verse 85

दक्षिणे शोभते शंखो हेमरत्नविभूषितः । सूर्यबिंबसमाकारं चक्रं पद्मप्रतिष्ठितम्

જમણી બાજુએ સોનાં-રત્નોથી વિભૂષિત શંખ શોભે છે; અને સૂર્યબિંબ સમાન આકારવાળું ચક્ર કમળ પર પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 86

कौमोदकी गदा तस्य महासुरविनाशिनी । वामे च शोभते वत्स हस्ते तस्य महात्मनः

હે વત્સ, તે મહાત્માના ડાબા હાથે મહાસુરવિનાશિની કૌમોદકી ગદા શોભતી હતી.

Verse 87

महापद्मं सुगंधाढ्यं तस्य दक्षिणहस्तगम् । शोभमानः सदैवास्ते सायुधः कमलाप्रियः

તેણાના જમણા હાથે સુગંધથી પરિપૂર્ણ મહાપદ્મ હતું; આયુધધારી કમલાપ્રિય પ્રભુ સદા તેજસ્વી રહે છે.

Verse 88

कंबुग्रीवं वृत्तमास्यं पद्मपत्रनिभेक्षणम् । राजमानं हृषीकेशं दशनै रत्नसन्निभैः

શંખસમાન ગ્રીવા, ગોળ મુખ અને કમળપત્ર સમાન નેત્રો ધરાવનાર હૃષીકેશ રત્નસમાન દાંતોથી તેજસ્વી થઈ શોભિત હતા.

Verse 89

गुडाकेशाः सन्ति यस्य अधरो विद्रुमाकृतिः । शोभते पुंडरीकाक्षः किरीटेनापि पुत्रक

હે પુત્રક, જેના કેશ ઘન શ્યામ છે અને અધર વિદ્રુમસમાન છે, તે પુંડરીકાક્ષ પ્રભુ કિરીટથી પણ અતિ શોભિત થાય છે.

Verse 90

विशालेनापि रूपेण केशवस्तु सुवर्चसा । कौस्तुभेनांकितेनैव राजमानो जनार्दनः

વિશાળ સ્વરૂપમાં પણ કેશવ દિવ્ય તેજથી દીપ્ત હતા; કૌસ્તુભમણિથી અંકિત જનાર્દન પ્રભુ શોભાયમાન હતા.

Verse 91

सूर्यतेजः प्रतीकाश कुंडलाभ्यां प्रभाति च । श्रीवत्सांकेन पुण्येन सर्वदा राजते हरिः

સૂર્યતેજ સમાન દીપ્ત હરિ પોતાના કુંડળોથી પ્રકાશિત છે; વક્ષસ્થળ પરના પવિત્ર શ્રીવત્સચિહ્નથી તેઓ સદા શોભાયમાન રહે છે।

Verse 92

केयूरकंकणैर्हारैर्मौक्तिकैरृक्षसन्निभैः । वपुषा भ्राजमानस्तु विजयो जयतां वरः

કેયૂર, કંકણ, હાર અને તારાસમાન ઝગમગતા મૌક્તિકોથી અલંકૃત, તેજસ્વી દેહવાળો ‘વિજય’ વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ બની જય પામે છે।

Verse 93

भ्राजते सोपि गोविंदो हेमवर्णेन वाससा । मुद्रिकारत्नयुक्ताभिरंगुलीभिर्विराजते

એ ગોવિંદ પણ સુવર્ણવર્ણ વસ્ત્ર ધારણ કરીને ઝળહળે છે; રત્નજડિત મુદ્રિકાઓથી શોભિત આંગળીઓથી વધુ વિરાજે છે।

Verse 94

सर्वायुधैः सुसंपूर्णैर्दिव्यैराभरणैर्हरिः । वैनतेयसमारूढो लोककर्ता जगत्पतिः

સર્વ આયુધોથી સુસંપન્ન અને દિવ્ય આભૂષણોથી અલંકૃત હરિ, વૈનતેય (ગરુડ) પર આરૂઢ થઈ લોકકર્તા અને જગત્પતિ છે।

Verse 95

एवंतं ध्यायते नित्यमनन्यमनसा नरः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

જે મનુષ્ય અનન્ય મનથી નિત્ય તેમનું ધ્યાન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ್ಣુલોકને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 96

एतत्ते सर्वमाख्यातं ध्यानमेव जगत्पतेः । व्रतं चैव प्रवक्ष्यामि सर्वपापनिवारणम्

હે પ્રિય, જગત્પતિના ધ્યાનનું સર્વ મેં તને સંપૂર્ણ રીતે કહેલું છે. હવે હું તે વ્રત વર્ણવીશ, જે સર્વ પાપોનું નિવારણ કરે છે.