Adhyaya 82
The Yayāti Episode: Succession and Royal Dharma Instructions to Pūru
ભૂમિખંડના યયાતિ-પ્રસંગમાં એક દિવ્ય ગૌરવર્ણા સ્ત્રી ધર્માત્મા રાજા યયાતિની ચિંતા શમાવે છે. તે સંસારના ભય અને મોહને ક્ષણભંગુર બતાવી દિવ્ય દર્શન અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિનું આશ્વાસન આપે છે. યયાતિ કહે છે કે જો તેઓ સ્વર્ગે જાય તો રાજ્યમાં અવ્યવસ્થા થશે, પ્રજા દુઃખ પામશે અને ધર્મનો હ્રાસ થઈ શકે; તેથી પ્રજાપાલન તેમનું મુખ્ય કર્તવ્ય છે. પછી તેઓ ધર્મજ્ઞ પુત્ર પૂરুকে બોલાવી અદ્ભુત ઉત્તરાધિકાર-વિનિમય કરે છે—પોતાનું વૃદ્ધત્વ પૂરুকে આપી પોતે યૌવન ગ્રહણ કરે છે અને રાજ્ય, સેના, કોષ વગેરે સમગ્ર વ્યવસ્થા પૂરાને સોંપે છે. ત્યારબાદ રાજધર્મની શિક્ષા આપે છે: પ્રજાનું રક્ષણ કર, દુષ્ટોને દંડ આપ, બ્રાહ્મણોનું સન્માન કર, કોષ અને મંત્રગોપનીયતા જાળવ, શિકાર અને પરસ્ત્રીગમન ટાળ, દાન કર, હૃષીકેશની ઉપાસના કર, પીડકોને દૂર કર અને કુલપરંપરા તથા શાસ્ત્રીય શિસ્ત જાળવી રાખ. અંતે યયાતિ સ્વર્ગે પ્રસ્થાન કરે છે; અધ્યાય વેન-પ્રસંગ અને તીર્થ-સંદર્ભ સાથે પૂર્ણ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
सुकर्मोवाच । एवं चिंतयते यावद्राजा परमधार्मिकः । तावत्प्रोवाच सा देवी रतिपुत्री वरानना
સુકર્મ બોલ્યો—પરમ ધાર્મિક રાજા આમ વિચારતો હતો, એટલામાં જ રતિની પુત્રી એવી વરાનના દેવી બોલી।
Verse 2
किमु चिंतयसे राजंस्त्वमिहैव महामते । प्रायेणापि स्त्रियः सर्वाश्चपलाः स्युर्न संशयः
હે રાજન, મહામતે! તું અહીં જ કેમ ચિંતા કરે છે? સામાન્ય રીતે જગતમાં બધી સ્ત્રીઓ ચપળ હોય છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 3
नाहं चापल्यभावेन त्वामेवं प्रविचालये । नाहं हि कारयाम्यद्य भवत्पार्श्वं नृपोत्तम
હું ચપળતાના ભાવથી તને આ રીતે વ્યાકુળ કરતી નથી. હે નૃપોત્તમ, આજે હું તને મારી પાસે રહેવા માટે બળજબરી પણ કરતી નથી।
Verse 4
अन्यस्त्रियो यथा लोके चपलत्वाद्वदंति च । अकार्यं राजराजेंद्र लोभान्मोहाच्च लंपटाः
જેમ જગતમાં અન્ય સ્ત્રીઓ ચપળતાથી બોલે છે, તેમ જ હે રાજરાજેન્દ્ર, લોભ અને મોહથી કામાસક્ત લોકો અકાર્ય કરી બેસે છે।
Verse 5
लोकानां दर्शनायैव जाता श्रद्धा ममोरसि । देवानां दर्शनं पुण्यं दुर्लभं हि सुमानुषैः
લોકોના દર્શન માટે જ મારા હૃદયમાં શ્રદ્ધા ઉદ્ભવી છે. દેવોના દર્શન પુણ્યદાયક છે, પરંતુ શ્રેષ્ઠ મનુષ્યોને પણ તે દુર્લભ છે।
Verse 6
तेषां च दर्शनं राजन्कारयामि वदस्व मे । दोषं पापकरं यत्तु मत्संगादिह चेद्भवेत्
હે રાજન્, હું તમને તેમનું દર્શન કરાવીશ; મને કહો—મારા સંગથી અહીં જો કોઈ પાપજનક દોષ ઊપજે, તો તે કયો?
Verse 7
एवं चिंतयसे दुःखं यथान्यः प्राकृतो जनः । महाभयाद्यथाभीतो मोहगर्ते गतो यथा
તમે આમ દુઃખનું ચિંતન કરો છો, જાણે કોઈ સામાન્ય સાંસારિક મનુષ્ય—મહાભયથી ભીત થઈ મોહના ગર્તમાં પડ્યો હોય તેમ.
Verse 8
त्यज चिंतां महाराज न गंतव्यं त्वया दिवि । येन ते जायते दुःखं तन्न कार्यं मया कदा
હે મહારાજ, ચિંતા ત્યજો; તમારે સ્વર્ગે જવું જરૂરી નથી. જેના કારણે તમને દુઃખ થાય એવું કોઈ કાર્ય હું કદી નહીં કરું.
Verse 9
एवमुक्तस्तथा राजा तामुवाच वराननाम् । चिंतितं यन्मया देवि तच्छृणुष्व हि सांप्रतम्
આમ કહ્યા પછી રાજાએ તે સુમુખીને કહ્યું—“દેવી, મેં મનમાં જે વિચાર્યું છે તે હવે સાંભળો.”
Verse 10
मानभंगो मया दृष्टो नैव स्वस्य मनःप्रिये । मयि स्वर्गं गते कांते प्रजा दीना भविष्यति
મનપ્રિયે, મેં માનભંગ જોયો છે—એ મારો પોતાનો નથી. હે કાંતે, હું સ્વર્ગે ગયો પછી પ્રજા દીન થશે.
Verse 11
त्रासयिष्यति दुष्टात्मा यमस्तु व्याधिभिः प्रजाः । त्वया सार्धं प्रयास्यामि स्वर्गलोकं वरानने
દુષ્ટાત્મા યમ પ્રજાને વ્યાધિઓથી પીડિત કરશે; પરંતુ હે સુન્દરમુખી, હું તારી સાથે સ્વર્ગલોકને પ્રસ્થાન કરીશ।
Verse 12
एवमाभाष्य तां राजा समाहूय सुतोत्तमम् । पूरुं तं सर्वधर्मज्ञं जरायुक्तं महामतिम्
આ રીતે તેણીને કહી રાજાએ પોતાના ઉત્તમ પુત્ર પૂરুকে બોલાવ્યો—જે સર્વધર્મજ્ઞ, વયથી પરિપક્વ અને મહામતિ હતો।
Verse 13
एह्येहि सर्वधर्मज्ञ धर्मं जानासि निश्चितम् । ममाज्ञया हि धर्मात्मन्धर्मः संपालितस्त्वया
આવ, આવ—હે સર્વધર્મજ્ઞ! તું નિશ્ચયપૂર્વક ધર્મ જાણે છે. હે ધર્માત્મા, મારી આજ્ઞાથી તું ધર્મનું યોગ્ય પાલન કર્યું છે।
Verse 14
जरा मे दीयतां तात तारुण्यं गृह्यतां पुनः । राज्यं कुरु ममेदं त्वं सकोशबलवाहनम्
વત્સ, મારી જરા તને અપાય અને તું મારું તારુણ્ય ફરી ગ્રહણ કર. ખજાનો, સૈન્ય અને વાહનો સહિત આ મારું રાજ્ય તું સંભાળ।
Verse 15
आसमुद्रां प्रभुंक्ष्व त्वं रत्नपूर्णां वसुंधराम् । मया दत्तां महाभाग सग्रामवनपत्तनाम्
હે મહાભાગ, સમુદ્રપર્યંત વિસ્તરેલી અને રત્નોથી પરિપૂર્ણ આ ધરતી—મેં તને આપેલી—ગામ, વન અને નગરો સહિત ભોગવીને શાસન કર।
Verse 16
प्रजानां पालनं पुण्यं कर्तव्यं च सदानघ । दुष्टानां शासनं नित्यं साधूनां परिपालनम्
હે નિષ્પાપ! પ્રજાનું પાલન કરવું પુણ્ય છે અને સદા કર્તવ્ય છે. દુષ્ટોને નિત્ય દંડ આપો અને સાધુઓનું પરિપાલન કરો.
Verse 17
कर्तव्यं च त्वया वत्स धर्मशास्त्रप्रमाणतः । ब्राह्मणानां महाभाग विधिनापि स्वकर्मणा
વત્સ! ધર્મશાસ્ત્રના પ્રમાણ મુજબ તારે આચરણ કરવું જોઈએ. હે મહાભાગ! વિધિપૂર્વક બ્રાહ્મણોની સેવા-સન્માન કર અને પોતાનું નિર્ધારિત કર્મ નિભાવ.
Verse 18
भक्त्या च पालनं कार्यं यस्मात्पूज्या जगत्त्रये । पंचमे सप्तमे घस्रे कोशं पश्य विपश्चितः
ભક્તિપૂર્વક તેનું પાલન કરવું જોઈએ, કારણ કે તે ત્રિલોકમાં પૂજ્ય છે. હે વિદ્વાન! પાંચમા અને સાતમા દિવસે કોષ (ખજાનો) તપાસો.
Verse 19
बलं च नित्यं संपूज्यं प्रसादधनभोजनैः । चारचक्षुर्भवस्व त्वं नित्यं दानपरो भव
અને બલ (સેનાશક્તિ)નું પણ પ્રસાદ, ધન-દાન અને ભોજનથી નિત્ય પૂજન કરો. ગુપ્તચર જેવી દૃષ્ટિ રાખી સદા સાવચેત રહો અને હંમેશાં દાનપરાયણ બનો.
Verse 20
भव स्वनियतो मंत्रे सदा गोप्यः सुपंडितैः । नियतात्मा भव स्वत्वं मा गच्छ मृगयां सुत
મંત્ર વિષે તું સ્વનિયંત્રિત રહેજે; તે સદા સુપંડિતો દ્વારા ગુપ્ત રાખવામાં આવે છે. મનને નિયત રાખ, આત્મસંયમી બન; હે પુત્ર! શિકાર કરવા ન જા.
Verse 21
विश्वासः कस्य नो कार्यः स्त्रीषु कोशे महाबले । पात्राणां त्वं तु सर्वेषां कलानां कुरु संग्रहम्
સ્ત્રીઓમાં, કોષમાં અને મહાબળમાં કોના પર વિશ્વાસ ન કરવો? પરંતુ તું સર્વ પાત્રોને યોગ્ય એવી સર્વ કલાઓ અને કૌશલ્યોનો સંગ્રહ કર.
Verse 22
यज यज्ञैर्हृषीकेशं पुण्यात्मा भव सर्वदा । प्रजानां कंटकान्सर्वान्मर्दयस्व दिने दिने
યજ્ઞો દ્વારા હૃષીકેશનું પૂજન કર; સદા પુણ્યાત્મા અને ધર્મનિષ્ઠ રહેજે. અને દિવસે દિવસે પ્રજાના સર્વ કંટકો—ઉપદ્રવી દુષ્ટોને—દમન કર.
Verse 23
प्रजानां वांछितं सर्वमर्पयस्व दिने दिने । प्रजासौख्यं प्रकर्तव्यं प्रजाः पोषय पुत्रक
દિવસે દિવસે પ્રજાને ઇચ્છિત સર્વ વસ્તુ અર્પણ કર. પ્રજાનું સુખ કરવું તારો કર્તવ્ય છે; હે પુત્ર, પ્રજાનું પાલન-પોષણ કર.
Verse 24
स्वको वंशः प्रकर्तव्यः परदारेषु मा कृथाः । मतिं दुष्टां परस्वेषु पूर्वानन्वेहि सर्वदा
ધર્મપૂર્વક પોતાનો વંશ આગળ વધાર; પરસ્ત્રી પાસે ન જા. પરના સ્વત્વ પર દુષ્ટ મતિ ન રાખ; સદા પૂર્વજોના સદાચારનું અનુસરણ કર.
Verse 25
वेदानां हि सदा चिंता शास्त्राणां हि च सर्वदा । कुरुष्वैवं सदा वत्स शस्त्राभ्यासरतो भव
વેદોનું સદા ચિંતન કર અને શાસ્ત્રોમાં નિત્ય રત રહેજે. હે વત્સ, આમ જ સતત કર; અને શસ્ત્રાભ્યાસમાં પણ નિષ્ઠાવાન બન.
Verse 26
संतुष्टः सर्वदा वत्स स्वशय्या निरतो भव । गजस्य वाजिनोभ्यासं स्यंदनस्य च सर्वदा
વત્સ, સદા સંતોષમાં રહો અને પોતાની સરળ શય્યામાં જ રત રહો. હાથી, ઘોડા અને રથોના પાલન‑પ્રશિક્ષણનો સતત અભ્યાસ ન કરશો।
Verse 27
एवमादिश्य तं पुत्रमाशीर्भिरभिनंद्य च । स्वहस्तेन च संस्थाप्य करे दत्तं स्वमायुधम्
આ રીતે પુત્રને ઉપદેશ આપી, આશીર્વાદોથી અભિનંદન કર્યું; અને પોતે પોતાના હાથે તેને સ્થિર કરી, પોતાનું આયુધ તેના હાથમાં મૂક્યું।
Verse 28
स्वां जरां तु समागृह्य दत्त्वा तारुण्यमस्य च । गंतुकामस्ततः स्वर्गं ययातिः पृथिवीपतिः
પોતાની જરા પાછી લઈને અને તેના બદલે તેને તારુણ્ય આપી, પૃથ્વીપતિ રાજા યયાતિ સ્વર્ગગમનની ઇચ્છાથી ત્યાર પછી સ્વર્ગે ગયા।
Verse 82
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थवर्णने ययातिचरित्रे द्व्यशीतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં, વેનોપાખ્યાન અંતર્ગત, માતાપિતૃતીર્થવર્ણન તથા યયાતિચરિત્રમાં બ્યાસી મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।