Adhyaya 77

Verse 1

सुकर्मोवाच । कामस्य गीतलास्येन हास्येन ललितेन च । मोहितो राजराजेंद्रो नटरूपेण पिप्पल

સુકર્માએ કહ્યું—કામદેવના મધુર ગાન-નૃત્ય, હાસ્ય અને લલિત ચેષ્ટાઓથી મોહીત થઈ રાજાઓનો રાજા વિમૂઢ થયો; પિપ્પલ વૃક્ષ પાસે કામ નટરૂપે પ્રગટ થયો હતો।

Verse 2

कृत्वा मूत्रं पुरीषं च स राजा नहुषात्मजः । अकृत्वा पादयोः शौचमासने उपविष्टवान्

મૂત્ર અને પુરીષ કરીને તે રાજા—નહુષનો પુત્ર—પગોની શૌચક્રિયા કર્યા વિના જ આસન પર બેસી ગયો।

Verse 3

तदंतरं तु संप्राप्य संचचार जरा नृपम् । कामेनापि नृपश्रेष्ठ इंद्रकार्यं कृतं हितम्

પછી થોડો સમય વીતતાં જરા આવી અને રાજામાં સંચાર કરવા લાગી. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, કામના માધ્યમથી પણ ઇન્દ્રનું હિતકારી કાર્ય સિદ્ધ થયું।

Verse 4

निवृत्ते नाटके तस्मिन्गतेषु तेषु भूपतिः । जराभिभूतो धर्मात्मा कामसंसक्तमानसः

જ્યારે તે નાટ્યપ્રદર્શન પૂર્ણ થયું અને તેઓ ચાલ્યા ગયા, ત્યારે તે ભુપતિ—સ્વભાવથી ધર્માત્મા હોવા છતાં—જરાથી અભિભૂત થયો; તેનું મન કામમાં આસક્ત બન્યું।

Verse 5

मोहितः काममोहेन विह्वलो विकलेंद्रियः । अतीव मुग्धो धर्मात्मा विषयैश्चापवाहितः

કામમોહથી મોહિત થઈ તે વ્યાકુળ થયો, ઇન્દ્રિયો વિકલ થઈ ગઈ. સ્વભાવથી ધર્માત્મા હોવા છતાં તે અત્યંત મુગ્ધ બની વિષયોના પ્રવાહમાં વહેતો ગયો.

Verse 6

एकदा तु गतो राजा मृगया व्यसनातुरः । वने च क्रीडते सोपि मोहरागवशं गतः

એક વખત રાજા મૃગયા-વ્યસનથી વ્યથિત થઈ વનમાં ગયો. ત્યાં પણ તે મોહ અને રાગના વશમાં આવી ક્રીડા કરવા લાગ્યો.

Verse 7

सरसं क्रीडमानस्य नृपतेश्च महात्मनः । मृगश्चैकः समायातश्चतुःशृंगो ह्यनौपमः

મહાત્મા નૃપતિ સરોવરમાં ક્રીડા કરતો હતો ત્યારે એક અનુપમ મૃગ આવ્યો—ચાર શિંગવાળો.

Verse 8

सर्वांगसुंदरो राजन्हेमरूपतनूरुहः । रत्नज्योतिः सुचित्रांगो दर्शनीयो मनोहरः

હે રાજન, તે સર્વાંગસુંદર હતો; તેનું શરીર અને રોમ સોનાની જેમ ઝળહળતું હતું. રત્નજ્યોતિ સમો પ્રકાશમાન, સુચિત્ર અંગોવાળો, દર્શનીય અને મનોહર હતો.

Verse 9

अभ्यधावत्स वेगेन बाणपाणिर्धनुर्द्धरः । इत्यमन्यत मेधावी कोपि दैत्यः समागतः

તે મહા વેગથી દોડી પડ્યો, હાથમાં બાણ લઈને ધનુષ ધારણ કર્યું. ત્યારે મેધાવીએ વિચાર્યું—“નિશ્ચયે કોઈ દૈત્ય આવી પહોંચ્યો છે.”

Verse 10

मृगेण च स तेनापि दूरमाकर्षितो नृपः । गतः सरथवेगेन श्रमेण परिखेदितः

તે મૃગે રાજાને બહુ દૂર સુધી ખેંચી લીધો; રાજા રથના પૂર્ણ વેગે દોડ્યો. પરિશ્રમથી અત્યંત થાકી તે સર્વથા ક્લાંત થયો.

Verse 11

वीक्षमाणस्य तस्यापि मृगश्चांतरधीयत । स पश्यति वनं तत्र नंदंनोपममद्भुतम्

જોતાં જોતાં તે મૃગ નજરથી અદૃશ્ય થઈ ગયું. ત્યારબાદ તેણે ત્યાં નંદનવન સમાન અદ્ભુત અને વિસ્મયજનક વન જોયું.

Verse 12

चारुवृक्षसमाकीर्णं भूतपंचकशोभितम् । गुरुभिश्चंदनैः पुण्यैः कदलीखंडमंडितैः

તે વન સુંદર વૃક્ષોથી ભરેલું, પંચભૂતની શોભાથી ઝળહળતું; પવિત્ર અગરુ અને ચંદનની સુગંધથી યુક્ત અને કેળાના ખંડોથી શોભિત હતું.

Verse 13

बकुलाशोकपुंनागैर्नालिकेरैश्च तिंदुकैः । पूगीफलैश्च खर्जूरैः कुमुदैः सप्तपर्णकैः

ત્યાં બકુલ, અશોક અને પુન્નાગના વૃક્ષો; તેમજ નાળિયેર અને તિંદુક; પૂગી (સુપારી) ફળો, ખજુર, કુમુદ અને સપ્તપર્ણ વૃક્ષો હતાં.

Verse 14

पुष्पितैः कर्णिकारैश्च नानावृक्षैः सदाफलैः । पुष्पितामोदसंयुक्तैः केतकैः पाटलैस्ततः

તે વન ફૂલેલા કર્ણિકાર વૃક્ષો અને અનેક પ્રકારના સદા ફળ આપતા વૃક્ષોથી શોભિત હતું; તેમજ પુષ્પોની સુગંધ-આનંદથી યુક્ત કેતકી અને પાટલ વૃક્ષોથી પણ અલંકૃત હતું.

Verse 15

वीक्षमाणो महाराज ददर्श सर उत्तमम् । पुण्योदकेन संपूर्णं विस्तीर्णं पंचयोजनम्

આસપાસ નજર કરતાં, હે મહારાજ, તેણે એક ઉત્તમ સરોવર જોયું—પુણ્ય જળથી પરિપૂર્ણ અને પાંચ યોજન જેટલું વિસ્તૃત।

Verse 16

हंसकारंडवाकीर्णं जलपक्षिविनादितम् । कमलैश्चापि मुदितं श्वेतोत्पलविराजितम्

તે હંસો અને કારણ્ડવ બતખોથી ભરેલું હતું, જળપક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતું; કમળોથી હર્ષિત અને શ્વેત ઉત્પલોથી શોભિત।

Verse 17

रक्तोत्पलैः शोभमानं हाटकोत्पलमंडितम् । नीलोत्पलैः प्रकाशितं कल्हारैरतिशोभितम्

તે રક્ત ઉત્પલોથી શોભતું, હાટક (સુવર્ણ) ઉત્પલોથી અલંકૃત; નીલ ઉત્પલોથી પ્રકાશિત અને કલ્હારોથી અત્યંત શોભિત હતું।

Verse 18

मत्तैर्मधुकरैश्चपि सर्वत्र परिनादितम् । एवं सर्वगुणोपेतं ददर्श सर उत्तमम्

મત્ત મધુકરોના ગુંજનથી તે સર્વત્ર નાદિત હતું; આ રીતે સર્વગુણસંપન્ન તે ઉત્તમ સરોવર તેણે જોયું।

Verse 19

पंचयोजनविस्तीर्णं दशयोजनदीर्घकम् । तडागं सर्वतोभद्रं दिव्यभावैरलंकृतम्

તે તડાગ પાંચ યોજન પહોળું અને દસ યોજન લાંબું હતું; સર્વતો ભદ્ર, સર્વત્ર મંગલમય અને દિવ્ય ભાવોથી અલંકૃત।

Verse 20

रथवेगेन संखिन्नः किंचिच्छ्रमनिपीडितः । निषसाद तटे तस्य चूतच्छायां सुशीतलाम्

રથના વેગથી થાકેલો અને થોડા શ્રમથી પીડિત થઈ, તે તેના કાંઠે આંબાના અતિશીતળ છાંયામાં બેસી ગયો।

Verse 21

स्नात्वा पीत्वा जलं शीतं पद्मसौगंध्यवासितम् । सर्वश्रमोपशमनममृतोपममेव तत्

સ્નાન કરીને અને કમળની સુગંધથી સુવાસિત તે શીતળ જળ પીધાં પછી સર્વ શ્રમ શમ્યો; તે તો ખરેખર અમૃત સમાન હતું।

Verse 22

वृक्षच्छाये ततस्तस्मिन्नुपविष्टेन भूभृता । गीतध्वनिः समाकर्णि गीयमानो यथा तथा

પછી વૃક્ષની છાંયામાં બેઠેલા તે રાજાએ ગીતનો ધ્વનિ સાંભળ્યો—ક્યારેક આ રીતે, ક્યારેક તે રીતે ગવાતો.

Verse 23

यथा स्त्री गायते दिव्या तथायं श्रूयते ध्वनिः । गीतप्रियो महाराज एव चिंतां परां गतः

જેમ કોઈ દિવ્ય સ્ત્રી ગાય, તેમ જ આ ધ્વનિ સંભળાતો હતો. ગીતપ્રિય તે મહારાજ ઘોર ચિંતામાં પડ્યા.

Verse 24

चिंताकुलस्तु धर्मात्मा यावच्चिंतयते क्षणम् । तावन्नारी वरा काचित्पीनश्रोणी पयोधरा

ધર્માત્મા તે પુરુષ ચિંતાથી વ્યાકુલ થઈ ક્ષણમાત્ર વિચારતો હતો, એટલામાં જ એક ઉત્તમ સ્ત્રી પ્રગટ થઈ—વિસ્તૃત નિતંબ અને પુષ્ટ સ્તનવાળી.

Verse 25

नृपतेः पश्यतस्तस्य वने तस्मिन्समागता । सर्वाभरणशोभांगी शीललक्षणसंपदा

રાજા જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે જ તે તે વનમાં આવી પહોંચી. સર્વ આભૂષણોથી તેના અંગો તેજસ્વી હતા અને તે શીલ તથા શુભલક્ષણોની સંપત્તિથી યુક્ત હતી.

Verse 26

तस्मिन्वने समायाता नृपतेः पुरतः स्थिता । तामुवाच महाराजः का हि कस्य भविष्यसि

તે વનમાં આવીને રાજાના સમક્ષ ઊભી રહી. ત્યારે મહારાજે કહ્યું—“તું કોણ છે, અને કોની (પત્ની/પુત્રી) બનશે?”

Verse 27

किमर्थं हि समायाता तन्मे त्वं कारणं वद । पृष्टा सती तदा तेन न किंचिदपि पिप्पल

“તું કયા હેતુથી અહીં આવી છે? તેનું કારણ મને કહો.” એમ પૂછ્યા છતાં તે સમયે પિપ્પલાએ કશું જ કહ્યું નહીં.

Verse 28

शुभाशुभं च भूपालं प्रत्यवोचद्वरानना । प्रहस्यैव गता शीघ्रं वीणादंडकराऽबला

વરાનનાએ ભુપાલને શુભ-અશુભ વિષે કહ્યું; પછી હસતાં હસતાં, હાથમાં વીણાનો દંડ લઈને તે કોમળાંગી ઝડપથી ચાલી ગઈ.

Verse 29

विस्मयेनापि राजेंद्रो महता व्यापितस्तदा । मया संभाषिता चेयं मां न ब्रूते स्म सोत्तरम्

ત્યારે રાજેન્દ્ર મહાન આશ્ચર્યથી વ્યાપ્ત થયો; મેં સંબોધ્યા છતાં તેણે મને કોઈ ઉત્તર આપ્યો નહીં.

Verse 30

पुनश्चिंतां समापेदे ययातिः पृथिवीपतिः । यो वै मृगो मया दृष्टश्चतुःशृंगः सुवर्णकः

ત્યારે પૃથ્વીપતિ રાજા યયાતિ ફરી ચિંતામાં પડ્યા—“મેં જોયેલું તે મૃગ નિશ્ચયે ચાર શિંગવાળું અને સુવર્ણમય હતું.”

Verse 31

तस्मान्नारी समुद्भूता तत्सत्यं प्रतिभाति मे । मायारूपमिदं सत्यं दानवानां भविष्यति

અતએવ તેમાંથી જ એક નારી ઉત્પન્ન થઈ છે; આ મને નિશ્ચયે સત્ય જણાય છે. આ સત્ય માયારૂપ ધારણ કરીને દાનવો માટે ઘટશે.

Verse 32

चिंतयित्वा क्षणं राजा ययातिर्नहुषात्मजः । यावच्चिंतयते राजा तावन्नारी महावने

નહુષપુત્ર રાજા યયાતિ ક્ષણમાત્ર વિચારમાં પડ્યા. રાજા જેટલો સમય વિચારતા રહ્યા, તેટલો સમય તે નારી મહાવનમાં જ રહી.

Verse 33

अंतर्धानं गता विप्र प्रहस्य नृपनंदनम् । एतस्मिन्नंतरे गीतं सुस्वरं पुनरेव तत्

હે વિપ્ર! તે રાજકુમાર પર હસી અંતર્ધાન થઈ ગઈ. એ જ અંતરમાં તે જ સુમધુર સ્વરવાળું ગીત ફરી સંભળાયું.

Verse 34

शुश्रुवे परमं दिव्यं मूर्छनातानसंयुतम् । जगाम सत्वरं राजा यत्र गीतध्वनिर्महान्

તેણે મૂર્છના અને તાનોથી યુક્ત પરમ દિવ્ય ધ્વનિ સાંભળી. ત્યારબાદ રાજા તત્કાળ ત્યાં દોડી ગયો, જ્યાંથી ગીતનો મહાન નાદ ઊઠતો હતો.

Verse 35

जलांते पुष्करं चैव सहस्रदलमुत्तमम् । तस्योपरि वरा नारी शीलरूपगुणान्विता

જળકાંઠે સહસ્રદળવાળું ઉત્તમ કમળ હતું. તેના ઉપર શીલ, રૂપ અને સદ્ગુણોથી યુક્ત એક શ્રેષ્ઠ નારી વિરાજમાન હતી.

Verse 36

दिव्यलक्षणसंपन्ना दिव्याभरणभूषिता । दिव्यैर्भावैः प्रभात्येका वीणादंडकराविला

તે દિવ્ય લક્ષણોથી સંપન્ન અને દિવ્ય આભૂષણોથી અલંકૃત હતી. દિવ્ય ભાવોથી તે એકલી જ તેજસ્વી દેખાતી—તેનો હાથ વીણાના દંડ પર રમતો હતો.

Verse 37

गायंती सुस्वरं गीतं तालमानलयान्वितम् । तेन गीतप्रभावेण मोहयंती चराचरान्

તે સુમધુર સ્વરે તાલ, માન અને લયથી યુક્ત ગીત ગાઈ રહી હતી. તે ગીતના પ્રભાવથી તે ચરાચર સર્વ જીવોને મોહીત કરતી હતી.

Verse 38

देवान्मुनिगणान्सर्वान्दैत्यान्गंधर्वकिन्नरान् । तां दृष्ट्वा स विशालाक्षीं रूपतेजोपशालिनीम्

તેણે સર્વ દેવો, મુનિગણો, દૈત્યો તથા ગંધર્વ-કિન્નરોને જોયા. અને તે વિશાલાક્ષી, રૂપ અને તેજથી સમૃદ્ધ નારીને જોઈ તે વિસ્મિત થયો.

Verse 39

संसारे नास्ति चैवान्या नारीदृशी चराचरे । पुरा नटो जरायुक्तो नृपतेः कायमेव हि

આ ચરાચર સંસારમાં તેના જેવી બીજી કોઈ નારી નથી. પૂર્વે જરાયુક્ત એક નટ નૃપતિનો માત્ર દેહરૂપ જ હતો.

Verse 40

संचारितो महाकामस्तदासौ प्रकटोभवत् । घृतं स्पृष्ट्वा यथा वह्नी रश्मिवान्संप्रजायते

જ્યારે તે મહાકામ ઉદ્દીપિત થયો, ત્યારે તે પ્રગટ થયો—જેમ ઘીનો સ્પર્શ થતાં અગ્નિ તેજસ્વી જ્વાળાઓ સાથે ભભૂકી ઊઠે છે।

Verse 41

तां च दृष्ट्वा तथा कामस्तत्कायात्प्रकटोऽभवत् । मन्मथाविष्टचित्तोसौ तां दृष्ट्वा चारुलोचनाम्

તેણે તેને જોયા સાથે જ કામ તેના દેહમાંથી જ પ્રગટ થયો. મનમથથી આવિષ્ટ ચિત્ત થઈ તે ચારુલોચના સ્ત્રીને નિહાળવા લાગ્યો।

Verse 42

ईदृग्रूपा न दृष्टा मे युवती विश्वमोहिनी । चिंतयित्वा क्षणं राजा कामसंसक्तमानसः

“આવી રૂપવતી, જે સમગ્ર વિશ્વને મોહિત કરે—મેં કદી જોઈ નથી.” ક્ષણમાત્ર વિચારી, કામમાં આસક્ત મનવાળો રાજા (બોલવા/કરવા લાગ્યો)।

Verse 43

तस्याः सविरहेणापि लुब्धोभून्नृपतिस्तदा । कामाग्निना दह्यमानः कामज्वरेणपीडितः

તેના વિરહમાં પણ ત્યારે નૃપતિ લોભિત થયો; કામાગ્નિથી દહાતો અને કામજ્વરથી પીડિત રહ્યો।

Verse 44

कथं स्यान्मम चैवेयं कथं भावो भविष्यति । यदा मां गूहते बाला पद्मास्या पद्मलोचना

“આ કેવી રીતે મારી થશે, અને એવો ભાવ કેવી રીતે ઉપજશે—જ્યારે તે પદ્માસ્યા, પદ્મલોચના બાલા મને આલિંગન કરશે?”

Verse 45

यदीयं प्राप्यते तर्हि सफलं जीवितं भवेत् । एवं विचिंत्य धर्मात्मा ययातिः पृथिवीपतिः

“જો આ પ્રાપ્ત થાય, તો જીવન નિશ્ચયે સફળ બને.” એમ વિચારી ધર્માત્મા પૃથ્વીપતિ રાજા યયાતિએ એવો સંકલ્પ કર્યો.

Verse 46

तामुवाच वरारोहां का त्वं कस्यापि वा शुभे । पूर्वं दृष्टा तु या नारी सा दृष्टा पुनरेव च

તેણે તે વરારોહાને કહ્યું—“હે શુભે, તું કોણ છે અને કોની છે? જે સ્ત્રી પહેલાં દેખાઈ હતી, એ જ ફરીથી દેખાઈ છે.”

Verse 47

तां पप्रच्छ स धर्मात्मा का चेयं तव पार्श्वगा । सर्वं कथय कल्याणि अहं हि नहुषात्मजः

તે ધર્માત્માએ પૂછ્યું—“તારા બાજુમાં ઊભી આ સ્ત્રી કોણ છે? હે કલ્યાણી, બધું કહો; કારણ કે હું નહુષનો પુત્ર છું.”

Verse 48

सोमवंशप्रसूतोहं सप्तद्वीपाधिपः शुभे । ययातिर्नाम मे देवि ख्यातोहं भुवनत्रये

હે શુભે, હું સોમવંશમાં જન્મેલો સાત દ્વીપોનો અધિપતિ છું. હે દેવી, મારું નામ યયાતિ છે; હું ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છું.

Verse 49

तव संगमने चेतो भावमेवं प्रवांछते । देहि मे संगमं भद्रे कुरु सुप्रियमेव हि

તારા સાથે સંગમ માટે મારું ચિત્ત આ રીતે ઇચ્છે છે. હે ભદ્રે, મને તે સંગમ આપ; જે અતિ પ્રિય હોય તે જ કર.

Verse 50

यं यं हि वांछसे भद्रे तद्ददामि न संशयः । दुर्जयेनापि कामेन हतोहं वरवर्णिनि

હે ભદ્રે! તું જે જે ઇચ્છે છે, તે નિઃસંદેહ હું તને આપીશ. હે વરવર્ણિની! દુર્જય કામે પણ મને પરાજિત કર્યો છે.

Verse 51

तस्मात्त्राहि सुदीनं मां प्रपन्नं शरणं तव । राज्यं च सकलामुर्वीं शरीरमपि चात्मनः

અતએવ હું અતિ દીન અને દુઃખિત, તારી શરણમાં આવ્યો છું; મારી રક્ષા કર. મારું રાજ્ય, સમગ્ર ધરતી, અને મારું શરીર તથા આત્મા પણ તને અર્પણ કરું છું.

Verse 52

संगमे तव दास्यामि त्रैलोक्यमिदमेव ते । तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा सा स्त्री पद्मनिभानना

“અમારા સંગમ સમયે આ જ ત્રૈલોક્ય હું તને આપી દઈશ.” રાજાના વચન સાંભળીને, કમળસમાન મુખવાળી તે સ્ત્રી (મનમાં) હલચલ/પ્રસન્નતા પામી.

Verse 53

विशालां स्वसखीं प्राह ब्रूहि राजानमागतम् । नाम चोत्पत्तिस्थानं च पितरं मातरं शुभे

તેણે પોતાની સખી વિશાલાને કહ્યું—“હે શુભે! આવેલ રાજા વિષે કહો—તેનું નામ, ઉત્પત્તિસ્થાન, અને તેના પિતા-માતા પણ.”

Verse 54

ममापि भावमेकाग्रमस्याग्रे च निवेदय । तस्याश्च वांछितं ज्ञात्वा विशाला भूपतिं तदा

“તેના સમક્ષ મારું એકાગ્ર ભાવ પણ નિવેદન કર.” અને તેણીની ઇચ્છા જાણી, ત્યારે વિશાલાએ તે ભૂપતિને (તદનુસાર) કહ્યું/કર્યું.

Verse 55

उवाच मधुरालापैः श्रूयतां नृपनंदन । विशालोवाच । काम एष पुरा दग्धो देवदेवेन शंभुना

તે મધુર વચનોમાં બોલ્યો—“હે નૃપનંદન, સાંભળો.” વિશાલે કહ્યું—“આ કામદેવને પૂર્વે દેવાધિદેવ શંભુએ દગ્ધ કર્યો હતો.”

Verse 56

रुरोद सा रतिर्दुःखाद्भर्त्राहीनापि सुस्वरम् । अस्मिन्सरसि राजेंद्र सा रतिर्न्यवसत्तदा

દુઃખથી રતિ, પતિ વિહોણી હોવા છતાં મધુર સ્વરે રડી પડી. હે રાજેન્દ્ર, ત્યારે રતિએ આ સરોવરમાં નિવાસ કર્યો.

Verse 57

तस्य प्रलापमेवं सा सुस्वरं करुणान्वितम् । समाकर्ण्य ततो देवाः कृपया परयान्विताः

એવી રીતે તેના મધુર સ્વરમાં કરુણાભર્યા વિલાપને સાંભળી દેવતાઓ પરમ કૃપાથી દ્રવિત થયા.

Verse 58

संजाता राजराजेंद्र शंकरं वाक्यमब्रुवन् । जीवयस्व महादेव पुनरेव मनोभवम्

પછી તે ઊભી થઈ, હે રાજરાજેન્દ્ર, અને શંકરને કહ્યું—“હે મહાદેવ, મનોભવને ફરી જીવિત કરો.”

Verse 59

वराकीयं महाभाग भर्तृहीना हि कीदृशी । कामेनापि समायुक्तामस्मत्स्नेहात्कुरुष्व हि

“હે મહાભાગ, આ બિચારી સ્ત્રી પતિ વિહોણી થઈ કેવી હાલતમાં રહેશે? કામ સાથે જોડાયેલી હોય તોય, મારા પ્રત્યે સ્નેહથી કૃપા કરીને એવું કરો.”

Verse 60

तच्छ्रुत्वा च वचः प्राह जीवयामि मनोभवम् । कायेनापि विहीनोयं पंचबाणो मनोभवः

તે વચન સાંભળી તેણે કહ્યું—“હું મનોભવને ફરી જીવંત કરી દઈશ. દેહ વિના હોવા છતાં પંચબાણધારી આ મનોભવ અસ્તિત્વમાં છે.”

Verse 61

भविष्यति न संदेहो माधवस्य सखा पुनः । दिव्येनापि शरीरेण वर्तयिष्यति नान्यथा

કોઈ સંદેહ નથી—તે ફરી માધવનો સખા બનશે. દિવ્ય શરીર મળ્યા છતાં તે એ જ રીતે વર્તશે; અન્યથા નહીં.

Verse 62

महादेवप्रसादाच्च मीनकेतुः स जीवितः । आशीर्भिरभिनंद्यैवं देव्याः कामं नरोत्तम

મહાદેવની કૃપાથી તે મીનકેતુ જીવિત રહ્યો. દેવીના આશીર્વાદોને સ્વીકારી આનંદિત થઈ, તે નરોત્તમે પોતાની ઇચ્છા પૂર્ણ કરી.

Verse 63

गच्छ काम प्रवर्तस्व प्रियया सह नित्यशः । एवमाह महातेजाः स्थितिसंहारकारकः

“જા, હે કામ! પ્રિયાસહ નિત્ય તારા કાર્યમાં પ્રવર્ત.” એમ સ્થિતી અને સંહારના કર્તા એવા મહાતેજસ્વીએ કહ્યું.

Verse 64

पुनः कामः सरःप्राप्तो यत्रास्ते दुःखिता रतिः । इदं कामसरो राजन्रतिरत्र सुसंस्थिता

પછી કામ ફરી તે સરોવર પાસે આવ્યો જ્યાં રતિ દુઃખિત થઈ બેઠી હતી. તેણે કહ્યું—“હે રાજન! આ કામસર છે; અહીં રતિ સુસ્થિર રીતે વસે છે.”

Verse 65

दग्धे सति महाभागे मन्मथे दुःखधर्षिता । रत्याः कोपात्समुत्पन्नः पावको दारुणाकृतिः

મહાભાગ મનમથ દગ્ધ થઈ ગયા પછી, દુઃખથી વ્યાકુળ રતિના ક્રોધમાંથી ભયંકર આકારવાળો પાવક અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો।

Verse 66

अतीवदग्धा तेनापि सा रतिर्मोहमूर्छिता । अश्रुपातं मुमोचाथ भर्तृहीना नरोत्तम

તેના કારણે પણ રતિ અત્યંત દગ્ધ થઈ; મોહમાં મૂર્છિત થઈ, હે નરોત્તમ, પતિહીના તે અશ્રુધારા વહાવવા લાગી।

Verse 67

नेत्राभ्यां हि जले तस्याः पतिता अश्रुबिंदवः । तेभ्यो जातो महाशोकः सर्वसौख्यप्रणाशकः

તેણીની આંખોમાંથી અશ્રુબિંદુઓ જળમાં પડ્યા; એમાંથી સર્વ સુખનો નાશ કરનાર મહાશોક ઉત્પન્ન થયો।

Verse 68

जरा पश्चात्समुत्पन्ना अश्रुभ्यो नृपसत्तम । वियोगो नाम दुर्मेधास्तेभ्यो जज्ञे प्रणाशकः

હે નૃપસત્તમ, પછી તે અશ્રુઓમાંથી જરા (વૃદ્ધાવસ્થા) ઉત્પન્ન થઈ; અને એમાંથી ‘વિયોગ’ નામની દુર્મતિ વિનાશક શક્તિ જન્મી।

Verse 69

दुःखसंतापकौ चोभौ जज्ञाते दारुणौ तदा । मूर्छा नाम ततो जज्ञे दारुणा सुखनाशिनी

ત્યારે દુઃખ અને સંતાપ—આ બે દારુણ શક્તિઓ ઉત્પન્ન થઈ; ત્યારબાદ ‘મૂર્ચ્છા’ નામની ભયંકર, સુખનાશિની શક્તિ જન્મી।

Verse 70

शोकाज्जज्ञे महाराज कामज्वरोथ विभ्रमः । प्रलापो विह्वलश्चैव उन्मादो मृत्युरेव च

હે મહારાજ, શોકથી કામજ્વર ઊપજ્યો, પછી વિભ્રમ; પ્રલાપ, વિહ્વળતા, ઉન્માદ—અને અંતે મૃત્યુ પણ।

Verse 71

तस्याश्च अश्रुबिंदुभ्यो जज्ञिरे विश्वनाशकाः । रत्याः पार्श्वे समुत्पन्नाः सर्वे तापांगधारिणः

તેણીના અશ્રુબિંદુઓમાંથી વિશ્વનાશક સત્તાઓ જન્મી; રતિના પાર्श્વે ઉત્પન્ન થઈ, તેઓ સૌ દેહ પર તાપના ચિહ્નો ધારણ કરતા હતા।

Verse 72

मूर्तिमंतो महाराज सद्भावगुणसंयुताः । काम एष समायातः केनाप्युक्तं तदा नृप

હે મહારાજ, સદ્ભાવ અને ગુણોથી યુક્ત આ કામદેવ મૂર્તિમાન થઈ પ્રગટ થયો છે—તે સમયે કોઈકના આહ્વાનથી, હે નૃપ।

Verse 73

महानंदेन संयुक्ता दृष्ट्वा कामं समागतम् । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां पतिता अश्रुबिन्दवः

મહાન આનંદથી યુક્ત થઈ, કામદેવને આવેલો જોઈ, તેના બંને નેત્ર અશ્રુથી ભરાયા અને અશ્રુબિંદુઓ નીચે પડ્યા।

Verse 74

अप्सु मध्ये महाराज चापल्याज्जज्ञिरे प्रजाः । प्रीतिर्नाम तदा जज्ञे ख्यातिर्लज्जा नरोत्तम

હે મહારાજ, જળના મધ્યમાં ચાપલ્યથી પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થઈ. ત્યારે ‘પ્રીતિ’ નામે એક, તેમજ ‘ખ્યાતિ’ અને ‘લજ્જા’ પણ જન્મ્યાં, હે નરોત્તમ।

Verse 75

तेभ्यो जज्ञे महानंद शांतिश्चान्या नृपोत्तम । जज्ञाते द्वे शुभे कन्ये सुखसंभोगदायिके

હે નૃપોત્તમ! તે બંનેમાંથી મહાનંદ અને બીજી શાંતિ નામની સંતાન ઉત્પન્ન થઈ. ઉપરાંત બે શુભ કન્યાઓ પણ જન્મી, જે સુખ અને આનંદમય ભોગ આપનારીઓ હતી.

Verse 76

लीलाक्रीडा मनोभाव संयोगस्तु महान्नृप । रत्यास्तु वामनेत्राद्वै आनंदादश्रुबिंदवः

હે મહાનૃપ! તેમની લીલાક્રીડા અને હૃદયભાવનો સંયોગ અત્યંત ગહન હતો. રતિના ડાબા નેત્રમાંથી આનંદવશાત્ ખરેખર અશ્રુબિંદુઓ પ્રગટ થયા.

Verse 77

जलांते पतिता राजंस्तस्माज्जज्ञे सुपंकजम् । तस्मात्सुपंकजाज्जाता इयं नारी वरानना

હે રાજન! તે જળના કિનારે પડી ત્યારે તેમાંથી એક સુંદર કમળ ઉત્પન્ન થયું. અને તે સુકમળમાંથી જ આ વરાનના સ્ત્રી જન્મી.

Verse 78

अश्रुबिंदुमती नाम रतिपुत्री नरोत्तम । तस्याः प्रीत्या सुखं कृत्वा नित्यं वर्त्ते समीपगा

હે નરોત્તમ! રતિની પુત્રી અશ્રુબિંદુમતી નામની એક સ્ત્રી હતી. તેના પ્રત્યે પ્રીતિવશાત્ સુખ આપીને તે નિત્ય તેની નજીક જ રહેતી હતી.

Verse 79

सखीभावस्वभावेन संहृष्टा सर्वदा शुभा । विशाला नाम मे ख्यातं वरुणस्य सुता नृप

હે નૃપ! સખીભાવના સ્વભાવથી તે સદા હર્ષિત અને શુભ હતી. તે મને ‘વિશાલા’ નામે પ્રસિદ્ધ છે—વરুণદેવની પુત્રી.

Verse 80

अस्याश्चांते प्रवर्तामि स्नेहात्स्निग्धास्मि सर्वदा । एतत्ते सर्वमाख्यातमस्याश्चात्मन एव ते

સ્નેહવશ હું તેના અંત સુધી પણ તેની પ્રત્યે પ્રવૃત્ત રહું છું; હું સદા સ્નિગ્ધ અનુરૂપ આસક્ત છું. આ બધું મેં તને કહી દીધું—જે કંઈ તેના આત્મસ્વરૂપનું છે તે સર્વ।

Verse 81

तपश्चचार राजेंद्र पतिकामा वरानना । राजोवाच । सर्वमेव त्वयाख्यातं मया ज्ञातं शुभे शृणु

હે રાજેન્દ્ર! પતિની કામનાથી તે સુમુખી સ્ત્રીએ તપ કર્યું. રાજાએ કહ્યું—તમે જે બધું કહ્યું તે મેં સમજી લીધું; હે શુભે, હવે સાંભળો.

Verse 82

मामेवं हि भजत्वेषा रतिपुत्री वरानना । यमेषा वांछते बाला तत्सर्वं तु ददाम्यहम्

આ સુમુખી રતિપુત્રી આ રીતે જ મારી ભક્તિ કરે; આ બાલિકા જે કંઈ ઇચ્છે, તે બધું હું નિશ્ચયે આપું છું.

Verse 83

तथा कुरुष्व कल्याणि यथा मे वश्यतां व्रजेत् । विशालोवाच । अस्या व्रतं प्रवक्ष्यामि तदाकर्णय भूपते

હે કલ્યાણી! એવું કર કે તે મારા વશમાં આવી જાય. વિશાલે કહ્યું—હું તેના વ્રતનું વર્ણન કરું છું; હે ભૂપતે, તે સાંભળો.

Verse 84

पुरुषं यौवनोपेतं सर्वज्ञं वीरलक्षणम् । देवराजसमं राजन्धर्माचारसमन्वितम्

તે પુરુષ યુવાન, સર્વજ્ઞ, વીરલક્ષણોથી યુક્ત; હે રાજન, દેવરાજ સમાન અને ધર્માચાર તથા સદાચારથી સમ્પન્ન છે.

Verse 85

तेजस्विनं महाप्राज्ञं दातारं यज्विनां वरम् । गुणानां धर्मभावस्य ज्ञातारं पुण्यभाजनम्

તે તેજસ્વી, મહાપ્રાજ્ઞ, ઉદાર દાતા અને યજ્ઞ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; ગુણો તથા ધર્મભાવનો જાણકાર, પુણ્યનો પાત્ર છે.

Verse 86

लोक इंद्रसमं राजन्सुयज्ञैर्धर्मतत्परम् । सर्वैश्वर्यसमोपेतं नारायणमिवापरम्

હે રાજન, લોકમાં તે ઇન્દ્રસમાન ગણાતો; ઉત્તમ યજ્ઞોથી ધર્મમાં તત્પર, સર્વ ઐશ્વર્યથી સમોપેત—જાણે બીજો નારાયણ।

Verse 87

देवानां सुप्रियं नित्यं ब्राह्मणानामतिप्रियम् । ब्रह्मण्यं वेदतत्त्वज्ञं त्रैलोक्ये ख्यातविक्रमम्

તે દેવોને સદા પ્રિય અને બ્રાહ્મણોને અત્યંત પ્રિય છે; બ્રહ્મણ્ય, વેદતત્ત્વજ્ઞ, અને ત્રિલોકમાં પરાક્રમે ખ્યાત છે.

Verse 88

एवंगुणैः समुपेतं त्रैलोक्येन प्रपूजितम् । सुमतिं सुप्रियं कांतं मनसा वरमीप्सति

આવા ગુણોથી સમુપેત અને ત્રિલોકથી પૂજિત—તે મનમાં એવો વર ઇચ્છે છે: જે સુમતિ, અતિપ્રિય અને કાંત હોય.

Verse 89

ययातिरुवाच । एवं गुणैः समुपेतं विद्धि मामिह चागतम् । अस्यानुरूपो भर्त्ताहं सृष्टो धात्रा न संशयः

યયાતિએ કહ્યું: જાણો, હું પણ આ જ ગુણોથી સમુપેત થઈ અહીં આવ્યો છું. નિઃસંદેહ ધાતાએ મને તેના અનુરૂપ પતિ તરીકે સર્જ્યો છે.

Verse 90

विशालोवाच । भवंतं पुण्यसंवृद्धं जाने राजञ्जगत्त्रये । पूर्वोक्ता ये गुणाः सर्वे मयोक्ताः संति ते त्वयि

વિશાલે કહ્યું—હે રાજન, ત્રિલોકમાં પુણ્યથી અત્યંત સમૃદ્ધ એવા તમને હું જાણું છું. મેં અગાઉ કહેલા સર્વ ગુણો નિશ્ચયે તમામાં જ વિદ્યમાન છે.

Verse 91

एकेनापि च दोषेण त्वामेषा हि न मन्यते । एष मे संशयो जातो भवान्विष्णुमयो नृप

એક જ દોષના કારણે પણ એ તમને સ્વીકારતી નથી. હે નૃપ, મને આ સંશય થયો છે—શું તમે વિષ್ಣુમય છો?

Verse 92

ययातिरुवाच । समाचक्ष्व महादोषं यमेषा नानुमन्यते । तत्त्वेन चारुसर्वांगी प्रसादसुमुखी भव

યયાતિએ કહ્યું—જે મહાદોષને આ સુન્દરી મંજૂર કરતી નથી, તે મને સ્પષ્ટ કહી દે. હે ચારુસર્વાંગી, તત્ત્વથી સત્ય બોલ અને પ્રસન્ન થઈ કૃપાભર્યું મુખ ધારણ કર.

Verse 93

विशालोवाच । आत्मदोषं न जानासि कस्मात्त्वं जगतीपते । जरया व्याप्तकायस्त्वमनेनेयं न मन्यते

વિશાલે કહ્યું—હે જગતીપતે, તમે તમારો દોષ કેમ નથી જાણતા? તમારું શરીર જરાથી વ્યાપ્ત છે; તેથી જ એ તમને સ્વીકારતી નથી.

Verse 94

एवं श्रुत्वा महद्वाक्यमप्रियं जगतीपतिः । दुःखेन महताविष्टस्तामुवाच पुनर्नृपः

આ રીતે અપ્રિય પરંતુ ભારવાળા વચન સાંભળી જગતીપતિ રાજા મહાન દુઃખથી વ્યાકુળ થયો અને તેણે તેણીને ફરી કહ્યું.

Verse 95

जरादोषो न मे भद्रे संसर्गात्कस्यचित्कदा । समुद्भूतं ममांगे वै तं न जाने जरागमम्

હે ભદ્રે, કોઈના પણ સંસર્ગથી મને ક્યારેય જરા-દોષ ઉત્પન્ન થયો નથી. છતાં તે મારા અંગોમાં પ્રગટ થયો છે; આ જરા કેવી રીતે આવી, હું જાણતો નથી.

Verse 96

यं यं हि वांछते चैषा त्रैलोक्ये दुर्लभं शुभे । तमस्यै दातुकामोहं व्रियतां वर उत्तमः

હે શુભે, તે જે કંઈ ઇચ્છે—ત્રિલોકમાં પણ જે દુર્લભ હોય—તે તેને આપવા હું ઇચ્છુક છું. તેથી ઉત્તમ વર પસંદ કરવો જોઈએ.

Verse 97

विशालोवाच । जराहीनो यदा स्यास्त्वं तदा ते सुप्रिया भवेत् । एतद्विनिश्चितं राजन्सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

વિશાલે કહ્યું—જ્યારે તું જરા-રહિત બનશે, ત્યારે તે તને અતિ પ્રિય થશે. હે રાજન, આ નિશ્ચિત છે; હું સત્ય સત્ય કહું છું.

Verse 98

श्रुतिरेवं वदेद्राजन्पुत्रे भ्रातरि भृत्यके । जरा संक्राम्यते यस्य तस्यांगे परिसंचरेत्

હે રાજન, શ્રુતિ એમ કહે છે—પુત્ર, ભાઈ કે ભૃત્ય—જરા જેના પર સંક્રાંત થાય, તેના જ શરીરમાં તે ફરતી રહે છે.

Verse 99

तारुण्यं तस्य वै गृह्य तस्मै दत्वा जरां पुनः । उभयोः प्रीतिसंवादः सुरुच्या जायते शुभः

તેનું યૌવન લઈ અને તેને ફરી જરા આપી, સરૂચી બંને વચ્ચે શુભ અને સ્નેહભર્યો પ્રીતિસંવાદ ઉત્પન્ન કરે છે.

Verse 100

यथात्मदानपुण्यस्य कृपया यो ददाति च । फलं राजन्हि तत्तस्य जायते नात्र संशयः

હે રાજન, જે કરુણાથી દાન આપે છે, તે આત્મદાનના પુણ્ય સમાન જ ફળ પામે છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 101

दुःखेनोपार्जितं पुण्यमन्यस्मै हि प्रदीयते । सुपुण्यं तद्भवेत्तस्य पुण्यस्य फलमश्नुते

કષ્ટથી ઉપાર્જિત પુણ્ય જ્યારે બીજાને અર્પણ થાય, ત્યારે તે તેના માટે મહાપુણ્ય બને છે અને તે પુણ્યનું ફળ ભોગવે છે.

Verse 102

पुत्राय दीयतां राजंस्तस्मात्तारुण्यमेव च । प्रगृह्यैव समागच्छ सुंदरत्वेन भूपते

અતએવ હે રાજન, રાજ્ય પુત્રને આપો અને યૌવન પણ; તેને ગ્રહણ કરીને, હે ભૂપતે, સૌંદર્યથી યુક્ત થઈ તત્કાળ પાછા આવો.

Verse 103

यदा त्वमिच्छसे भोक्तुं तदा त्वं कुरुभूपते । एवमाभाष्य सा भूपं विशाला विरराम ह

“હે કુરુ-ભૂપતે, જ્યારે તને ભોજન કરવું હોય ત્યારે કરજે.” એમ કહી વિશાલા રાજા પ્રત્યે મૌન રહી.

Verse 104

सुकर्मोवाच । एवमाकर्ण्य राजेंद्रो विशालामवदत्तदा । राजोवाच । एवमस्तु महाभागे करिष्ये वचनं तव

સુકર્મ બોલ્યો—આ સાંભળી રાજાધિરાજે ત્યારે વિશાલાને કહ્યું. રાજાએ કહ્યું—“તથાસ્તુ, હે મહાભાગે; હું તારો વચન પાળિશ.”

Verse 105

कामासक्तः समूढस्तु ययातिः पृथिवीपतिः । गृहं गत्वा समाहूय सुतान्वाक्यमुवाच ह

કામાસક્તિથી મોહિત પૃથ્વીપતિ રાજા યયાતિ ગૃહે ગયો; પુત્રોને બોલાવી તેમને આ વચન કહ્યાં।

Verse 106

तुरुं पूरुं कुरुं राजा यदुं च पितृवत्सलम् । कुरुध्वं पुत्रकाः सौख्यं यूयं हि मम शासनात्

રાજાએ કહ્યું—‘તુરુ, પૂરુ, કુરુ અને પિતૃભક્ત યદુને સમૃદ્ધ કરો. હે પુત્રો, મારી આજ્ઞાથી તમારું સુખ-કલ્યાણ સાધો।’

Verse 107

पुत्रा ऊचुः । पितृवाक्यं प्रकर्तव्यं पुत्रैश्चापि शुभाशुभम् । उच्यतां तात तच्छीघ्रं कृतं विद्धि न संशयः

પુત્રોએ કહ્યું—‘પિતાનું વચન પુત્રોએ અવશ્ય કરવું, તે શુભ હોય કે અશુભ. હે તાત, શીઘ્ર કહો; નિઃસંદેહ તે કરેલું જાણો।’

Verse 108

एवमाकर्ण्यतद्वाक्यं पुत्राणां पृथिवीपतिः । आचचक्षे पुनस्तेषु हर्षेणाकुलमानसः

પુત્રોના તે વચન સાંભળી પૃથ્વીપતિ આનંદથી વ્યાકુલ મન થઈ ફરી તેમને કહ્યું।