Adhyaya 72

Verse 1

। पिप्पल उवाच । मातलेश्च वचः श्रुत्वा स राजा नहुषात्मजः । किं चकार महाप्राज्ञस्तन्मे विस्तरतो वद

પિપ્પલ બોલ્યો—માતલિના વચન સાંભળી નહુષપુત્ર તે રાજાએ શું કર્યું? હે મહાપ્રાજ્ઞ, તે મને વિસ્તારે કહો।

Verse 2

सर्वपुण्यमयी पुण्या कथेयं पापनाशिनी । श्रोतुमिच्छाम्यहं प्राज्ञ नैव तृप्यामि सर्वदा

હે પ્રાજ્ઞ, આ પુણ્યકથા સર્વપુણ્યમયી અને પાપનાશિની છે. હું તેને સાંભળવા ઇચ્છું છું, કારણ કે હું કદી તૃપ્ત થતો નથી।

Verse 3

सुकर्मोवाच । सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठो ययातिर्नृपसत्तमः । तमुवाचागतं दूतं मातलिं शक्रसारथिम्

સુકર્મ બોલ્યો—સર્વધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ અને નૃપોમાં ઉત્તમ રાજા યયાતિએ આવેલ દૂત—શક્ર (ઇન્દ્ર)ના સારથી માતલિ—ને કહ્યું।

Verse 4

ययातिरुवाच । शरीरं नैव त्यक्ष्यामि गमिष्ये न दिवं पुनः । शरीरेण विना दूत पार्थिवेन न संशयः

યયાતિ બોલ્યો—હું આ શરીરનો ત્યાગ નહીં કરું, અને ફરી સ્વર્ગે પણ નહીં જાઉં. હે દૂત, આ પાર્થિવ દેહ વિના—નિઃસંદેહ—તે શક્ય નથી।

Verse 5

यद्यप्येवं महादोषाः कायस्यैव प्रकीर्तिताः । पूर्वं चापि समाख्यातं त्वया सर्वं गुणागुणम्

યદ્યપિ આ રીતે દેહના જ મહાદોષો વર્ણવાયા છે, તથાપિ તું અગાઉ મને તેના સર્વ ગુણ અને અવગુણ પણ સંપૂર્ણ રીતે સમજાવ્યા છે।

Verse 6

नाहं त्यक्ष्ये शरीरं वै नागमिष्ये दिवं पुनः । इत्याचक्ष्व इतो गत्वा देवदेवं पुरंदरम्

હું આ શરીરનો ત્યાગ કરું નહીં, અને ફરી સ્વર્ગમાં પણ ન જાઉં. અહીંથી જઈ દેવોના દેવ પુરંદરને આ સંદેશ કહેજે.

Verse 7

एकाकिना हि जीवेन कायेनापि महामते । नैव सिद्धिं प्रयात्येवं सांसारिकमिहैव हि

હે મહામતે, એકલો જીવ—સમર્થ દેહ હોવા છતાં—આ રીતે સિદ્ધિ પામતો નથી; આ સંસારજીવનમાં તે એમ શક્ય નથી.

Verse 8

नैव प्राणं विना कायो जीवः कायं विना नहि । उभयोश्चापि मित्रत्वं नयिष्ये नाशमिंद्र न

પ્રાણ વિના દેહ રહેતો નથી, અને દેહ વિના જીવ પણ નથી. તેથી હે ઇન્દ્ર, તેમની પરસ્પર મિત્રતાને હું વિનાશ તરફ નહીં દોરું.

Verse 9

यस्य प्रसादभावाद्वै सुखमश्नाति केवलम् । शरीरस्याप्ययं प्राणो भोगानन्यान्मनोनुगान्

જેનાં પ્રસાદથી જ મનુષ્ય માત્ર સુખનો આસ્વાદ કરે છે; એ જ કૃપાથી શરીરમાં રહેલો આ પ્રાણ મનગમતા અન્ય ભોગો પણ ભોગવે છે.

Verse 10

एवं ज्ञात्वा स्वर्गभोग्यं न भोज्यं देवदूतक । संभवंति महादुष्टा व्याधयो दुःखदायकाः

હે દેવદૂત, જે સ્વર્ગમાં ભોગવવાનું છે તે અહીં ભોગવવા યોગ્ય નથી—એવું જાણ; નહિતર અતિ દુષ્ટ અને દુઃખદાયક વ્યાધિઓ ઊભી થાય છે.

Verse 11

मातले किल्बिषाच्चैव जरादोषात्प्रजायते । पश्य मे पुण्यसंयुक्तं कायं षोडशवार्षिकम्

હે માતલિ, પાપથી જ ખરેખર જરાનો દોષ ઉત્પન્ન થાય છે. જુઓ, પુણ્યસંયુક્ત મારું આ શરીર સોળ વર્ષનું જેવું તેજસ્વી છે.

Verse 12

जन्मप्रभृति मे कायः शतार्धाब्दं प्रयाति च । तथापि नूतनो भावः कायस्यापि प्रजायते

જન્મથી જ મારું આ શરીર દેઢસો વર્ષ પસાર કરી ચૂક્યું છે; છતાં પણ શરીરમાં વારંવાર નવી સ્થિતિ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 13

मम कालो गतो दूत अब्दा प्रनंत्यमनुत्तमम् । यथा षोडशवर्षस्य कायः पुंसः प्रशोभते

હે દૂત, મારો સમય વીતી ગયો, વર્ષો સરકી ગયા; છતાં પરમ અર્થમાં દેહ એવો જ શોભે છે, જેમ સોળ વર્ષના પુરુષનું શરીર તેજસ્વી દેખાય છે.

Verse 14

तथा मे शोभते देहो बलवीर्यसमन्वितः । नैव ग्लानिर्न मे हानिर्न श्रमो व्याधयो जरा

આ રીતે મારું શરીર બળ અને વીર્યથી યુક્ત થઈ શોભે છે; મને ન ગ્લાનિ, ન હાનિ—ન થાક, ન વ્યાધિ, ન જરા.

Verse 15

मातले मम कायेपि धर्मोत्साहेन वर्द्धते । सर्वामृतमयं दिव्यमौषधं परमौषधम्

હે માતલિ, મારા શરીરમાં પણ આ ધર્મોત્સાહથી વધે છે—સર્વામૃતમય તે દિવ્ય ઔષધ, પરમ ઔષધિ.

Verse 16

पापव्याधिप्रणाशार्थं धर्माख्यं हि कृतम्पुरा । तेन मे शोधितः कायो गतदोषस्तु जायते

પાપ અને વ્યાધિના નાશ માટે મેં પૂર્વે ‘ધર્મ’ નામનું કર્મ કર્યું હતું. તેના દ્વારા મારું શરીર શુદ્ધ થયું અને હું દોષરહિત થયો.

Verse 17

हृषीकेशस्य संध्यानं नामोच्चारणमुत्तमम् । एतद्रसायनं दूत नित्यमेवं करोम्यहम्

સંધ્યાકાળે હૃષીકેશનું ધ્યાન અને તેમના નામનું ઉત્તમ ઉચ્ચારણ—હે દૂત, એ જ મારું રસાયણ છે; હું તેને નિત્ય કરું છું.

Verse 18

तेन मे व्याधयो दोषाः पापाद्याः प्रलयं गताः । विद्यमाने हि संसारे कृष्णनाम्नि महौषधे

તેના પ્રભાવથી મારી વ્યાધિઓ, દોષો અને પાપાદિ બધાં નષ્ટ થયા; કારણ કે આ સંસારમાં ‘કૃષ્ણનામ’ નામનું મહૌષધિ વિદ્યમાન છે.

Verse 19

मानवा मरणं यांति पापव्याधि प्रपीडिताः । न पिबंति महामूढाः कृष्ण नाम रसायनम्

પાપરૂપ વ્યાધિથી પીડિત માનવો મૃત્યુને પામે છે; તે મહામૂઢો ‘કૃષ્ણનામ’ રસાયણ પીતા નથી.

Verse 20

तेन ध्यानेन ज्ञानेन पूजाभावेन मातले । सत्येन दानपुण्येन मम कायो निरामयः

તે ધ્યાન, તે જ્ઞાન અને પૂજાભાવથી, હે માતલિ—સત્ય અને દાનપુણ્યથી—મારું શરીર નિરામય બન્યું છે.

Verse 21

पापर्द्धेरामयाः पीडाः प्रभवंति शरीरिणः । पीडाभ्यो जायते मृत्युः प्राणिनां नात्र संशयः

પાપના સંગ્રહથી દેહધારી જીવોમાં રોગો અને કષ્ટો ઉત્પન્ન થાય છે. અને એ પીડાઓથી જ પ્રાણીઓનું મૃત્યુ થાય છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 22

तस्माद्धर्मः प्रकर्तव्यः पुण्यसत्याश्रयैर्नरैः । पंचभूतात्मकः कायः शिरासंधिविजर्जरः

અતએવ પુણ્ય અને સત્યનો આશ્રય લેનારા મનુષ્યોએ ધર્મનું આચરણ કરવું જોઈએ. કારણ કે આ કાયાં પંચભૂતમય છે અને શિરાઓ તથા સાંધાઓથી જર્જર થતી જાય છે.

Verse 23

एवं संधीकृतो मर्त्यो हेमकारीव टंकणैः । तत्र भाति महानग्निर्द्धातुरेव चरः सदा

આ રીતે સંધીકૃત થયેલો મર્ત્ય, જેમ સોનાર ટંકણથી ધાતુ શુદ્ધ કરે તેમ તેજસ્વી બને છે; કારણ કે તેના અંતરમાં મહાન અગ્નિ ધાતુમાં જેમ સદા ચરે છે તેમ સદા ગતિમાન રહે છે.

Verse 24

शतखंडमये विप्र यः संधत्ते सबुद्धिमान् । हरेर्नाम्ना च दिव्येन सौभाग्येनापि पिप्पल

હે વિપ્ર! જે બુદ્ધિમાન શતખંડમય (શતભાગીય) વિધાનને જોડે/સંપન્ન કરે અને દિવ્ય હરિનામ સાથે કરે—તે સૌભાગ્યવશ પણ (પુણ્યફળ પામે); (અહીં આપેલ પાઠ અધૂરો છે).

Verse 25

पंचात्मका हि ये खंडाः शतसंधिविजर्जराः । तेन संधारिताः सर्वे कायो धातुसमो भवेत्

આ ખંડો (અંગો) પંચાત્મકા છે અને સૈંકડો સાંધાઓથી જર્જર થાય છે. પરંતુ તે (ધારક તત્ત્વ) દ્વારા બધાં સમ્યક રીતે ધારિત થાય તો કાયાં ધાતુ સમાન દૃઢ બને છે.

Verse 26

हरेः पूजोपचारेण ध्यानेन नियमेन च । सत्यभावेन दानेन नूत्नः कायो विजायते

હરિની પૂજા-ઉપચાર, ધ્યાન અને નિયમપાલનથી, તેમજ સત્યભાવથી કરેલા દાન દ્વારા દેહ નૂતન અને શુદ્ધ બની પ્રગટે છે.

Verse 27

दोषा नश्यंति कायस्य व्याधयः शृणु मातले । बाह्याभ्यंतरशौचं हि दुर्गंधिर्नैव जायते

હે માતલિ, સાંભળો—દેહના દોષો અને વ્યાધિઓ નાશ પામે છે. બાહ્ય તથા આંતરિક શૌચ હોય તો દુર્ગંધ કદી ઉત્પન્ન થતી નથી.

Verse 28

शुचिस्ततो भवेत्सूत प्रसादात्तस्य चक्रिणः । नाहं स्वर्गं गमिष्यामि स्वर्गमत्र करोम्यहम्

હે સૂત, તે ચક્રધારી પ્રભુના પ્રસાદથી ત્યારે મનુષ્ય શુચિ બને છે. હું સ્વર્ગે નહીં જાઉં; હું અહીં જ સ્વર્ગ રચીશ.

Verse 29

तपसा चैव भावेन स्वधर्मेण महीतलम् । स्वर्गरूपं करिष्यामि प्रसादात्तस्य चक्रिणः

તપ, શુદ્ધ ભાવ અને સ્વધર્મના પાલનથી હું આ ધરતીને સ્વર્ગરૂપ કરી દઈશ—તે ચક્રધારી પ્રભુના પ્રસાદથી.

Verse 30

एवं ज्ञात्वा प्रयाहि त्वं कथयस्व पुरंदरम् । सुकर्मोवाच । समाकर्ण्य ततः सूतो नृपतेः परिभाषितम्

“આ રીતે જાણી તું જા અને પુરંદર (ઇન્દ્ર)ને કહેજે.” એમ સુકર્મ બોલ્યો. ત્યારબાદ રાજાએ કહેલું સાંભળી સૂતે કથા આગળ ચલાવી.

Verse 31

आशीर्भिरभिनंद्याथ आमंत्र्य नृपतिं गतः । सर्वं निवेदयामास इंद्राय च महात्मने

પછી તેણે આશીર્વાદવચનો વડે અભિનંદન કરીને રાજાને વિદાય માંગી પ્રસ્થાન કર્યું; અને મહાત્મા ઇન્દ્રને સર્વ વાત સંપૂર્ણ રીતે નિવેદિત કરી।

Verse 32

समाकर्ण्य सहस्राक्षो ययातेस्तु महात्मनः । तस्याथ चिंतयामासानयनार्थं दिवं प्रति

મહાત્મા યયાતિ વિષે સાંભળી સહસ્રનેત્ર ઇન્દ્રે ત્યારે વિચાર કર્યો કે તેને સ્વર્ગમાં કેવી રીતે લઈ આવવો।

Verse 72

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थवर्णने ययाति । चरिते द्विसप्ततितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિકંડમાં, વેનોપાખ્યાન અંતર્ગત માતાપિતૃતીર્થવર્ણન તથા યયાતિચરિતમાં બાહોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।