Adhyaya 69

Verse 1

मातलिरुवाच । अथ धर्माः शिवेनोक्ताः शिवधर्मागमोत्तमाः । ज्ञेया बहुविधास्ते च कर्मयोगप्रभेदतः

માતલિ બોલ્યો—હવે શિવે ઉપદેશેલા, ઉત્તમ શિવધર્મ-આગમમાં કહેલા ધર્મો કર્મયોગના ભેદ અનુસાર અનેક પ્રકારના જાણવાં યોગ્ય છે।

Verse 2

हिंसादिदोषनिर्मुक्ताः क्लेशायासविवर्जिताः । सर्वभूतहिताः शुद्धाः सूक्ष्मायासा महत्फलाः

આ સાધનાઓ હિંસા વગેરે દોષોથી મુક્ત, ક્લેશ અને પરિશ્રમથી રહિત, સર્વ ભૂતોના હિતકારી અને શુદ્ધ છે; સૂક્ષ્મ પ્રયત્નથી પણ મહાન ફળ આપનારી છે।

Verse 3

अनंतशाखाकलिताः शिवमूलैकसंश्रिताः । ज्ञानध्यानसुपुष्पाढ्याः शिवधर्माः सनातनाः

સનાતન શિવધર્મો અનંત શાખાવાળા વૃક્ષ સમાન છે, જેમનું મૂળ માત્ર શિવમાં જ સ્થિત છે; જ્ઞાન અને ધ્યાનના સુન્દર પુષ્પોથી તે સમૃદ્ધ છે।

Verse 4

धारयंति शिवं यस्माद्धार्यते शिवभाषितैः । शिवधर्माः स्मृतास्तस्मात्संसारार्णवतारकाः

કારણ કે આ ઉપદેશો શિવને ધારણ કરે છે, અને શિવવચન અનુસાર આચરનારાઓ દ્વારા શિવ પણ ધાર્ય થાય છે; તેથી તે ‘શિવધર્મ’ તરીકે સ્મરાય છે—સંસાર-સમુદ્ર પાર કરાવનાર।

Verse 5

तथाऽहि सा क्षमा सत्यं ह्रीः श्रद्धेन्द्रियसंयमः । दानमिज्यातपोदानं दशकं धर्मसाधनम्

નિશ્ચયે આ છે—ક્ષમા, સત્ય, હ્રી (લજ્જા), શ્રદ્ધા અને ઇન્દ્રિયસંયમ; દાન, ઇજ્યા (પૂજા-યજ્ઞભાવ), તપ, અને ફરી દાન—આ દશક ધર્મસાધન છે।

Verse 6

अथ व्यस्तैः समस्तैर्वा शिवधर्मैरनुष्ठितैः । शिवैकरस्य संप्राप्तैर्गतिरेकैव कल्पिता

હવે શિવધર્મો અલગ અલગ રીતે કે સર્વે એકસાથે અનુષ્ઠિત થાય—જે ભક્ત શિવમાં એકનિષ્ઠ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે, તેના માટે એક જ પરમ ગતિ ઘોષિત છે.

Verse 7

यथा भूः सर्वभूतानां स्थानं साधारणं स्मृतम् । तत्तथा शिवभक्तानां तुल्यं शिवपुरंस्मृतम्

જેમ પૃથ્વી સર્વ ભૂતોનું સામાન્ય સ્થાન ગણાય છે, તેમ જ શિવભક્તોનું સમાન નિવાસ ‘શિવપુર’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 8

यथेह सर्वभूतानां भोगाः सातिशयाः स्मृताः । नानापुण्यविशेषेण भोगाः शिवपुरे तथा

જેમ આ લોકમાં સર્વ પ્રાણીઓના ભોગ વિવિધ ઉત્તમતા ધરાવે છે, તેમ જ શિવપુરમાં પણ ભોગો પોતાના પોતાના પુણ્યવિશેષ અનુસાર ભિન્ન થાય છે.

Verse 9

शुभाशुभफलं चापि भुज्यते सर्वदेहिभिः । शिवधर्मस्य चैकस्य फलं तत्रोपभुज्यते

સર્વ દેહધારી શુભ અને અશુભ કર્મફળ ભોગવે છે; પરંતુ ત્યાં તે એકમાત્ર શિવધર્મના માર્ગનું ફળ વિશેષરૂપે ઉપભોગ્ય બને છે.

Verse 10

यस्य यादृग्भवेत्पुण्यं श्रद्धापात्रविशेषतः । भोगाः शिवपुरे तस्य ज्ञेयाः सातिशयाः शुभाः

જેનુ પુણ્ય જેમ હોય—વિશેષ કરીને શ્રદ્ધા અને પાત્રની ઉત્તમતા અનુસાર—શિવપુરમાં તેના શુભ ભોગો તેમ જ અત્યંત અને વિશેષ જાણવાના.

Verse 11

स्थानप्राप्तिः परं तुल्या भोगाः शांतिमयाः स्थिताः । कुर्यात्पुण्यं महत्तस्मान्महाभोगजिगीषया

પરમ પદની પ્રાપ્તિ ધર્માત્માઓ માટે સમતુલ્ય છે અને ત્યાંના ભોગો શાંતિમય સ્થિતિમાં રહે છે. તેથી મહાભોગ જીતવાની ઇચ્છાથી મહાપુણ્ય કરવું જોઈએ.

Verse 12

सर्वातिशयमेवैकं भावितं च सुरोत्तमैः । आत्मभोगाधिपत्यं स्याच्छिवः सर्वजगत्पतिः

આ એક જ સર્વોત્કૃષ્ટ છે—દેવશ્રેષ્ઠોએ પણ એમ જ પ્રતિપાદિત કર્યું છે. પોતાના ભોગ પર સ્વાધીન અધિપત્ય ધરાવનાર, સર્વ જગતના પતિ શિવ છે.

Verse 13

केचित्तत्रैव मुच्यंते ज्ञानयोगरता नराः । आवर्तंते पुनश्चान्ये संसारे भोगतत्पराः

કેટલાક લોકો જ્ઞાનયોગમાં રત રહી ત્યાં જ મુક્ત થાય છે; પરંતુ અન્ય લોકો ભોગમાં તત્પર રહી ફરી ફરી સંસારમાં પરત આવે છે.

Verse 14

तस्माद्विमुक्तिमिच्छंस्तु भोगासक्तिं च वर्जयेत् । विरक्तः शांतचित्तात्मा शिवज्ञानमवाप्नुयात्

અતએવ જે વિમુક્તિ ઇચ્છે તે ભોગાસક્તિનો ત્યાગ કરે. વૈરાગ્યયુક્ત, શાંતચિત્ત અને શાંતાત્મા બની તે શિવજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 15

ये चापीशान्यहृदया यजंतीशं प्रसंगतः । तेषामपि ददातीशः स्थानं भावानुरूपतः

જેનાં હૃદયમાં ઈશ પ્રત્યે ભક્તિ ન પણ હોય, છતાં જે પ્રસંગવશ પ્રભુની પૂજા કરે છે—ઈશ તેમને પણ તેમના ભાવ અનુસાર સ્થાન આપે છે.

Verse 16

तत्रार्चयंति ये रुद्रं सकृदुच्छिन्नकल्मषाः । तेषां पिशाचलोकेषु भोगानीशः प्रयच्छति

જે ત્યાં રુદ્રની એકવાર પણ આરાધના કરે છે, તેમના પાપો છેદાય છે; તેમના માટે પ્રભુ પિશાચ-લોકોમાં પણ ભોગો આપે છે।

Verse 17

संतप्ता दुःखभारेण म्रियंते सर्वदेहिनः । अन्नदः पुण्यदः प्रोक्तः प्राणदश्चापि सर्वदः

દુઃખના ભારથી સંતપ્ત સર્વ દેહધારી મરી જાય છે; તેથી અન્નદાતાને પુણ્યદાતા કહેવામાં આવ્યો છે; અન્નદાતા પ્રાણદાતા પણ—સર્વદાતા છે।

Verse 18

तस्मादन्नप्रदानेन सर्वदानफलं लभेत् । त्रैलोक्ये यानि रत्नानि भोगस्त्रीवाहनानि च

અતએવ અન્નદાનથી સર્વ દાનોનું ફળ મળે છે; ત્રિલોકમાં રહેલા રત્નો, તેમજ ભોગો, સ્ત્રીઓ અને વાહનોનું ફળ પણ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 19

अन्नदानप्रदः सर्वमिहामुत्र फलं लभेत् । यस्यान्नपानपुष्टांगः कुरुते पुण्यसंचयम्

અન્નદાન કરનાર ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં સર્વ ફળ મેળવે છે; કારણ કે અન્ન-પાનથી પોષિત અંગોવાળો મનુષ્ય પુણ્યસંચય કરે છે।

Verse 20

अन्नप्रदातुस्तस्यार्धं कर्तुश्चार्धं न संशयः । धर्मार्थकाममोक्षाणां देहः परमसाधनम्

પુણ્યનો અડધો ભાગ અન્નદાતાનો અને અડધો દાન કરાવનારનો—એમાં શંકા નથી; ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ માટે દેહ પરમ સાધન છે।

Verse 21

स्थितिस्तस्यान्नपानाभ्यामतस्तत्सर्वसाधनम् । अन्नं प्रजापतिः साक्षादन्नं विष्णुः शिवः स्वयम्

તેનું પોષણ અન્ન અને પાન પર જ આધારિત છે; તેથી તે (અન્ન) સર્વ સિદ્ધિનું સાધન છે. અન્ન સాక్షાત્ પ્રજાપતિ છે; અન્ન જ વિષ્ણુ છે; અને અન્ન જ સ્વયં શિવ છે.

Verse 22

तस्मादन्नसमं दानं न भूतं न भविष्यति । त्रयाणामपि लोकानामुदकं जीवनं स्मृतम्

અતએવ અન્નદાન સમાન દાન ન ભૂતકાળમાં થયું છે, ન ભવિષ્યમાં થશે. ત્રણેય લોક માટે જળને જ જીવન માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 23

पवित्रमुदकं दिव्यं शुद्धं सर्वरसायनम् । अन्नपानाश्व गो वस्त्र शय्या सूत्रासनानि च

પવિત્ર જળ—દિવ્ય, શુદ્ધ અને સર્વરસાયન—દાનયોગ્ય છે; તેમજ અન્ન-પાન, અશ્વ, ગાયો, વસ્ત્ર, શય્યા અને દોરીથી વણાયેલા આસનો પણ.

Verse 24

प्रेतलोके प्रशस्तानि दानान्यष्टौ विशेषतः । एवं दानविशेषेण धर्मराजपुरं नरः

પ્રેતલોકમાં વિશેષ કરીને આઠ પ્રકારનાં દાન પ્રશંસનીય ગણાય છે. આવા વિશિષ્ટ દાનથી મનુષ્ય ધર્મરાજ (યમ)ના નગરને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 25

यस्माद्याति सुखेनैव तस्माद्धर्मं समाचरेत् । ये पुनः क्रूरकर्माणः पापादानविवर्जिताः

કારણ આથી મનુષ્ય સહેજે કલ્યાણને પામે છે; તેથી ધર્મનું આચરણ કરવું જોઈએ. પરંતુ જે ક્રૂરકર્મી, પાપમાં આસક્ત અને દાનથી વંચિત છે, તેઓ તે ગતિ પામતા નથી.

Verse 26

भुंजते दारुणं दुःखं नरके नृपनंदन । तथा सुखं प्रभुंजंति दानकर्तार एव तु

હે નૃપનંદન! દાનથી વિમુખ લોકો નરકમાં ભયંકર દુઃખ ભોગવે છે; અને ખરેખર દાનકર્તાઓ જ પૂર્ણ સુખનો ઉપભોગ કરે છે।

Verse 27

तेषां तु संभवेत्सौख्यं कर्मयोगरतात्मनाम् । अप्रमेयगुणैर्दिव्यैर्विमानैः सर्वकामकैः

કર્મયોગમાં રત ચિત્તવાળાઓને નિશ્ચયે સુખ પ્રાપ્ત થાય છે—અપ્રમેય ગુણોથી યુક્ત, દિવ્ય અને સર્વકામદાયક વિમાનો દ્વારા।

Verse 28

असंख्यैस्तत्पुरं व्याप्तं प्राणिनामुपकारकैः । सहस्रसोमदिव्यं वा सूर्यतेजः समप्रभम्

તે નગરી સર્વ પ્રાણીઓના ઉપકારક એવા અસંખ્ય જીવોથી વ્યાપ્ત હતી; તે સહસ્ર ચંદ્ર સમી દિવ્ય અને સૂર્યતેજ સમાન તેજસ્વી હતી।

Verse 29

रुद्रलोकमिति प्रोक्तमशेषगुणसंयुतम् । सर्वेषां शिवभक्तानां तत्पुरं परिकीर्तितम्

તે ‘રુદ્રલોક’ તરીકે કહેવાય છે, સર્વ ગુણોથી યુક્ત છે; અને તે સર્વ શિવભક્તોની નગરી (ધામ) તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 30

रुद्रक्षेत्रे मृतानां च जंगमस्थावरात्मनाम् । अप्येकदिवसं भक्त्या यः पूजयति शंकरम्

રુદ્રક્ષેત્રમાં મરેલા—જંગમ કે સ્થાવર—પ્રાણીઓ માટે પણ, જે ત્યાં ભક્તિપૂર્વક એક દિવસ પણ શંકરની પૂજા કરે છે, તે મહાફળ પામે છે।

Verse 31

सोपि याति शिवस्थानं किं पुनर्बहुशोर्चयन् । वैष्णवा विष्णुभक्ताश्च विष्णुध्यानपरायणाः

તે પણ શિવસ્થાનને પામે છે—તો જે વારંવાર પૂજન કરે, તેની તો વાત જ શું! તેમજ વૈષ્ણવો, વિષ્ણુભક્તો, વિષ્ણુધ્યાનમાં પરાયણ રહેનારા નિશ્ચયે પરમ પદને પામે છે।

Verse 32

तेपि गच्छंति वैकुंठे समीपं देवचक्रिणः । ब्रह्मवादी च धर्मात्मा ब्रह्मलोकं प्रयाति सः

તેઓ પણ વૈકુંઠે જાય છે—દિવ્ય ચક્રધારી પ્રભુના સાન્નિધ્યમાં. અને બ્રહ્મવિદ્યાનો ઉપદેશક, ધર્માત્મા પુરુષ બ્રહ્મલોકને પામે છે।

Verse 33

पुण्यकर्ता सुपुण्येन पुण्यलोकं प्रयाति च । तस्मादीशे सदा भक्तिं भावयेदात्मनात्मनि

પુણ્યકર્મ કરનાર ઉત્તમ પુણ્યથી પુણ્યલોકને પામે છે. તેથી પોતાના આત્મામાં, પોતાના દ્વારા જ, ઈશ્વર પ્રત્યે સદા ભક્તિભાવ વિકસાવવો જોઈએ।

Verse 34

हरौ वापि महाराज युक्तात्मा ज्ञानवान्स्वयम् । तस्मात्सर्वविचारेण भावदोषविचारतः

હે મહારાજ! હરિ વિષયમાં પણ મનને સંયમિત રાખીને સાચા જ્ઞાની બનવું જોઈએ. તેથી સર્વ બાબતોનું વિચાર કરીને, ખાસ કરીને આંતરિક ભાવના દોષોનું પરિક્ષણ કરીને (યોગ્ય રીતે વર્તવું જોઈએ)।

Verse 35

एवं विष्णुप्रभावेण विशिष्टेनापि कर्मणा । नरः स्थानमवाप्येतदेशभावानुरूपतः

આ રીતે વિષ્ણુના પ્રભાવથી—અને વિશિષ્ટ પુણ્યકર્મથી પણ—મનુષ્ય દેશ અને પોતાના ભાવ-સ્વભાવને અનુરૂપ સ્થાન/ગતિને પામે છે।

Verse 36

इत्येतदपरं प्रोक्तं श्रीमच्छिवपुरं महत् । देहिनां कर्मनिष्ठानां पुनरावर्त्तकं स्मृतम्

આ રીતે આ બીજો વિષય કહ્યો—મહાન અને શ્રીમદ્ શિવપુર. દેહધારી, કર્મકાંડમાં નિષ્ઠાવાન જીવોને તે ફરી સંસાર-આવર્તન કરાવનાર સ્થાન તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 37

ऊर्ध्वं शिवपुराज्ज्ञेयं वैष्णवं लोकमुत्तमम् । वैष्णवा मानवा यांति विष्णुध्यानपरायणाः

શિવપુરથી ઉપર વૈષ્ણવોનું પરમ ઉત્તમ લોક જાણવું જોઈએ. વિષ્ણુધ્યાનમાં પરાયણ વૈષ્ણવ માનવો ત્યાં જ જાય છે.

Verse 38

ब्राह्मणा ब्रह्मलोकं तु सदाचारा नरोत्तमाः । प्रयांति यज्विनः सर्वे पुरीं तां तत्त्वकोविदाः

સદાચારયુક્ત શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો—યજ્ઞ કરનાર અને તત્ત્વજ્ઞ—તે સર્વે તે બ્રહ્મલોકની પુરીને જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 39

ऐंद्रं लोकं तथा यांति क्षत्रिया युद्धशालिनः । अन्ये च पुण्यकर्त्तारः पुण्यलोकान्प्रयांति ते

યુદ્ધમાં નિપુણ વીર ક્ષત્રિયો પણ ઐન્દ્ર લોકમાં જાય છે; અને અન્ય પુણ્યકર્મ કરનારાઓ પુણ્ય લોકોને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 69

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने पितृतीर्थे ययाति । चरिते एकोनसप्ततितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં, વેનોપાખ્યાન અંતર્ગત પિતૃતીર્થ તથા રાજા યયાતિ-ચરિત વિષયક ઓગણસિત્તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.