Adhyaya 62

Verse 1

विष्णुरुवाच । कुंडलस्याश्रमं गत्वा सत्यधर्म समाकुलम् । सुकर्माणं ततो दृष्ट्वा पितृमातृपरायणम्

વિષ્ણુએ કહ્યું—સત્ય અને ધર્મથી પરિપૂર્ણ કુંડલના આશ્રમમાં જઈ તેણે ત્યાં પિતા-માતાની સેવામાં પરાયણ સુકર્માને જોયો।

Verse 2

शुश्रूषंतं महात्मानं गुरूसत्यपराक्रमम् । महारूपं महातेजं महाज्ञानसमाकुलम्

તે તે મહાત્માની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરતો હતો—સત્યાધારિત પરાક્રમવાળા ગુરુ; મહારૂપ, મહાતેજસ્વી અને મહાજ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ।

Verse 3

मातापित्रोः पदांते तमुपविष्टं ददर्श सः । महाभक्त्यान्वितं शांतं सर्वज्ञानमहानिधिम्

તેણે તેને માતા-પિતાના ચરણાંતે ઉપવાસિત જોયો—મહાભક્તિથી યુક્ત, શાંત, અને સર્વજ્ઞાનનો મહાન નિધિ।

Verse 4

कुंडलस्यापि पुत्रेण सुकर्मणा महात्मना । आगतं पिप्पलं दृष्ट्वा द्वारदेशे महामतिम्

ત્યારે કુંડલના મહાત્મા પુત્ર સુકર્માએ દ્વારદેશે આવેલ મહામતિ પિપ્પલ મુનિને જોયા।

Verse 5

आसनात्तूर्णमुत्थाय अभ्युत्थानं कृतं पुनः । आगच्छ त्वं महाभाग विद्याधर महामते

તે આસન પરથી તુરંત ઊભો થયો, ફરી આદરપૂર્વક અભ્યુત્થાન કર્યું અને બોલ્યો—“આવો, હે મહાભાગ! હે વિદ્યાધર! હે મહામતે!”

Verse 6

आसनं पाद्यमर्घं च ददौ तस्मै महामतिः । निर्विघ्नोऽसि महाप्राज्ञ कुशलेन प्रवर्त्तसे

મહામતિએ તેમને આસન, પાદ્ય અને અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું. પછી કહ્યું—“હે મહાપ્રાજ્ઞ, તું નિર્વિઘ્ન રહેજે; કુશળતાથી પ્રવર્તજે.”

Verse 7

निरामयं च पप्रच्छ पिप्पलं तं समागतम् । यस्मादागमनं तेद्य तत्सर्वं प्रवदाम्यहम्

તેણે હમણાં જ આવેલા પિપ્પલને કુશળ-ક્ષેમ પૂછ્યું—“આજે તું ક્યાંથી આવ્યો છે? તે બધું મને કહેજે; હું બધું વર્ણવીશ.”

Verse 8

वर्षाणां च सहस्राणि त्रीणि यावत्त्वया तपः । तप्तमेव महाभाग सुरेभ्यः प्राप्तवान्वरम्

ત્રણ હજાર વર્ષો સુધી તું તપ કર્યું. હે મહાભાગ, એ જ તપથી તને દેવતાઓ પાસેથી વર પ્રાપ્ત થયો.

Verse 9

वश्यत्वं च त्वया प्राप्तं कामचारस्तथैव च । तेन मत्तो न जानासि गर्वमुद्वहसे वृथा

તને વશમાં કરવાની શક્તિ અને ઇચ્છાનુસાર વર્તવાની સ્વતંત્રતા મળી છે. તેથી તું મને ઓળખતો નથી અને વ્યર્થ ગર્વ વહન કરે છે.

Verse 10

दृष्ट्वा ते चेष्टितं सर्वं सारसेन महात्मना । ममाभिधानं कथितं मम ज्ञानमनुत्तमम्

મહાત્મા સારસે તારા સર્વ કૃત્યો જોઈને મારું નામ પ્રગટ કર્યું અને મારું અનુત્તમ જ્ઞાન પણ પ્રકાશિત કર્યું.

Verse 11

पिप्पल उवाच । योसौ मां सारसो विप्र सरित्तीरे प्रयुक्तवान् । सर्वं ज्ञानं वदेन्मां हि स तु कः प्रभुरीश्वरः

પિપ્પલે કહ્યું—હે વિપ્ર! નદીકાંઠે સારસરૂપે જેણે મને નિયુક્ત કર્યો અને મારી પાસે સર્વ જ્ઞાન બોલાવ્યું, તે પ્રભુ પરમેશ્વર કોણ છે?

Verse 12

सुकर्मोवाच । भवंतमुक्तवान्यो वै सरित्तीरे तु सारसः । ब्रह्माणं त्वं महाज्ञानं तं विद्धि परमेश्वरम्

સુકર્માએ કહ્યું—હે મહાજ્ઞ! નદીકાંઠે જે સારસ તને બોલ્યો હતો, તેને બ્રહ્મા સ્વયં જાણ; એ જ પરમેશ્વર છે.

Verse 13

अन्यत्किं पृच्छसे ब्रूहि तमेवं प्रवदाम्यहम् । विष्णुरुवाच । एवमुक्तः स धर्मात्मा सुकर्मा नृपनंदन

“બીજું શું પૂછે છે? કહો; હું આ રીતે જ તને સમજાવી દઈશ.” વિષ્ણુએ કહ્યું—હે રાજકુમાર! એમ કહ્યા પછી તે ધર્માત્મા સુકર્મા…

Verse 14

पिप्पल उवाच । त्वयि वश्यं जगत्सर्वमिति शुश्रुम भूतले । तन्मे त्वं कौतुकं विप्र दर्शयस्व प्रयत्नतः

પિપ્પલે કહ્યું—પૃથ્વી પર અમે સાંભળ્યું છે કે સમગ્ર જગત તારા વશમાં છે. તેથી, હે વિપ્ર! તે અદ્ભુત સામર્થ્ય મને પ્રયત્નપૂર્વક દર્શાવ।

Verse 15

पश्य कौतुकमेवाद्य त्वं वश्यावश्यकारणम् । तमुवाच स धर्मात्मा सुकर्मा पिप्पलं प्रति

“આજે આ અદ્ભુત જુઓ—વશ કરાવવાનું અને અવશ રાખવાનું કારણ તું જ છે.” એમ કહી તે ધર્માત્મા સુકર્માએ પિપ્પલને કહ્યું.

Verse 16

अथ सस्मार वै देवान्सुकर्मा प्रत्ययाय वै । इंद्राद्या लोकपालाश्च देवाश्चाग्निपुरोगमाः

ત્યારે સુકર્માએ નિશ્ચય અને સહાય માટે દેવતાઓનું સ્મરણ કર્યું—ઇન્દ્રાદિ લોકપાલોનું તથા અગ્નિ-પુરોગામી દેવગણનું।

Verse 17

समागताः समाहूता नाना विद्याधरास्तथा । सुकर्माणं ततः प्रोचुर्देवाश्चाग्निपुरोगमाः

આહ્વાન કરાયેલા અનેક વિદ્યાધરો ભેગા થયા; ત્યારબાદ અગ્નિ-પુરોગામી દેવોએ સુકર્માને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 18

कस्मात्स्मृतास्त्वया विप्र ततोर्थकारणं वद । सुकर्मोवाच । अयमेष सुसंप्राप्तो विद्याधरो हि पिप्पलः

તેઓ બોલ્યા, “હે વિપ્ર, તું તેને કેમ સ્મર્યો? તેનું કારણ કહો.” સુકર્માએ કહ્યું, “આ જ વિદ્યાધર પિપ્પલ હવે અહીં કુશળતાથી આવી પહોંચ્યો છે.”

Verse 19

मामेवं भाषते विप्र वश्यावश्यत्वकारणम् । प्रत्ययार्थं समाहूता अस्यैव च महात्मनः

હે વિપ્ર, વશ્યતા અને અવશ્યતાના કારણ વિષે હું આમ બોલતો હતો; તે જ મહાત્માએ વાતની ખાતરી માટે મને બોલાવ્યો.

Verse 20

स्वंस्वं स्थानं प्रगच्छध्वमित्युवाच सुरान्प्रति । तमूचुस्ते ततो देवाः सुकर्माणं महामतिम्

તેણે દેવોને કહ્યું, “તમામે તમારા તમારા સ્થાને પાછા જાઓ.” ત્યારબાદ તે દેવોએ મહામતિ સુકર્માને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 21

अस्माकं दर्शनं व्रिप्र न मोघं जायते वरम् । वरं वरय भद्रं ते मनसा यद्धिरोचते

હે બ્રાહ્મણ, અમારું દર્શન નિષ્ફળ થતું નથી. તેથી તારો કલ્યાણ થાઓ—મનથી જે સાચે ગમે તેવો વર માગ.

Verse 22

तत्ते दद्मो न संदेहस्त्वेवमूचुः सुरोत्तमाः । भक्त्या प्रणम्य तान्देवान्ययाचे स द्विजोत्तमः

“એ જ તને આપીશું—કોઈ સંશય નથી,” એમ દેવશ્રેષ્ઠોએ કહ્યું. પછી તે દ્વિજોત્તમે ભક્તિપૂર્વક દેવોને પ્રણામ કરીને પોતાની યાચના કરી.

Verse 23

अचलां दत्त देवेंद्रा सुःभक्तिं भावसंयुताम् । मातापित्रोश्च मे नित्यं तद्वै वरमनुत्तमम्

હે દેવેન્દ્ર, મને ભાવસંયુક્ત અચલ શુભભક્તિ આપો. તેમજ મારા માતા-પિતાની નિત્ય સેવા થતી રહે—આ જ અનુત્તમ વર છે.

Verse 24

पिता मे वैष्णवं लोकं प्रयात्वेतद्वरोत्तमम् । तद्वन्माता च देवेशा वरमन्यं न याचये

મારા પિતા વૈષ્ણવ લોકને પામે—આ સર્વોત્તમ વર છે. તેમજ મારી માતા પણ, હે દેવેશ, તેવી જ ગતિ પામે; હું બીજો વર માગતો નથી.

Verse 25

देवा ऊचुः । पितृभक्तोसि विप्रेंद्र भक्त्या तव वयं द्विज । सुकर्मञ्छ्रूयतां वाक्यं प्रीत्या युक्ता सदैव ते

દેવોએ કહ્યું—હે વિપ્રેન્દ્ર, તું પિતૃભક્ત છે. હે દ્વિજ, તારી ભક્તિના કારણે અમે સદા તારા પર પ્રસન્ન છીએ. તેથી પ્રેમયુક્ત અમારા વચન સાંભળ—જે હંમેશાં તારા હિત માટે છે.

Verse 26

एवमुक्त्वा गता देवाः स्वर्लोकं नृपनंदन । सर्वमैश्वर्यमेतेन तस्याग्रे परिदर्शितम्

આ રીતે કહી દેવતાઓ સ્વર્ગલોકને પ્રસ્થાન કર્યા, હે નૃપનંદન. તેણે તેના સમક્ષ સર્વ પ્રકારનું ઐશ્વર્ય-વૈભવ પ્રગટ કરીને દર્શાવ્યું.

Verse 27

दृष्टं तु पिप्पलेनापि कौतुकं च महाद्भुतम् । तमुवाच स धर्मात्मा पिप्पलं कुंडलात्मजम्

પિપ્પલે પણ અતિ અદ્ભુત અને આશ્ચર્યજનક કૌતુક જોયું. ત્યારબાદ તે ધર્માત્માએ કુંડલપુત્ર પિપ્પલને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 28

अर्वाचीनं त्विदं रूपं पराचीनं च कीदृशम् । प्रभावमुभयोश्चैव वदस्व वदतां वर

આ રૂપ તો ઉત્તરકાલીન છે—તો પૂર્વકાલીન રૂપ કેવું હશે? અને બંનેનો પ્રભાવ પણ કહો; હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને સમજાવો.

Verse 29

सुकर्मोवाच । पराचीनस्य रूपस्य लिंगमेव वदामि ते । येनलोकाः प्रमोदंते इंद्राद्याः सचराचराः

સુકર્મ બોલ્યો—પરાત્પર રૂપનું લિંગ (ચિહ્ન) જ હું તને કહું છું; જેના કારણે ઇન્દ્ર આદિ સહિત ચર-અચર સર્વ લોક આનંદિત થાય છે.

Verse 30

अयमेव जगन्नाथः सर्वगो व्यापकः प्रभुः । अस्य रूपं न दृष्टं हि केनाप्येव हि योगिना

તેઓ જ જગન્નાથ છે—સર્વત્ર વ્યાપેલા, સર્વવ્યાપક, પરમ પ્રભુ. ખરેખર કોઈ યોગીએ પણ તેમના પૂર્ણ સ્વરૂપનું દર્શન કર્યું નથી.

Verse 31

श्रुतिरेव वदत्येवं तं वक्तुं शंकितेव सा । अपाणिपादनासश्च अकर्णो मुखवर्जितः

શ્રુતિ પોતે જ એમ કહે છે—પણ તેને વર્ણવવામાં જાણે સંકોચ થાય છે: તે હાથ, પગ અને નાસિકા વિનાનો, કાન વિનાનો અને મુખથી પણ રહિત છે।

Verse 32

सर्वं पश्यति वै कर्म कृतं त्रैलोक्यवासिनाम् । तेषामुक्तमकर्णश्च स शृणोति सुसाक्ष्यदः

ત્રિલોકના નિવાસીઓએ કરેલા સર્વ કર્મને તે જુએ છે; અને કાન ન હોવા છતાં તેમના કહેલા વચનોને તે સાંભળે છે—તે પરમ સાક્ષી, સત્ય સાક્ષ્ય આપનાર છે।

Verse 33

गतिहीनो व्रजेत्सोपि स हि सर्वत्र दृश्यते । पाणिहीनोपि गृह्णाति पादहीनः प्रधावति

ગતિ વિનાનો હોવા છતાં તે ગમે છે—તે સર્વત્ર દેખાય છે. હાથ ન હોવા છતાં તે ગ્રહણ કરે છે; પગ ન હોવા છતાં તે ઝડપી દોડે છે।

Verse 34

सर्वत्र दृश्यते विप्र व्यापकः पादवर्जितः । यं न पश्यंति देवेंद्रा मुनयस्तत्त्वदर्शिनः

હે વિપ્ર, તે સર્વત્ર દેખાય છે—સર્વવ્યાપક હોવા છતાં પગવર્જિત છે; છતાં દેવોના ઇન્દ્રો અને તત્ત્વદર્શી મુનિઓ પણ તેને જોઈ શકતા નથી।

Verse 35

स च पश्यति तान्सर्वान्सत्यासत्यपदे स्थितान् । व्यापकं विमलं सिद्धं सिद्धिदं सर्वनायकम्

અને તે સત્ય-અસત્ય પદમાં સ્થિત એવા સૌને જુએ છે; તે સર્વવ્યાપક, નિર્મળ, નિત્યસિદ્ધ—સિદ્ધિ આપનાર અને સર્વનો નાયક છે।

Verse 36

यं जानाति महायोगी व्यासो धर्मार्थकोविदः । तेजोमूर्तिः स चाकाशमेकवर्णमनंतकम्

ધર્મ અને અર્થમાં નિપુણ મહાયોગી વ્યાસ જેને જાણે છે—તે શુદ્ધ તેજોમૂર્તિ છે; તે જ એકરસ, અનંત આકાશસ્વરૂપ પરમ છે.

Verse 37

तदेतन्निर्मलं रूपं श्रुतिराख्याति निश्चितम् । व्यासश्चैव हि जानाति मार्कंडेयश्च तत्पदम्

શ્રુતિ નિશ્ચિતપણે આ જ રૂપને નિર્મળ અને નિષ્કલંક કહે છે. વ્યાસ તેને જાણે છે, અને માર્કંડેય પણ તે પરમ પદને જાણે છે.

Verse 38

अर्वाचीनं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः । यदा संहृत्य भूतात्मा स्वयमेकः प्रगच्छति

હવે આગળનું કહું છું—એકાગ્ર મનથી સાંભળો. જ્યારે દેહધારી આત્મા સર્વને સંહરી, પોતે એકલો આગળ પ્રસ્થાન કરે છે.

Verse 39

अप्सु शय्यां समास्थाय शेषभोगासनस्थितः । तमाश्रित्य स्वपित्येको बहुकालं जनार्दनः

જળમાં શય્યા પર સ્થિત થઈ, શેષનાગના ફણોને આસન બનાવી, તેના જ આશ્રયે જનાર્દન એકલા બહુ કાળ સુધી શયન કરતા રહ્યા.

Verse 40

जलांधकारसंतप्तो मार्कंडेयो महामुनिः । स्थानमिच्छन्स योगात्मा निर्विण्णो भ्रमणेन सः

જળમય અંધકારથી સંતપ્ત મહામુનિ માર્કંડેય, યોગમાં સ્થિર રહી, ભ્રમણથી નિર્વિણ্ণ થઈ એક આશ્રયસ્થાન ઇચ્છવા લાગ્યા.

Verse 41

भ्रममाणः स ददृशे शेषपर्यंकशायिनम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशं दिव्याभरणभूषितम्

ભ્રમણ કરતાં કરતાં તેણે શેષ-પર્યંક પર શયન કરનાર પ્રભુને જોયા—કરોડો સૂર્ય સમ તેજસ્વી, દિવ્ય આભૂષણોથી વિભૂષિત।

Verse 42

दिव्यमाल्यांबरधरं सर्वव्यापिनमीश्वरम् । योगनिद्रा गतं कांतं शंखचक्रगदाधरम्

દિવ્ય માળા અને વસ્ત્ર ધારણ કરનાર સર્વવ્યાપી ઈશ્વર—યોગનિદ્રામાં લીન કાંત—શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારક।

Verse 43

एका नारी महाभागा कृष्णांजनचयोपमा । दंष्ट्राकरालवदना भीमरूपा द्विजोत्तम

હે દ્વિજોત્તમ! ત્યાં એક જ મહાભાગા સ્ત્રી હતી—કૃષ્ણ અંજનના ઢગલા જેવી શ્યામ; દંષ્ટ્રાઓથી કરાળ મુખવાળી અને ભીમરૂપા।

Verse 44

तयोक्तोसौ मुनिश्रेष्ठो मा भैरिति महामुनिः । पद्मपत्रं सुविस्तीर्णं पंचयोजनमायतम्

તેમના કહ્યા પર મુનિશ્રેષ્ઠ મહામુનિએ કહ્યું—“ભય ન કરશો”; અને તેણે પાંચ યોજન લાંબું, અતિ વિશાળ કમળપત્ર પ્રગટ કર્યું।

Verse 45

तस्मिन्पत्रे महादेव्या मार्कण्डेयो निवेशितः । केशवे सति सुप्तेपि नास्त्यत्र च भयं तव

તે પત્ર પર મહાદેવીએ માર્કંડેયને સ્થાપિત કર્યો. કેશવ સુતા હોય તોય, અહીં તને કોઈ ભય નથી।

Verse 46

तामुवाच स योगींद्र का त्वं भवसि भामिनि । अस्मिन्विनिर्जिते चैका भवती परिबृंहिता

ત્યારે યોગીઓના અધિપતિએ તેણીને કહ્યું—“હે ભામિની, તું કોણ છે? આ જીતાયેલા સ્થાને તું એકલી જ વિસ્તરીને ફૂલીફાલી સમૃદ્ધ દેખાય છે.”

Verse 47

पृष्टैवं मुनिना देवी सादरं प्राह भूसुर । नागभोगांकपर्यंके स यः स्वपिति केशवः

મુનિએ આમ પૂછતાં દેવી આદરપૂર્વક બોલી—“હે ભૂસુર (બ્રાહ્મણ), જે કેશવ નાગના ભોગોના પર્યંક પર શયન કરે છે.”

Verse 48

अस्याहं वैष्णवी शक्तिः कालरात्रिरिहोच्यते । मामेवं विद्धि विप्रेंद्र सर्वमायासमन्विताम्

હું તેની વૈષ્ણવી શક્તિ છું; અહીં મને ‘કાલરાત્રિ’ કહેવામાં આવે છે. હે વિપ્રેન્દ્ર, મને એમ જ જાણો—સર્વ માયાશક્તિઓથી યુક્ત તરીકે.

Verse 49

महामाया पुराणेषु जगन्मोहाय कथ्यते । इत्युक्त्वा सा गता देवी अंतर्धानं हि पिप्पलः

પુરાણોમાં તેણીને ‘મહામાયા’ કહેવામાં આવે છે—જે જગતને મોહમાં નાખે છે. એમ કહી દેવી ચાલી ગઈ અને પીપળ (અશ્વત્થ) વૃક્ષ પાસે અંતર્ધાન થઈ ગઈ.

Verse 50

देव्यामनुगतायां तु मार्कंडेयस्य पश्यतः । तस्य नाभ्यां समुत्पन्नं पंकजं हाटकप्रभम्

દેવી આગળ વધતી હતી ત્યારે, માર્કંડેય જોઈ રહ્યો હતો; તેના નાભિમાંથી સુવર્ણ તેજવાળું કમળ ઉત્પન્ન થયું.

Verse 51

तस्माज्जज्ञे महातेजा ब्रह्मा लोकपितामहः । तस्माद्विजज्ञिरे लोकाः सर्वे स्थावरजंगमाः

તેમાથી મહાતેજસ્વી બ્રહ્મા, લોકપિતામહ, ઉત્પન્ન થયા. અને તેમાથી જ ફરી સર્વ લોક—સ્થાવર તથા જંગમ સહિત—પ્રકટ થયા.

Verse 52

इंद्राद्या लोकपालाश्च देवाश्चाग्निपुरोगमाः । अर्वाचीनं स्वरूपं तु दर्शितं हि मया नृप

હે નૃપ! ઇન્દ્રાદિ લોકપાલો અને અગ્નિ-પ્રમુખ દેવગણ—તેમનું વર્તમાન (પ્રકટ) સ્વરૂપ મેં નિશ્ચયે તને દર્શાવ્યું છે.

Verse 53

अर्वाचीनस्वरूपोयं पराचीनो निराश्रयः । यदा स दर्शयेत्कायं कायरूपा भवंति ते

આ તત્ત્વ પ્રકટ રૂપે તો ઉત્તરકાલીન જણાય છે, પરંતુ સ્વયં આદ્ય અને નિરાધાર છે. જ્યારે તે દેહ દર્શાવે છે, ત્યારે તેઓ પણ દેહરૂપ ધારણ કરે છે.

Verse 54

ब्रह्माद्याः सर्वलोकाश्च अर्वाचीना हि पिप्पल । अर्वाचीना अमी लोका ये भवंति जगत्त्रये

હે પિપ્પલ! બ્રહ્મા આદિ અને સર્વ લોક નિશ્ચયે નીચે (અર્વાચીન) છે. ત્રિજગતમાં જે લોકો છે, તે બધા નીચે જ છે.

Verse 55

पराचीनः स भूतात्मा यं सुपश्यंति योगिनः । मोक्षरूपं परं स्थानं परब्रह्मस्वरूपकम्

તે ભૂતાત્મા (અંતરાત્મા) બાહ્યાભિમુખતાથી પરાવર્તિત છે; યોગીઓ જેને સ્પષ્ટ જુએ છે—તે જ મોક્ષસ્વરૂપ પરમ સ્થાન, પરબ્રહ્મનું સ્વરૂપ છે.

Verse 56

अव्यक्तमक्षरं हंसं शुद्धं सिद्धिसमन्वितम् । पराचीनस्य यद्रूपं विद्याधर तवाग्रतः

અવ્યક્ત, અક્ષય હંસ—શુદ્ધ અને સિદ્ધિઓથી યુક્ત—પરાચીનનું એ જ સ્વરૂપ, હે વિદ્યાધર, તારા સમક્ષ સ્થિત છે.

Verse 57

सर्वमेव मया ख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम् । पिप्पल उवाच । कस्मादेतन्महाज्ञानमुद्भूतं तव सुव्रत

“મેં સર્વ કંઈ કહી દીધું; હવે તને વધુ શું કહું?” પિપ્પલ બોલ્યા—“હે સુવ્રત, તારા અંદર આ મહાજ્ઞાન ક્યાંથી ઉદ્ભવ્યું?”

Verse 58

अर्वाचीनगतिं विद्वान्पराचीनगतिं तथा । त्रैलोक्यस्य परं ज्ञानं त्वय्येवं परिवर्तते

હે વિદ્વાન, અગ્રગતિ અને પ્રતિગતિ—બન્ને જાણીને—ત્રિલોકનું પરમ જ્ઞાન તારા અંદર આ રીતે પરિભ્રમણ કરે છે.

Verse 59

तपसो नैव पश्यामि परां निष्ठां हि सुव्रत । यजनंयाजनंतीर्थंतपोवाकृतवानसि

હે સુવ્રત, તપસ્યાની આથી ઊંચી પરાકાષ્ઠા હું નથી જોતો—તમે યજ્ઞ કર્યો, અન્ય માટે યજ્ઞ કરાવ્યો, તીર્થસેવન કર્યું અને તપ આચર્યું.

Verse 60

तत्प्रभावं वदस्वैवं केन ज्ञानं तवाखिलम् । सुकर्मोवाच । तप एव न जानामि न कृतं कायशोषणम्

“આનો પ્રભાવ કહો—કયા ઉપાયથી તમને આ સર્વ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું?” સુકર્મ બોલ્યા—“મને તપસ્યા જ ખબર નથી; શરીરને શોષી નાખે એવો કોઈ કાયક્લેશ મેં કર્યો નથી.”

Verse 61

यजनं याजनं वापि न जाने तीर्थसाधनम् । न मया साधितं ध्यानं पुण्यकालं सुकर्मजम्

મને યજન કરવું પણ આવડતું નથી, બીજાઓ માટે યાજન કરાવવું પણ નથી આવડતું, તથા તીર્થસાધનાની રીત પણ જાણતો નથી. મેં ધ્યાન સાધ્યું નથી અને સુકર્મથી ઉત્પન્ન પુણ્યકાળનું પાલન પણ કર્યું નથી।

Verse 62

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातृपितृतीर्थ । माहात्म्ये द्विषष्टितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં, વેનોપાખ્યાન અંતર્ગત ‘માતૃ-પિતૃતીર્થ-માહાત્મ્ય’ નામનો બાસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 63

पादप्रक्षालनं पुण्यं स्वयमेव करोम्यहम् । अंगसंवाहनं स्नानं भोजनादिकमेव च

તમારા પગ ધોવું પુણ્ય છે—તે હું જાતે કરીશ. તમારા અંગસંવાહન, સ્નાનની વ્યવસ્થા અને ભોજન વગેરે તમામ સેવાઓ પણ કરીશ।

Verse 64

त्रिकालेध्यानसंलीनः साधयामि दिनेदिने । पादोदकं तयोश्चैव मातापित्रोर्दिनेदिने

દિવસના ત્રણ સંધિકાળે ધ્યાનમાં લીન રહી હું રોજ સાધના કરું છું; અને રોજ માતા-પિતાના—બન્નેના પાદોદકનું પણ અર્પણ/પાનાર્થે સમર્પણ કરું છું।

Verse 65

भक्तिभावेन विंदामि पूजयामि सुभावतः । गुरू मे जीवमानौ तु यावत्कालं हि पिप्पल

ભક્તિભાવથી હું તેમને શોધી પ્રાપ્ત કરું છું અને શુભભાવથી તેમની પૂજા કરું છું. હે પિપ્પલ! મારા ગુરુજન જીવિત છે ત્યાં સુધી—હા, જેટલો સમય ટકે ત્યાં સુધી—

Verse 66

तावत्कालं हि मे लाभो ह्यतुलश्च प्रजायते । त्रिकालं पूजयाम्येतौ शुद्धभावेन चेतसा

એટલા જ સમયમાત્રમાં મને અતુલ આધ્યાત્મિક લાભ પ્રાપ્ત થાય છે. શુદ્ધ ભાવ અને નિર્મળ ચિત્તથી હું આ બન્નેની ત્રિકાળ પૂજા કરું છું.

Verse 67

स्वच्छंदलीलासंचारी वर्ताम्येव हि पिप्पल । किं मे चान्येन तपसा किं मे कायस्य शोषणैः

હે પિપ્પલ! હું સ્વચ્છંદ લીલાભાવે નિર્ભય રીતે વિહરું છું. મને બીજી તપશ્ચર્યા શા માટે? દેહને ક્ષીણ કરવાનું શું કામ?

Verse 68

किं मे सुतीर्थयात्राभिरन्यैः पुण्यैश्च सांप्रतम् । मखानामेव सर्वेषां यत्फलं प्राप्यते द्विज

હે દ્વિજ! હવે મને ઉત્તમ તીર્થયાત્રાઓ કે અન્ય પુણ્યકર્મોની શું જરૂર, જ્યારે સર્વ યજ્ઞોનું ફળ અહીં જ પ્રાપ્ત થાય છે?

Verse 69

तत्फलं तु मया दृष्टं पितुः शुश्रूषणादपि । मातुः शुश्रूषणं तद्वत्पुत्राणां गतिदायकम्

એ ફળ મેં પિતાની સેવા દ્વારા પણ પ્રાપ્ત થતું જોયું છે. એ જ રીતે માતાની સેવા પણ પુત્રોને પરમ ગતિ આપનારી છે.

Verse 70

सर्वकर्मसुसर्वस्वं सारभूतं जगत्रये । पुत्रस्य जायते लोको मातुः शुश्रूषणादपि

સર્વ કર્તવ્યોમાં, ત્રિલોકમાં આ જ સાર અને સર્વસ્વ છે—માતાની શુશ્રૂષાથી પણ પુત્ર શુભ લોકને પામે છે.

Verse 71

पितुः शुश्रूषणे तद्वन्महत्पुण्यं प्रजायते । तत्र गंगा गयातीर्थं तत्र पुष्करमेव च

પિતાની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરવાથી પણ તેમ જ મહાપુણ્ય ઉત્પન્ન થાય છે. તે સેવામાં ગંગા, ગયા-તીર્થ અને પુષ્કર—બધાંનું ફળ સમાયેલું છે.

Verse 72

यत्र मातापिता तिष्ठेत्पुत्रस्यापि न संशयः । अन्यानि तत्र तीर्थानि पुण्यानि विविधानि च

જ્યાં માતા-પિતા નિવાસ કરે છે, ત્યાં—પુત્ર માટે પણ—નિઃસંદેહ એ સ્થાન જ તીર્થ છે. ત્યાં વિવિધ પ્રકારનાં અન્ય પુણ્યદાયક તીર્થો પણ હોય છે.

Verse 73

भवंत्येतानि पुत्रस्य पितुः शुश्रूषणादपि । पितुः शुश्रूषणात्तस्य दानस्य तपसः फलम्

આ બધાં પુણ્યો પુત્રને પિતાની શુશ્રૂષાથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે. પિતૃસેવા દ્વારા તે દાન અને તપસ્યાનું ફળ પામે છે.

Verse 74

सत्पुत्रस्य भवेद्विप्र अन्य धर्मः श्रमायते । पितुः शुश्रूषणात्पुण्यं पुत्रः प्राप्नोत्यनुत्तमम्

હે વિપ્ર! સદ્પુત્ર માટે અન્ય ધર્મકર્મ માત્ર શ્રમરૂપ બની જાય છે. પિતાની ભક્તિસેવા દ્વારા પુત્ર અનુત્તમ પુણ્ય પામે છે.

Verse 75

स्वकर्मणस्तु सर्वस्वमिहैव च परत्र च । जीवमानौ गुरूत्वेतौ स्वमातापितरौ तथा

સ્વકર્મ જ મનુષ્યનું સર્વસ્વ છે—આ લોકમાં પણ અને પરલોકમાં પણ. અને માતા-પિતા જીવતા હોય ત્યાં સુધી તેમને ગુરુરૂપે જ માનવા જોઈએ.

Verse 76

शुश्रूषते सुतो भूत्वा तस्य पुण्यफलं शृणु । देवास्तस्यापि तुष्यंति ऋषयः पुण्यवत्सलाः

જે પુત્ર આજ્ઞાકારી અને સેવાભાવવાળો બને છે, તેના પુણ્યફળને સાંભળો. તેના પર દેવતાઓ પણ પ્રસન્ન થાય છે અને ધર્મપ્રિય ઋષિઓ પણ તૃપ્ત થાય છે.

Verse 77

त्रयोलोकास्तु तुष्यंति पितुः शुश्रूषणादिह । मातापित्रोस्तु यः पादौ नित्यमेव हि क्षालयेत्

અહીં જ પિતાની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરવાથી ત્રિલોક પ્રસન્ન થાય છે. જે નિત્ય માતા-પિતાના ચરણ ધોઈ આપે છે, તે તેમને અત્યંત તૃપ્ત કરે છે.

Verse 78

तस्य भागीरथीस्नानमहन्यहनि जायते । पुण्यैर्मिष्टान्नपानैर्यः पितरं मातरं तथा

જે પુણ્યમય મીઠાં અન્ન-પાનથી પિતા તથા માતાનું યથાવિધિ સન્માન કરે છે, તેના માટે દરરોજ ભાગીરથી (ગંગા)માં સ્નાન કર્યાનું સમાન ફળ થાય છે.

Verse 79

भक्त्या भोजयते नित्यं तस्य पुण्यं वदाम्यहम् । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं पुत्रस्य जायते

જે નિત્ય ભક્તિપૂર્વક (અતિથિ/બ્રાહ્મણને) ભોજન કરાવે છે, તેનું પુણ્ય હું કહું છું—તેના પુત્રને અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 80

तांबूलैश्छादनैश्चैव पानैश्चाशनकैस्तथा । भक्त्या चान्नेन पुण्येन गुरू येनाभिपूजितौ

તામ્બૂલ, વસ્ત્ર, પેય અને ભોજન—અને ભક્તિપૂર્વક પુણ્યમય અન્નથી—જેનાથી તે બે ગુરુજન યોગ્ય રીતે પૂજિત થાય છે.

Verse 81

सर्वज्ञानी भवेत्सोपि यशःकीर्तिमवाप्नुयात् । मातरं पितरं दृष्ट्वा हर्षात्संभाषयेत्सुतः

તે પણ સર્વજ્ઞ બને છે અને યશ તથા કીર્તિ પ્રાપ્ત કરે છે. માતા-પિતાને જોઈ પુત્રે હર્ષપૂર્વક વંદન કરી પ્રેમથી વાતચીત કરવી જોઈએ.

Verse 82

निधयस्तस्य संतुष्टास्तस्य गेहे वसंति ते । गावः सौहृद्यमायांति पुत्रस्य सुखदाः सदा

સંતોષ પામેલી નિધિઓ તેના ઘરમાં નિવાસ કરે છે. ગાયો સ્નેહથી તેની પાસે આવે છે અને તેના પુત્રને સદા સુખ આપે છે.