Adhyaya 52
Sudevā’s Ascent to Heaven (Merit, Hospitality, and Release from Hell)
આ અધ્યાયમાં અતિથિ-સત્કારનું પરમ મહત્ત્વ, યોગ્ય વ્યક્તિની અવગણનાનું ભયાનક ફળ, અને પરમ પતિવ્રતા સુદેવા રાણીના પુણ્ય-દાનથી નરકબંધનમાંથી મુક્તિનું ઉપાખ્યાન વર્ણવાયું છે. એક સ્ત્રી ભિક્ષુકિણીના વેશમાં આવી સ્નાન, વસ્ત્ર, ભોજન અને આભૂષણોથી સન્માનિત થાય છે—આને સર્વથી વધુ પ્રીતિકર ધર્મકર્મ કહેવાયું છે. પછી કથા પશ્ચાત્તાપ અને કર્મભય તરફ વળે છે. તે પીડિત આત્મા સ્વીકારે છે કે તેણે અગાઉ સತ್ಪાત્રનું પાદપ્રક્ષાલન, સેવા અને આદર કર્યો નહોતો; શોકમાં મૃત્યુ પછી યમદૂતોએ પકડી નરકમાં ઘોર યાતનાઓ આપી અને પશુયોનિમાં નીચ જન્મો ભોગવાવ્યા. ઉદ્ધાર માટે તે સુદેવા અને દેવીની શરણ માંગે છે. ઇક્ષ્વાકુને વિષ્ણુસ્વરૂપ અને સુદેવાને શ્રીસ્વરૂપ કહેવાય છે; સુદેવાનો સતીધર્મ પોતે જ તીર્થ સમાન પાવન બને છે. દેવી એક વર્ષનું પુણ્ય અર્પી યાચકને દિવ્ય તેજસ્વી રૂપ આપે છે; તે સુદેવાની કૃપાનું સ્તવન કરીને સ્વર્ગે આરોહણ કરે છે.
Shlokas
Verse 1
शिवशर्मोवाच । मंगले श्रूयतां वाक्यं यदि पृच्छसि सांप्रतम् । यदर्थं हि त्वया पृष्टं तन्निबोध वरानने
શિવશર્માએ કહ્યું—હે મંગલે, જો તું અત્યારે પૂછે છે તો મારું વચન સાંભળ. હે સુન્દરમુખી, તું જે પૂછ્યું છે તે સમજી લે।
Verse 2
इयं हि सांप्रतं प्राप्ता वराकी भिक्षुरूपिणी । वसुदत्तस्य विप्रस्य सुतेयं चारुलोचने
હે ચારુલોચને, આ દયનીય સ્ત્રી અત્યારે ભિક્ષુકિણીના રૂપમાં અહીં આવી છે. આ બ્રાહ્મણ વસુદત્તની પુત્રી છે।
Verse 3
सुदेवा नाम भद्रेयं मम जाया प्रिया सदा । केनापि कारणेनैव देशं त्यक्त्वा समागता
હે ભદ્રે, મારી પ્રિય પત્નીનું નામ સુદેવા છે; તે સદા મને અત્યંત પ્રિય છે. કોઈક કારણસર તેણે પોતાનો દેશ છોડીને અહીં આવી છે.
Verse 4
ममदुःखेन दग्धेयं वियोगेन वरानने । मां ज्ञात्वा तु समायाता भिक्षुरूपेण ते गृहम्
હે વરાનને, મારા દુઃખ અને વિયોગથી હું દગ્ધ થઈ રહ્યો છું. છતાં મને ઓળખીને તું ભિક્ષુરૂપે તારા ગૃહે આવી છે.
Verse 5
एवं ज्ञात्वा त्वया भद्रे आतिथ्यं परिशोभितम् । कर्त्तव्यं न च संदेह इच्छंत्या मम सुप्रियम्
આ રીતે જાણીને, હે ભદ્રે, તારે আতિથ્યધર્મને વિધિપૂર્વક શોભિત કરીને કરવો જોઈએ; તેમાં શંકા નથી—જો તું મને અતિ પ્રિય કાર્ય કરવું ઇચ્છતી હોય તો.
Verse 6
भर्तुर्वाक्यं निशम्यैव मंगला पतिदेवता । हर्षेण महताविष्टा स्वयमेव सुमंगला
પતિના વચન સાંભળતાં જ, પતિને દેવ સમાન માનનારી મંગલા મહાન હર્ષથી વ્યાપ્ત થઈ અને પોતે જ સુમંગલા—અતિ શુભ—બની ગઈ.
Verse 7
स्नानाच्छादन भोज्यं च मम चक्रे वरानने । रत्नकांचनयुक्तैश्चाभरणैश्च पतिव्रता
હે વરાનને, તે પતિવ્રતાએ મારા માટે સ્નાન, વસ્ત્ર અને ભોજનની વ્યવસ્થા કરી; તેમજ રત્ન અને કંચનયુક્ત આભૂષણોથી મને અલંકૃત પણ કર્યો.
Verse 8
अहं हि भूषिता भद्रे तयैव पतिकाम्यया । तयाहं भूषिता देवि मानस्नानैश्च भोजनैः
હે ભદ્રે, પતિની કામનાવાળી એ જ સ્ત્રી દ્વારા હું સન્માનિત અને વિભૂષિત થઈ છું. હે દેવી, તેણે માનસસ્નાનરૂપ શુદ્ધિ અને ભોજન-નૈવેદ્ય અર્પણથી મારું સત્કાર કર્યું છે.
Verse 9
भर्त्राहं मानिता देवि जातं दुःखमनंतकम् । ममोरसि महातीव्रं सर्वप्राणविनाशनम्
હે દેવી, પતિ દ્વારા માનિત હોવા છતાં મારા અંદર અનંત દુઃખ ઊભું થયું છે. મારા ઉરમાં અતિ તીવ્ર પીડા છે, જાણે તે સર્વ પ્રાણનો નાશ કરી નાખે.
Verse 10
तस्या मानो मया दृष्टो दुःखमात्मगतं तथा । चिंता मे दारुणा जाता यया प्राणा व्रजंति मे
મેં તેની ઘાયલ થયેલી માનભાવના જોઈ છે અને તેમ જ મારા હૃદયમાં પ્રવેશેલું દુઃખ પણ. મારી અંદર ભયંકર ચિંતા ઊભી થઈ છે, જેના કારણે જાણે મારા પ્રાણ જ નીકળી રહ્યા હોય.
Verse 11
कदापि वचनं दत्तं न मया पापया शुभम् । अस्यैव विप्रवर्यस्य आचरंत्या च दुष्कृतम्
હું પાપિનીએ ક્યારેય એક પણ શુભ વચન કહ્યું નથી. આ જ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ પ્રત્યે વર્તતાં મેં દુષ્કૃત્ય જ કર્યું છે.
Verse 12
पादप्रक्षालनं नैव अंगसंवाहनं नहि । एकांतं न मया दत्तं तस्यैव हि महात्मनः
મેં તેમના પાદપ્રક્ષાલન કર્યું નથી, ન તો અંગસંવાહન કર્યું. તે મહાત્માને મેં એકાંત મુલાકાતનો અવસર પણ આપ્યો નથી.
Verse 13
संभाषां कथमस्यैव करिष्ये पापनिश्चया । रात्रौ चैव तदा तत्र पतिता दुःखसागरे
પાપનો નિશ્ચય કરી બેઠી હું તેની સાથે કેવી રીતે વાત કરું? એ જ રાત્રે ત્યાં જ હું દુઃખસાગરમાં પડી ગઈ.
Verse 14
एवं हि चिंतमानायाः स्फुटितं हृदयं मम । गताः प्राणास्तदा कायं परित्यज्य वरानने
આ રીતે વિચારતી હતી ત્યારે મારું હૃદય ફાટી ગયું; હે સુમુખી, ત્યારે પ્રાણો દેહને ત્યજી ગયા.
Verse 15
तत्र दूताः समायाता धर्मराजस्य वै तदा । वीराश्च दारुणाः क्रूरा गदाचक्रासिधारिणः
ત્યારે ત્યાં ધર્મરાજાના દૂતોએ આગમન કર્યું—વીર, ભયાનક, ક્રૂર—ગદા, ચક્ર અને ખડ્ગ ધારણ કરનારાં.
Verse 16
तैस्तु बद्धा महाभागे शृंखलैर्दृढबंधनैः । नीता यमपुरं तैस्तु रुदमाना सुदुःखिता
હે મહાભાગે, તેમણે તેને સાંકળો અને કઠોર બંધનોથી બાંધી; અને તે રડતી, અત્યંત દુઃખિત થઈ, યમપુરી લઈ જવામાં આવી.
Verse 17
मुद्गरैस्ताड्यमानाहं दुर्गमार्गेण पीडिता । भर्त्स्यमाना यमस्याग्रे तैस्तत्राहं प्रवेशिता
મુદગરોથી માર ખાતી, દુર્ગમ માર્ગે પીડાતી, હું ઠપકો સાંભળતી રહી; અને તેમણે મને યમના સમક્ષ તે સ્થળમાં ધકેલી પ્રવેશ કરાવ્યો.
Verse 18
दृष्टाहं यमराजेन सक्रोधेन महात्मना । अंगारसंचये क्षिप्ता क्षिप्ता नरकसंचये
ક્રોધયુક્ત મહાત્મા યમરાજે મને જોયી, મને સળગતા અંગારાના ઢગલામાં—નરકના સંચિત ભયમાં—ફેંકી દીધી।
Verse 19
लोहस्य पुरुषं कृत्वा अग्निना परितापितः । ममोरसि समुत्क्षिप्तो निजभर्तुश्च वंचनात्
લોખંડનો પુરુષ બનાવી તેને અગ્નિમાં તપાવ્યો; અને મારા જ પતિના વંચનાના કારણે તે મારા વક્ષ પર ફેંકાયો।
Verse 20
नानापीडातिसंतप्ता नरकाग्निप्रतापिता । तैलद्रोण्यां परिक्षिप्ता करम्भवालुकोपरि
નાનાવિધ પીડાથી અત્યંત દગ્ધ અને નરકાગ્નિના તાપથી તપ્ત થઈ, તેઓ તેલની દ્રોણીમાં—કરંભ અને ગરમ રેતીની શય્યા પર—ફેંકાય છે।
Verse 21
असिपत्रैश्च संच्छिन्ना जलमंत्रेण वाहिता । कूटशाल्मलिवृक्षेषु क्षिप्ता तेन महात्मना
તલવારસમાન પાંદડાંથી તેઓ છેદાઈ જાય છે, જલમંત્રથી પ્રેરિત પ્રવાહમાં વહેતા લઈ જવાય છે; અને તે મહાત્મા તેમને કૂટ શાલ્મલી વૃક્ષો પર ફેંકે છે।
Verse 22
पूयशोणितविष्ठायां पतिता कृमिसंकुले । सर्वेषु नरकेष्वेवं क्षिप्ताहं नृपनंदिनि
પુય, રક્ત અને વિષ્ઠામાં—કીડાઓથી ભરેલી—હું પડી ગઈ; હે નૃપનંદિની, આ રીતે મને સર્વ નરકોમાં ફેંકવામાં આવી।
Verse 23
पीडायुक्तेषु तीव्रेषु तेनैवापि महात्मना । करपत्रैः पाटिताहं शक्तिभिस्ताडिता भृशम्
એવા તીવ્ર કષ્ટોમાં એ જ મહાત્માએ મને પણ પીડિત કરી—છરી જેવી ધારદાર પાંદડીઓથી ચીરી અને ભાલાઓથી વારંવાર અત્યંત પ્રહાર કર્યો।
Verse 24
अन्येष्वेव नरकेषु पातिता नृपनंदिनि । योनिगर्तेषु क्षिप्तास्मि पतिता दुःखसंकटे
હે રાજકન્યા! મને અન્ય નરકોમાં પણ પાડી દેવામાં આવી; યોનિરૂપ ખાડાઓમાં ફેંકાઈને હું દુઃખના ભયંકર સંકટમાં પડી ગઈ।
Verse 25
धर्मराजेन तेनाहं नरकेषु निपातिता । वल्गुनीयोनिमासाद्य भुक्तं दुःखं सुदारुणम्
તે ધર્મરાજ (યમ) એ મને નરકોમાં પાડી દીધો; અને વલ્ગુનીની યોનિ પ્રાપ્ત કરીને મેં અત્યંત દારુણ દુઃખ ભોગવ્યું।
Verse 26
गताहं क्रौष्टुकीं योनिं शुनीयोनिं पुनर्गता । सकुक्कुटीं च मार्जारीमाखुयोनिं गता ह्यहम्
હું શિયાળની યોનિમાં ગઈ; ફરી કૂતરીની યોનિમાં ગઈ. કુકડી, બિલાડી અને ખરેખર ઉંદરની યોનિમાં પણ હું ગઈ।
Verse 27
एवं योनिविशेषेषु पापयोनिषु तेन च । क्षिप्तास्मि धर्मराजेन पीडिता सर्वयोनिषु
આ રીતે વિવિધ યોનિવિશેષોમાં—પાપમય યોનિઓમાં—ધર્મરાજે મને ફેંકી દીધી, અને હું દરેક યોનિમાં પીડિત થઈ।
Verse 28
तेनैवाहं कृता भूमौ शूकरी नृपनंदिनि । तवहस्ते महाभागे संति तीर्थान्यनेकशः
એના જ કારણે, હે નૃપનંદિની, હું ધરતી પર શૂકરી (ડૂકરી) બની. હે મહાભાગે, તારા હસ્તમાં અનેક તીર્થોનું પુણ્ય નિવાસ કરે છે.
Verse 29
तेनोदकेन सिक्तास्मि त्वयैव वरवर्णिनि । मम पापं गतं देवि प्रसादात्तव सुंदरि
હે શ્રેષ્ઠ વર્ણવાળી સુંદરિ, એ જ જળથી તું જ મને સિંચિત કરી. હે દેવી, તારા પ્રસાદથી મારું પાપ દૂર થયું, હે સુંદરિ.
Verse 30
तवैव तेजःपुण्येन जातं ज्ञानं वरानने । इदानीं मामुद्धरस्व पतितां नरकसंकटे
હે વરાનને, તારા જ તેજ અને પુણ્યથી આ જ્ઞાન પ્રગટ થયું છે. હવે મને ઉદ્ધર કર—હું નરકના સંકટમાં પડી છું.
Verse 31
यदा नोद्धरसे देवि पुनर्यास्यामि दारुणम् । नरकं च महाभागे त्राहि मां दुःखभागिनीम्
હે દેવી, જો તું મને ઉદ્ધર ન કરે તો હું ફરી તે દારુણ નરકમાં જઈશ. હે મહાભાગે, મને બચાવ—હું દુઃખની ભાગિની છું.
Verse 32
गताहं पापभावेन दीनाहं च निराश्रया । सुदेवोवाच । किं कृतं हि मया भद्रे सुकृतं पुण्यसंभवम्
“પાપભાવથી હું પડી ગઈ છું; હું દીન અને નિરાશ્રય છું.” સુદેવે કહ્યું—“હે ભદ્રે, મેં કયું સુકૃત કર્યું છે, કયું પુણ્ય ઉત્પન્ન કરનાર કર્મ?”
Verse 33
येनाहमुद्धरे त्वां वै तन्मे त्वं वद सांप्रतम् । शूकर्युवाच । अयं राजा महाभाग इक्ष्वाकुर्मनुनंदनः
“જે ઉપાયથી હું તને નિશ્ચયે ઉદ્ધરી શકું, તે ઉપાય અત્યારે જ મને કહો.” શૂકરી બોલી—“આ એ જ મહાભાગ રાજા છે—ઇક્ષ્વાકુ, મનુવંશનો આનંદ.”
Verse 34
विष्णुरेष महाप्राज्ञो भवती श्रीर्हि नान्यथा । पतिव्रता महाभागा पतिव्रतपरायणा
આ મહાપ્રાજ્ઞ વિષ્ણુ છે; અને તમે જ શ્રી (લક્ષ્મી) છો—બીજા કોઈ નહીં. હે મહાભાગ્યા, તમે પતિવ્રતા છો, પતિવ્રત-ધર્મમાં સંપૂર્ણ પરાયણ છો.
Verse 35
त्वं सती सर्वदा भद्रे सर्वतीर्थमयी प्रिया । देवि सर्वमयी नित्यं सर्वदेवमयी सदा
હે ભદ્રે, તમે સદા સતી, પ્રિયા—સમસ્ત તીર્થોની મૂર્તિમતી છો. હે દેવી, તમે નિત્ય સર્વમયી છો; સદા સર્વદેવમયી છો.
Verse 36
महापतिव्रता लोक एका त्वं नृपतेः प्रिया । यया शुश्रूषितो भर्ता भवत्या हि अहर्निशम्
હે રાણી, લોકમાં તમે જ એક મહાપતિવ્રતા, રાજાની પ્રિયા છો. કારણ કે તમારા દ્વારા તમારા પતિ દિવસ-રાત ભક્તિપૂર્વક સેવિત થયા છે.
Verse 37
एकस्य दिवसस्यापि पुण्यं देहि वरानने । पति शुश्रूषितस्यापि यदि मे कुरुषे प्रियम्
હે વરાનને, એક દિવસનું પણ પુણ્ય મને આપો—જો તમે મારું પ્રિય કરો—(તે પુણ્ય) જે પતિની શুশ્રૂષા કરનારને પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 38
मम माता पिता त्वं वै त्वं मे गुरुः सनातनः । अहं पापा दुराचारा असत्या ज्ञानवर्जिता
તમે જ મારા માતા-પિતા છો; તમે જ મારા સનાતન ગુરુ છો. હું પાપિની, દુરાચારિણી, અસત્યભાષિણી અને તત્ત્વજ્ઞાનથી વંચિત છું.
Verse 39
मामुद्धर महाभागे भीताहं यमताडनैः । सुकलोवाच । एवं श्रुत्वा तया प्रोक्तं समालोक्य नृपं तदा
“હે મહાભાગે, મને ઉદ્ધારો; યમદૂતના પ્રહારો થી હું ભયભીત છું.” સુકલ બોલ્યો—એવું સાંભળી તેણે ત્યારે રાજા તરફ નજર કરી।
Verse 40
किं करोमि महाराज एषा किं वदते पशुः । इक्ष्वाकुरुवाच । एनां दुःखां वराकीं वै पापयोनिं गतां शुभे
“હે મહારાજ, હું શું કરું? આ પશુ શું કહે છે?” ઇક્ષ્વાકુ બોલ્યા—“હે શુભે, આ ખરેખર દુઃખી અને દીન છે; પાપયોનિમાં પડી ગઈ છે.”
Verse 41
समुद्धरस्व पुण्यैस्त्वं महच्छ्रेयो भविष्यति । एवमुक्ता वरा नारी सुदेवा चारुमंगला
“પુણ્યકર્મોથી તું પોતાને ઉદ્ધર કર; મહાન કલ્યાણ અને પરમ શ્રેય મળશે.” એમ કહ્યા પછી તે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી—ચારુમંગલા સુદેવા—(પ્રતિઉત્તર આપવા લાગી/ઉપસ્થિત રહી).
Verse 42
उवाचैकाब्दपुण्यं ते मया दत्तं वरानने । एवमुक्तेन वाक्येन तया देव्या हि तत्क्षणात्
તેણે કહ્યું—“હે વરાનને, મેં તને એક વર્ષનું પુણ્ય આપ્યું છે.” તે દેવીએ આ વાક્ય કહતાં જ, તે ક્ષણે…
Verse 43
रूपयौवनसंपन्ना दिव्यमालाविभूषिता । दिव्यदेहा च संभूता तेजोज्वालासमावृता
તે રૂપ અને યૌવનથી સમ્પન્ન, દિવ્ય માળાથી વિભૂષિત; દિવ્ય દેહ ધારણ કરીને તેજની જ્વાળાઓથી આવૃત થઈ પ્રગટ થઈ।
Verse 44
सर्वभूषणशोभाढ्या नानारत्नैश्च शोभिता । संजाता दिव्यरूपा सा दिव्यगंधानुलेपना
તે સર્વ આભૂષણોની શોભાથી સમૃદ્ધ, નાનાવિધ રત્નોથી શોભિત; દિવ્ય સુગંધના અનુલેપનથી યુક્ત થઈ દિવ્યરૂપ ધારણ કર્યું।
Verse 45
दिव्यं विमानमारूढा अंतरिक्षं गता सती । तामुवाच ततो राज्ञीं प्रणतानतकंधरा
સતી દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરીને અંતરિક્ષમાં ગઈ. પછી વિનયથી ગળું નમાવી તેણે રાણીને સંબોધી કહ્યું।
Verse 46
स्वस्त्यस्तु ते महाभागे प्रसादात्तव सुंदरि । व्रजामि पातकान्मुक्ता स्वर्गं पुण्यतमं शुभम्
હે મહાભાગે, તને મંગળ થાઓ. હે સુંદરિ, તારા પ્રસાદથી હું પાપમુક્ત થઈ પરમ પુણ્યતમ શુભ સ્વર્ગે જઈ રહી છું।
Verse 47
प्रणम्यैवं गता स्वर्गं सुदेवा शृणु सत्तम । एतत्ते सर्वमाख्यातं सुकलाया निवेदितम्
આ રીતે પ્રણામ કરીને તે સ્વર્ગે ગઈ. હે સુદેવા, હે સત્તમ, સાંભળ—સુકલાએ નિવેદિત કરેલું આ સર્વ તને સંપૂર્ણ રીતે કહેલું છે।
Verse 52
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे सुदेवास्वर्गारोहणंनाम द्विपंचाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનોપાખ્યાન અંતર્ગત સુકલા-ચરિત્રમાં “સુદેવનું સ્વર્ગારોહણ” નામે બાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।