Adhyaya 41

Verse 1

। वेन उवाच । पुत्रो भार्या कथं तीर्थं पितामाता कथं वद । गुरुश्चैव कथं तीर्थं तन्मे विस्तरतो वद

વેન બોલ્યો—પુત્ર કેવી રીતે તીર્થ છે? પત્ની કેવી રીતે તીર્થ છે? કહો તો—પિતા અને માતા કેવી રીતે તીર્થ છે? અને ગુરુ પણ કેવી રીતે તીર્થ છે? મને વિગતે કહો.

Verse 2

श्रीविष्णुरुवाच । अस्ति वाराणसी रम्या गंगायुक्ता महापुरी । तस्यां वसति वैश्यैकः कृकलो नाम नामतः

શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું—ગંગાથી યુક્ત રમ્ય મહાપુરી વારાણસી છે. તેમાં કૃકલ નામનો એક વૈશ્ય (વેપારી) વસે છે.

Verse 3

तस्य भार्या महासाध्वी पतिव्रतपरायणा । धर्माचारपरा नित्यं सा वै पतिपरायणा

તેણીની પત્ની મહાસાધ્વી હતી, પતિવ્રતધર્મમાં પરમ નિષ્ઠાવાળી. તે નિત્ય ધર્માચાર પરાયણ રહી, ખરેખર પતિપરાયણા હતી.

Verse 4

सुकला नाम पुण्यांगी सुपुत्रा चारुमंगला । सत्यंवदा सदा शुद्धा प्रियाकारा प्रियप्रिया

સુકલા નામની પুণ્યાંગી સ્ત્રી હતી—સુપુત્રોથી સમૃદ્ધ, ચારો-મંગલ સ્વરૂપા. તે સત્યવદિની, સદા શુદ્ધ, પ્રિયકર આચરણવાળી અને પોતાના પ્રિયની પ્રિયા હતી.

Verse 5

एवंगुणैः समायुक्ता सुभगा चारुकारिणी । स वैश्य उत्तमो नाना धर्मज्ञो ज्ञानवान्गुणी

આવા ગુણોથી યુક્ત તે સుభગા અને ચારો આચરણવાળી હતી. તે પુરુષ ઉત્તમ વૈશ્ય હતો—નાનાવિષયમાં નિપુણ, ધર્મજ્ઞ, જ્ઞાનવાન અને ગુણવાન.

Verse 6

पुराणे श्रौतधर्मे च सदा श्रवणतत्परः । तीर्थयात्राप्रसंगेन बहुपुण्यप्रदायकम्

તે પુરાણો અને શ્રૌતધર્મનું શ્રવણ કરવામાં સદા તત્પર રહેતો. તીર્થયાત્રાના પ્રસંગથી તે બહુ પુણ્ય પ્રદાન કરનાર બને છે.

Verse 7

श्रद्धया निर्गतो यात्रां तीर्थानां पुण्यमंगलाम् । ब्राह्मणानां प्रसंगेन सार्थवाहेन तेन च

શ્રદ્ધાપૂર્વક તે તીર્થોની પુણ્ય-મંગલમય યાત્રાએ નીકળ્યો. બ્રાહ્મણોના સંગથી અને તે સાર્થવાહ સાથે પણ તે ગયો.

Verse 8

प्रस्थितो धर्ममार्गं तु तमुवाच पतिव्रता । पतिस्नेहेन संमुग्धा भर्तारं वाक्यमब्रवीत्

ધર્મમાર્ગે પ્રસ્થાન કરેલા પતિને જોઈ, પતિવ્રતા પત્ની પતિપ્રેમથી મોહિત થઈ પોતાના સ્વામી પ્રત્યે આ વચન બોલી।

Verse 9

सुकलोवाच । अहं ते धर्मतः पत्नी सहपुण्यकरा प्रिय । पतिमार्गं प्रतीक्ष्याहं पतिदेवं यजाम्यहम्

સુકલા બોલી—પ્રિય, ધર્મથી હું તારી પત્ની છું, પુણ્યમાં સહભાગિણી. પતિના માર્ગની પ્રતીક્ષા કરતાં હું પતિદેવનું પૂજન કરું છું।

Verse 10

कदा नैव मया त्याज्यं सामीप्यं ते द्विजोत्तम । तवच्छायां समाश्रित्य करिष्ये धर्ममुत्तमम्

હે દ્વિજોત્તમ! હું ક્યારેય તમારું સાન્નિધ્ય છોડું નહીં. તમારી છાયાનો આશ્રય લઈને હું ઉત્તમ ધર્મ આચરિશ।

Verse 11

पतिव्रताख्यं पापघ्नं नारीणां गतिदायकम् । पुण्यस्त्री कथ्यते लोके या स्यात्पतिपरायणा

જે સ્ત્રી પતિપરાયણા હોય તે લોકમાં ‘પુણ્યસ્ત્રી’ કહેવાય છે. ‘પતિવ્રતા’ નામની આ નિષ્ઠા પાપ હરે છે અને સ્ત્રીઓને સદ્ગતિ આપે છે।

Verse 12

युवतीनां पृथक्तीर्थं विना भर्तुर्न शोभते । सुखदं नास्ति वै लोके स्वर्गमोक्षप्रदायकम्

યુવતીઓ માટે પતિ વિના અલગથી તીર્થયાત્રા શોભતી નથી. આ લોકમાં સ્વર્ગ અને મોક્ષ આપનાર ધર્મસમાન સુખદ બીજું કંઈ નથી એમ કહેવાય છે।

Verse 13

सव्यं पादं च भर्तुश्च प्रयागं विद्धि सत्तम । वामं च पुष्करं तस्य या नारी परिकल्पयेत्

હે સત્તમ, પતિના જમણા પાદને પ્રયાગ જાણ અને ડાબા પાદને પુષ્કર—આવી ભાવનાથી સ્ત્રીએ પતિનું ચિંતન કરવું જોઈએ।

Verse 14

तस्य पादोदकस्नानात्तत्पुण्यं परि जायते । प्रयागपुष्करसमं स्नानं स्त्रीणां न संशयः

તેનાં પાદોદકથી સ્નાન કરવાથી તેવું જ પુણ્ય સંપૂર્ણ રીતે ઉપજે છે. સ્ત્રીઓ માટે આ સ્નાન પ્રયાગ અને પુષ્કરમાં સ્નાન સમાન છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 15

सर्वतीर्थमयो भर्ता सर्वपुण्यमयः पतिः । मखानां यजनात्पुण्यं यद्वै भवति दीक्षिते

ભર્તા સર્વ તીર્થમય છે અને પતિ સર્વ પુણ્યમય છે. દીક્ષિત યજમાનને યજ્ઞ કરવાથી જે સાચું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે, તે જ તેમાં નિવાસ કરે છે।

Verse 16

तत्फलं समवाप्नोति सेवया भर्तुरेव हि । गयादीनां सुतीर्थानां यात्रां कृत्वा हि यद्भवेत्

તે માત્ર પતિની સેવા દ્વારા જ તે ફળ પ્રાપ્ત કરે છે—જે ફળ ગયા વગેરે ઉત્તમ તીર્થોની યાત્રા કરવાથી થાય છે।

Verse 17

तत्फलं समवाप्नोति भर्तुः शुश्रूषणादपि । समासेन प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

પતિની શুশ્રૂષા તથા ભક્તિસેવાથી પણ એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. હું સંક્ષેપમાં કહું છું—મારા કહેતાં સાંભળો।

Verse 18

नास्त्यासां हि पृथग्धर्मः पतिशुश्रूषणं विना । तस्मात्कांतसहायं ते कुर्वाणा सुखदायिनी

આવી સ્ત્રીઓ માટે પતિની શુશ્રૂષા વિના અલગ ધર્મ નથી. તેથી પ્રિયને સહાયક બનાવી તું સુખદાયિની બને છે.

Verse 19

तवच्छायां समाश्रित्य आगमिष्यामि नान्यथा । विष्णुरुवाच । रूपं शीलं गुणं भक्तिं समालोक्य वयस्तथा

તમારી છાયા-આશ્રય લઈને હું નિશ્ચયે આવીશ, અન્યથા નહીં। વિષ્ણુએ કહ્યું—રૂપ, શીલ, ગુણ, ભક્તિ અને વય પણ જોઈને—

Verse 20

सौकुमार्यं विचार्यैवं कृकलः स पुनःपुनः । यद्येवं हि नयिष्यामि दुर्गमार्गं सुदुःखदम्

તેની કોમળતા વિષે વારંવાર વિચારી કૃકલ બોલ્યો—“જો એવું હોય, તો મને તેમને અતિ દુઃખદ દુર્ગમ માર્ગે લઈ જવું પડશે.”

Verse 21

रूपनाशो भवेच्चास्याः शीतातपविलोडनात् । पद्मगर्भप्रतीकाशमस्याश्चांगं प्रवर्णकम्

શીત અને તાપના ઉથલપાથલથી તેનું સૌંદર્ય નષ્ટ થશે; અને તેનું અંગ કમળકળીના ગર્ભ જેવું ફિક્કું વર્ણ ધારણ કરશે.

Verse 22

झंझावातेन शीतेन कृष्णवर्णं भविष्यति । पंथाः कर्कश सुग्रावा पादौचास्याः सुकोमलौ

ઠંડા ઝંઝાવાતથી તેનું વર્ણ કાળું પડી જશે. માર્ગ કઠોર અને કર્કશ હશે, પરંતુ તેના પગ અતિ કોમળ છે.

Verse 23

एष्यते वेदनां तीव्रामथो गंतुं न च क्षमा । क्षुत्तृष्णाभिपरीतांगी कीदृशीयं भविष्यति

તેણી પર તીવ્ર વેદના આવી પડશે અને તે ચાલવા પણ અસમર્થ થશે. ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ દેહવાળી તે કઈ સ્થિતિને પામશે?

Verse 24

वामांगी मम च स्थानं सुखस्थानं वरानना । मम प्राणप्रिया नित्यं नित्यं धर्मस्य चाश्रयः

હે વરાનને! તું મારી વામાંગી છે અને મારું નિવાસસ્થાન—મારું સુખસ્થાન. તું સદા મને પ્રાણોથી પણ પ્રિય છે અને નિત્ય ધર્મનો આશ્રય છે.

Verse 25

नाशमेति यदा बाला मम नाशो भवेदिह । इयं मे जीविका नित्यमियं प्राणस्य चेश्वरी

જ્યારે આ બાલા નાશ પામશે, ત્યારે અહીં મારો પણ નાશ થશે. આ જ મારી નિત્ય જીવિકા છે; આ જ મારા પ્રાણોની પણ સ્વામિની છે.

Verse 26

न नयिष्ये वनं तीर्थमेकश्चैवाप्यहं व्रजे । चिंतयित्वा क्षणं नूनं कृकलेन महात्मना

હું તને ન વનમાં લઈ જઈશ, ન તીર્થમાં; હું એકલો જ વ્રજમાં જઈશ. એમ નક્કી કરીને મહાત્મા કૃકલે ક્ષણમાત્ર વિચાર કર્યો.

Verse 27

तस्य चित्तानुगो भावस्तया ज्ञातो नृपोत्तम । पुनरूचे महाभागा भर्त्तारं प्रस्थितं तदा

હે નૃપોત્તમ! તેણે તેના ચિત્તને અનુસરતો ભાવ જાણી લીધો. ત્યારે તે મહાભાગ્યા, પ્રસ્થાન કરતા પોતાના પતિને ફરી બોલી.

Verse 28

अनघा नैव वै त्याज्या पुरुषैः शृणु सत्तम । मूलमेवं हि धर्मस्य पुरुषस्य महामते

હે સત્તમ, સાંભળો—નિર્દોષ સ્ત્રીને પુરુષોએ ક્યારેય ત્યાગવી ન જોઈએ; કારણ કે, હે મહામતે, તે પુરુષના ધર્મનું મૂળ છે.

Verse 29

एवं ज्ञात्वा महाभाग मामेवं नय सांप्रतम् । विष्णुरुवाच । श्रुत्वा सर्वं हि तेनापि प्रियाया भाषितं बहु

“હે મહાભાગ, આમ જાણીને હવે મને આ જ રીતે લઈ જાઓ.” વિષ્ણુએ કહ્યું—તેને પણ બધું સાંભળીને, અને પ્રિયાના ઘણા વચનો સાંભળીને…

Verse 30

प्रहस्यैव वचो ब्रूते तामेवं कृकलः पुनः । नैव त्याज्या भवेद्भार्या प्राप्ता धर्मेण वै प्रिये

હસતાં હસતાં કૃકલે ફરી તેને કહ્યું—“પ્રિયે, ધર્મપૂર્વક પ્રાપ્ત થયેલી પત્નીને ક્યારેય ત્યાગવી ન જોઈએ.”

Verse 31

येन भार्या परित्यक्ता सुनीता धर्मचारिणी । दशांगधर्मस्तेनापि परित्यक्तो वरानने

હે વરાનને, જેણે ધર્મચારીણી સુનીતા પત્નીને ત્યજી, તેણે દશાંગ ધર્મને પણ ત્યજી દીધો છે.

Verse 32

तस्मात्त्वामेव भद्रं ते नैव त्यक्ष्ये कदा प्रिये । विष्णुरुवाच । एवमाभाष्य तां भार्यां संबोध्य च पुनःपुनः

“અતએવ, ભદ્રે પ્રિયે, હું તને ક્યારેય ત્યાગીશ નહીં.” વિષ્ણુએ કહ્યું—આમ કહી તેણે પત્નીને વારંવાર સંબોધી સાંત્વના આપી.

Verse 33

तस्या अज्ञातमात्रेण ससार्थेन समं गतः । गते तस्मिन्महाभागे कृकले पुण्यकर्मणि

તેણે જાણતાં જ તે કારવાં સાથે તરત જ નીકળી ગયો. તે મહાભાગ્યશાળી, પુણ્યકર્મી કૃકલ પ્રસ્થાન કરી ગયા પછી—

Verse 34

देवकर्मसुवेलायां काले पुण्ये शुभानना । नैव पश्यति भर्तारं कृकलं निजमंदिरे

દેવકર્મ માટે નિર્ધારિત શુભ વેળાએ, પવિત્ર પુણ્યકાળમાં, તે શુભમુખી સ્ત્રીએ પોતાના જ ઘરમાં પતિ કૃકલને ન જોયો।

Verse 35

समुत्थाय त्वरायुक्ता रुदमाना सुदुःखिता । वयस्यान्पृच्छते भर्तुर्दुःखशोकाधिपीडिता

તે ઉતાવળથી ઊભી થઈ, રડતી રડતી અત્યંત દુઃખી થઈ; દુઃખ-શોકથી પીડિત થઈ પતિ વિષે સખીઓને પૂછવા લાગી।

Verse 36

युष्माभिर्वा महाभागा दृष्टोऽसौ कृकलो मम । प्राणेश्वरो गतः क्वापि भवंतो मम बांधवाः

હે મહાભાગ્યો! શું તમે મારા તે કૃકલને જોયો છે? મારા પ્રાણેશ્વર ક્યાંક ગયા છે; તમે તો મારા બાંધવો છો।

Verse 37

यदि दृष्टो महाभागाः कृकलो मम सांप्रतम् । भर्तारं पुण्यकर्तारं सर्वज्ञं सत्यपंडितम्

હે મહાભાગ્યો, જો તમે હમણાં જ મારા કૃકલને—મારા પતિને—જોયો હોય, જે પુણ્યકર્મી, સર્વજ્ઞ અને સત્યપંડિત છે.

Verse 38

कथयंतु महात्मानं यदि दृष्टो महामतिः । तस्यास्तद्भाषितं श्रुत्वा तामूचुस्ते महामतिम्

“તે મહાત્મા વિષે કહો—શું તે પરમ બુદ્ધિમાન પુરુષ દેખાયો છે?” તેના વચન સાંભળી તેઓએ તે મહાબુદ્ધિમતી સ્ત્રીને ઉત્તર આપ્યો।

Verse 39

धर्मयात्राप्रसंगेन नाथस्ते कृकलः शुभे । तीर्थयात्रां चकारासौ कस्माच्छोचसि सुव्रते

હે શુભે! ધર્મયાત્રાના પ્રસંગે તારો નાથ કૃકલ તીર્થયાત્રા કરવા ગયો છે। હે સુવ્રતે! તું શા માટે શોક કરે છે?

Verse 40

साधयित्वा महातीर्थं पुनरेष्यति शोभने । एवमाश्वासिता सा च पुरुषैराप्तकारिभिः

“હે શોભને! મહાતીર્થનું અનુષ્ઠાન પૂર્ણ કરીને તે ફરી પાછો આવશે.” એમ કહી વિશ્વાસુ અને હિતકારી પુરુષોએ તેને આશ્વાસન આપ્યું।

Verse 41

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित । एकचत्वारिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડના વેનોપાખ્યાનમાં “સુકલા-ચરિત” નામનો એકતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 42

यावदायाति मे भर्त्ता भूमौ स्वप्स्यामि संस्तरे । घृतं तैलं न भोक्ष्येऽहं दधिक्षीरं तथैव च

મારા પતિ પાછા આવે ત્યાં સુધી હું જમીન પર સાદી ચટાઈ પાથરીને સૂઈશ। હું ઘી અને તેલ નહીં ખાઉં, તેમજ દહીં અને દૂધ પણ નહીં લઉં।

Verse 43

लवणं च परित्यक्तं तथा तांबूलमेव च । मधुरं च तथा राजंस्त्यक्तं गुडादिकं तथा

લવણ પણ ત્યજાયું અને તેમ જ તાંબૂલ પણ. હે રાજન્, મધુર પદાર્થો પણ—ગોળ વગેરે સહિત—પરિત્યક્ત થયા.

Verse 44

एकाहारा निराहारा तावत्स्थास्ये न संशयः । यावच्चागमनं भर्तुः पुनरेव भविष्यति

હું એકવાર ભોજન કરું કે સર્વથા નિરાહાર રહું—નિઃસંદેહ—પતિનું પુનઃ આગમન થાય ત્યાં સુધી એમ જ રહીશ.

Verse 45

एवं दुःखान्विता भूत्वा एकवेणीधरा पुनः । एककंचुकसंवीता मलिना च बभूव सा

આ રીતે દુઃખથી વ્યાપ્ત થઈ તે ફરી એક વેણી ધારણ કરવા લાગી. એક જ વસ્ત્રથી આવૃત થઈ તે મલિન અને અવ્યવસ્થિત બની ગઈ.

Verse 46

मलिनेनापि वस्त्रेण एकेनैव स्थिता पुनः । हाहाकारं प्रमुंचंती निःश्वसंती सुदुःखिता

તે ફરી એક જ, ભલે મલિન હોય, વસ્ત્રમાં ઊભી રહી. હાહાકાર કરતી, ઊંડા શ્વાસ છોડતી, તે અત્યંત દુઃખિત હતી.

Verse 47

वियोगानलसंदग्धा कृष्णांगी मलधारिणी । एवं दुःखसमाचारा सुकृशा विह्वला तदा

વિયોગરૂપ અગ્નિથી દગ્ધ થઈ તેના અંગો કૃષ્ણવર્ણ થયા; તે મલધારિણી અને અવ્યવસ્થિત હતી. આમ દુઃખમય આચરણથી તે અત્યંત કૃશ બની અને તે સમયે સંપૂર્ણ વિહ્વળ થઈ ગઈ.

Verse 48

रोदमाना दिवारात्रौ निद्रा लेभे न वै निशि । क्षुधां न विंदते राजन्दुःखेन विदलीकृता

તે દિવસ-રાત રડતી રહી; રાત્રે તેને જરાય નિદ્રા ન મળી. હે રાજન, દુઃખથી ચકનાચૂર થઈ તેને ભૂખ પણ ન લાગી.

Verse 49

अथ सख्यः समायाताः पप्रच्छुः सुकलां तदा । सुकले चारुसर्वांगि कस्माद्रोदिषि संप्रति

પછી તેની સખીઓ ભેગી થઈ સુકલાને પૂછવા લાગી— “હે સુકલા, સર્વાંગસુંદરી, તું અત્યારે કેમ રડે છે?”

Verse 50

ततस्त्वं कारणं ब्रूहि दुःखस्यास्य वरानने । सुकलोवाच । स मां त्यक्त्वा गतो भर्ता धर्मार्थं धर्मतत्परः

“તો પછી, હે સુંદરમુખી, આ દુઃખનું કારણ કહો.” સુકલા બોલી— “ધર્મમાં તત્પર મારા પતિ ધર્માર્થે મને છોડીને ચાલ્યા ગયા.”

Verse 51

तीर्थयात्राप्रसंगेन अटते मेदिनीं ततः । मां त्यक्त्वा स गतः स्वामी निर्दोषां पापवर्जिताम्

તીર્થયાત્રાના બહાને તે ધરતી પર ભટકતો રહ્યો; અને પાપરહિત, નિર્દોષ એવી મને છોડીને મારો સ્વામી ચાલ્યો ગયો.

Verse 52

अहं साध्वी समाचारा सदा पुण्या पतिव्रता । मां त्यक्त्वा स गतो भर्ता तीर्थ साधनतत्परः

હું સાધ્વી, સદાચારિણી, સદા પુણ્યશીલા અને પતિવ્રતા છું; છતાં તીર્થસાધનમાં તત્પર મારા પતિ મને છોડીને ચાલ્યા ગયા.

Verse 53

तेनाहं दुःखिता सख्यो वियोगेनाति पीडिता । जीवनाशो वरं श्रेष्ठो वरं वै विषभक्षणम्

હે સખીઓ! તેથી હું દુઃખી છું અને વિયોગથી અત્યંત પીડિત છું. જીવનનો નાશ શ્રેષ્ઠ છે, અથવા વિષપાન કરવું પણ સારું છે.

Verse 54

वरमग्निप्रवेशश्च वरं कायविनाशनम् । नारीं प्रियां परित्यज्य भर्ता याति सुनिष्ठुरः

અગ્નિમાં પ્રવેશ કરવો સારો, શરીરનો નાશ કરવો સારો, પરંતુ અત્યંત નિષ્ઠુર પતિ પ્રિય પત્નીનો ત્યાગ કરીને ચાલ્યો જાય તે અસહ્ય છે.

Verse 55

भर्तृत्यागो वरं नैव प्राणत्यागो वरं सखि । वियोगं न समर्थाहं सहितुं नित्यदारुणम्

હે સખી! પતિનો ત્યાગ કરવો ક્યારેય શ્રેષ્ઠ નથી, તેના કરતાં પ્રાણત્યાગ કરવો સારો છે. હું આ નિત્ય દારુણ વિયોગ સહન કરવા સમર્થ નથી.

Verse 56

तेनाहं दुःखिता सख्यो वियोगेनापि नित्यशः । सख्य ऊचुः । तीर्थयात्रां गतो भर्ता पुनरेष्यति ते पतिः

"તેથી હે સખીઓ, હું વિયોગથી નિત્ય દુઃખી છું." સખીઓએ કહ્યું: "તારા પતિ તીર્થયાત્રાએ ગયા છે, તે ફરી પાછા આવશે."

Verse 57

वृथा शोषयसे कायं वृथाशोकं करोषि वै । वृथा त्वं तप्यसे बाले वृथा भोगान्परित्यजेः

તું વ્યર્થ શરીરને સૂકવી રહી છે અને વ્યર્થ શોક કરી રહી છે. હે બાળા! તું વ્યર્થ સંતાપ કરે છે અને વ્યર્થ ભોગોનો ત્યાગ કરે છે.

Verse 58

पिबस्व पानं भुंक्ष्व त्वं स्वप्रदत्तं हि पूर्वकम् । कस्य भर्ता सुताः कस्य कस्य स्वजनबांधवाः

પાન પી અને ભોજન કર—જે તું પહેલાં પોતે આપ્યું હતું તે જ. કોનો પતિ કોનો? કોના પુત્રો કોના? પોતાના સ્વજન-બંધુ કોના?

Verse 59

कः कस्य नास्ति संसारे संबंधः केन चैव हि । भक्ष्यते भुज्यते बाले संसारस्य हि तत्फलम्

આ સંસારમાં કોણ કોના સાથે અસંબંધિત છે—અને કેવી રીતે? હે બાલ, કોઈ ભક્ષાય છે, કોઈ ભક્ષે છે; એ જ સંસારનું ફળ છે.

Verse 60

मृते प्राणिनि कोऽश्नाति को हि पश्यति तत्फलम् । पीयते भुज्यते बाले एतत्संसारतः फलम्

પ્રાણી મરી જાય ત્યારે તેના માટે કોણ ખાય, અને તેના કર્મફળને કોણ જુએ? હે પ્રિય, સંસારમાં ‘પીવાય’ અને ‘ભોગવાય’ તે પોતાનાં કર્મનું ફળ જ છે.

Verse 61

सुकलोवाच । भवतीभिः प्रयुक्तं यत्तन्न स्याद्वेदसंमतम् । यातु भर्तुः पृथग्भूता तिष्ठत्येका सदैव हि

સુકલા બોલી—તમે જે ઉપાય કર્યો છે તે વેદસંમત નથી. તે પતિથી અલગ થઈને ચાલે જાય અને સદૈવ એકલી જ રહે.

Verse 62

पापभूता भवेन्नारी तां न मन्यंति सज्जनाः । भर्तुः सार्धं सदा सख्यो दृष्टो वेदेषु सर्वदा

સ્ત્રી (આ રીતે) પાપભૂતા બને છે; સજ્જનો તેને માન આપતા નથી. કારણ કે વેદોમાં સર્વદા એવું જ દર્શાય છે કે તે પતિ સાથે સખીરૂપે સદા રહે.

Verse 63

संबंधः पुण्यसंसर्गाज्जायते नात्र संशयः । नारीणां च सदा तीर्थं भर्ता शास्त्रेषु पठ्यते

પુણ્યસંસર્ગથી જ સંબંધ જન્મે છે—એમાં સંશય નથી. અને શાસ્ત્રોમાં વાંચવામાં આવે છે કે સ્ત્રીઓ માટે પતિ જ સદા તીર્થસ્વરૂપ છે.

Verse 64

तमेवावाहयेन्नित्यं वाचा कायेन कर्मभिः । मनसा पूजयेन्नित्यं भावसत्येन तत्परा

એ જ પરમાત્માને નિત્ય વાણીથી, દેહથી અને કર્મોથી આવાહન કરવું જોઈએ. મનથી પણ નિત્ય, અંતર્ભાવની સત્યતા સાથે, તેમાં પરાયણ થઈ પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 65

भर्तुः पार्श्वं महातीर्थं दक्षिणांगं सदैव हि । तमाश्रित्य यदा नारी गृहस्था परिवर्त्तयेत्

પતિનો પાર্শ્વ મહાતીર્થ છે—વિશેષ કરીને તેનો જમણો અંગ સદૈવ. ગૃહસ્થાશ્રમમાં સ્થિત સ્ત્રી જ્યારે તેનું આશ્રય લઈને (તેના સાન્નિધ્યમાં) વર્તે છે…

Verse 66

यजते दानपुण्यैश्च तस्य दानस्य यत्फलम् । वाराणस्यां च गंगायां यत्फलं न च पुष्करे

યજ્ઞ અને દાનપુણ્યથી જે ફળ મળે છે, તે દાનનું એ જ ફળ વારાણસીમાં ગંગાતટે પ્રાપ્ત થાય છે—પુષ્કરમાં (પણ) નહીં.

Verse 67

द्वारकायां न चावन्त्यां केदारे शशिभूषणे । लभते नैव सा नारी यजमाना सदा किल

દ્વારકામાં નહીં, અવંતીમાં નહીં, કેદારમાં નહીં, અને શશિભૂષણમાં પણ નહીં—એવું કહેવાય છે કે સદા યજન કરતી હોવા છતાં તે સ્ત્રી (ઇચ્છિત) ફળ પામતી નથી.

Verse 68

तादृशं फलमेवं सा न प्राप्नोति कदा सखि । सुमुखं पुत्रसौभाग्यं स्नानं दानं च भूषणम्

હે સખી, તે આવું ફળ કદી પામતી નથી—ન સુમુખતા, ન પુત્ર-સૌભાગ્ય, ન સ્નાન-દાનનું પુણ્ય, અને ન ભૂષણનો લાભ પણ।

Verse 69

वस्त्रालंकारसौभाग्यं रूपं तेजः फलं सदा । यशः कीर्तिमवाप्नोति गुणं च वरवर्णिनी

હે શુભવર્ણિની, તે સદા ઉત્તમ વસ્ત્ર, અલંકાર, સૌભાગ્ય, રૂપ અને તેજના ફળ પામે છે; તેમજ યશ, કીર્તિ અને સદ્ગુણો પણ મેળવે છે।

Verse 70

भर्तुः प्रसादात्सर्वं च लभते नात्र संशयः । विद्यमाने यदा कांते अन्यं धर्मं करोति या

પતિના પ્રસાદથી તે સર્વ કંઈ પામે છે—એમાં શંકા નથી. પરંતુ પ્રિય પતિ જીવિત હોય ત્યારે જે સ્ત્રી અન્ય ધર્મ (પરપુરુષાસક્તિ/અવિશ્વાસ) આચરે છે…

Verse 71

निष्फलं जायते तस्याः पुंश्चली परिकथ्यते । नारीणां यौवनं रूपमवतारं स्मृतं ध्रुवम्

તેના માટે બધું નિષ્ફળ બની જાય છે; તેને ‘પુંશ્ચલી’ કહેવામાં આવે છે. સ્ત્રીઓનું યૌવન અને રૂપ નિશ્ચયે ક્ષણભંગુર—જાણે ક્ષણિક અવતાર—એવું સ્મરણમાં છે।

Verse 72

एकस्यापि हि भर्तुश्च तस्यार्थे भूमिमंडले । सुपुत्रा सुयशा नारी परिकथ्येत वै सदा

આ ભૂમિમંડળ પર એક જ પતિ માટે પણ, સુપુત્રો અને સુયશથી યુક્ત સ્ત્રીનું સદા આદર્શરૂપે વર્ણન થવું જોઈએ।

Verse 73

तुष्टे भर्तरि संसारे दृश्या नारी न संशयः । पतिहीना भवेन्नारी भवेत्सा भूमिमंडले

પતિ પ્રસન્ન હોય ત્યારે આ સંસારમાં સ્ત્રી નિઃસંદેહ સન્માનનીય ગણાય છે. પરંતુ જે સ્ત્રી પતિહીન બને, તે જાણે ધરતીના પૃષ્ઠ પર પાડી દેવાય તેવી થાય છે.

Verse 74

कुतस्तस्याः सुखं रूपं यशः कीर्तिः सुता भुवि । सुदौर्भाग्यं महद्दुःखं संसारे परिभुज्यते

તેને ધરતી પર સુખ, રૂપ, યશ, કીર્તિ કે પુત્રી—આ બધું ક્યાંથી મળે? સંસારમાં તે અતિ દુર્ભાગ્ય અને મહાદુઃખ ભોગવે છે.

Verse 75

पापभागा भवेत्सा च दुःखाचारा सदैव हि । तुष्टे भर्तरि तस्यास्तु तुष्टाः सर्वाश्च देवताः

તે પાપની ભાગી બને છે અને હંમેશાં દુઃખમય આચરણમાં રહે છે. પરંતુ તેનો પતિ પ્રસન્ન થાય ત્યારે સર્વ દેવતાઓ પણ તેના પર પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 76

तुष्टे भर्तरि तुष्यंति ऋषयो देवमानवाः । भर्ता नाथो गुरुर्भर्ता देवता दैवतैः सह

પતિ પ્રસન્ન થાય ત્યારે ઋષિઓ, દેવો અને મનુષ્યો સૌ પ્રસન્ન થાય છે. પતિ જ નાથ છે, પતિ જ ગુરુ છે; પતિ સર્વ દેવતાઓ સહિત દેવતાસ્વરૂપ છે.

Verse 77

भर्ता तीर्थश्च पुण्यश्च नारीणां नृपनंदन । शृंगारं भूषणं रूपं वर्णं सौगंधमेव च

હે નૃપનંદન! સ્ત્રીઓ માટે પતિ જ તીર્થ છે, પતિ જ પુણ્ય છે, પતિ જ પાવનતા છે; પતિ જ તેમનો શૃંગાર, ભૂષણ, રૂપ, વર્ણ અને સુગંધ પણ છે.

Verse 78

कृत्वा सा तिष्ठते नित्यं वर्जयित्वा सुपर्वसु । शृंगारैर्भूषणैः सा तु शुशुभे सा यदा पतिः

આ રીતે કરીને તે સદા સ્થિર રહી અને શુભ પર્વદિવસોમાં (શૃંગાર વગેરે) ત્યજી દેતી. પરંતુ પતિની સન્નિધિમાં તે શૃંગાર અને ભૂષણોથી અત્યંત શોભિત થતી.

Verse 79

पत्याविना भवत्येवं क्षीरं सर्पमुखे यथा । भर्तुरर्थे महाभागा सुव्रता चारुमंगला

પતિ વિના સ્ત્રીની સ્થિતિ સર્પના મોઢામાં મૂકેલા દૂધ જેવી થાય છે. પતિના હિત માટે તે મહાભાગ્યા—સુવ્રતા અને મંગલમયી—આ રીતે વર્તે છે.

Verse 80

गते भर्तरि या नारी शृंगारं कुरुते यदि । रूपं वर्णं च तत्सर्वं शवरूपेण जायते

ભર્તા ગયા પછી (મૃત્યુ પછી) જો કોઈ સ્ત્રી શૃંગાર કરે, તો તેનું રૂપ અને વર્ણ—બધું જ—શવરૂપ બની જાય છે.

Verse 81

वदंति भूतले लोकाः पुंश्चलीयं न संशयः । तस्माद्भर्तुर्वियुक्ता या नार्याः शृणुत भूतले

પૃથ્વી પર લોકો નિઃસંદેહ તેને ‘પુંશ્ચલી’ (ચરિત્રહીન) કહે છે. તેથી, હે ભૂતલવાસીઓ, પતિથી વિયુક્ત સ્ત્રીઓ વિષે સાંભળો.

Verse 82

इच्छंत्या वै महासौख्यं भवितव्यं कदाचन । सुजायायाः परो धर्मो भर्ता शास्त्रेषु गीयते

જે સ્ત્રી ક્યારેક મહાસુખ ઇચ્છે છે, શાસ્ત્રો ગાય છે કે સુજાયા (સદ્‌ગુણવતી પત્ની) માટે પરમ ધર્મ સ્વામી જ છે.

Verse 83

तस्माद्वै शाश्वतो धर्मो न त्याज्यो भार्यया किल । एवं धर्मं विजानामि कथं भर्ता परित्यजेत्

અતએવ આ શાશ્વત ધર્મ પત્નીએ કદી ત્યજવો નહીં. ધર્મને આમ જાણીને પતિ પત્નીનો પરિત્યાગ કેવી રીતે કરી શકે?

Verse 84

इत्यर्थे श्रूयते सख्य इतिहासः पुरातनः । सुदेवायाश्च चरितं सुपुण्यं पापनाशनम्

આ અર્થમાં, હે સખી, એક પ્રાચીન ઇતિહાસ સાંભળવામાં આવે છે—સુદેવાના અતિપુણ્યમય ચરિત્ર, જે પાપનાશક છે.