Adhyaya 39

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कथं वेनो गतः स्वर्गं पापं त्यक्त्वा प्रदूरतः । तन्नो विस्तरतोऽत्रापि वद सत्यवतां वर

ઋષિઓએ કહ્યું—વેણે પોતાનું પાપ બહુ દૂર ત્યજીને સ્વર્ગ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું? હે સત્યવંતોમાં શ્રેષ્ઠ, આ વાત અમને અહીં વિસ્તારે કહો।

Verse 2

सूतौवाच । ऋषीणां पुण्यसंसर्गात्संवादाच्च द्विजोत्तम । कायस्य मथनात्पापो बहिस्तस्य विनिर्गतः

સૂતે કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમ, ઋષિઓના પુણ્યસંગ અને તેમના સંવાદથી, દેહમથન થવાથી તેની અંદરનું પાપ બહાર નીકળી ગયું।

Verse 3

पश्चाद्वेनः स पुण्यात्मा ज्ञानं लेभे च शाश्वतम् । रेवाया दक्षिणे कूले तपश्चचार स द्विजाः

પછી તે પુણ્યાત્મા વેણે શાશ્વત જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું; અને હે દ્વિજોએ, રેવા (નર્મદા)ના દક્ષિણ કાંઠે તેણે તપ કર્યું।

Verse 4

तृणबिन्दोरृषेश्चैव आश्रमे पापनाशने । वर्षाणां तु शतं साग्रं कामक्रोधविवर्जितः

ઋષિ તૃણબિંદુના પાપનાશક આશ્રમમાં, કામ-ક્રોધથી રહિત થઈ, સો વર્ષથી થોડો વધુ સમય તે રહ્યો।

Verse 5

तस्योग्रतपसादेवः शंखचक्रगदाधरः । प्रसन्नोभून्महाभागा निष्पापस्य नृपस्य वै

તેની ઉગ્ર તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈ શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન તે મહાભાગ્યશાળી નિષ્પાપ રાજા પર કૃપાળુ થયા।

Verse 6

उवाच च प्रसन्नोऽस्मि व्रियतां वरौत्तमः । वेन उवाच । यदि देव प्रसन्नोऽसि देहि मे वरमुत्तमम्

ભગવાન બોલ્યા—“હું પ્રસન્ન છું; શ્રેષ્ઠ વર માગ.” વેન બોલ્યો—“હે દેવ! તમે પ્રસન્ન હો તો મને પરમ ઉત્તમ વર આપો.”

Verse 7

अनेनापि शरीरेण गंतुमिच्छामि त्वत्पदम् । पित्रा सार्धं महाभाग मात्रा चैव सुरेश्वर । तवैव तेजसा देव तद्विष्णोः परमं पदम्

હે મહાભાગ! આ જ શરીર સાથે હું તમારા ધામે જવા ઇચ્છું છું—પિતાની સાથે, અને હે સુરેશ્વર! માતાની સાથે પણ. હે દેવ! તમારા જ તેજથી અમને વિષ્ણુના પરમ પદ સુધી પહોંચાડો.

Verse 8

श्रीवासुदेव उवाच । क्वगतोऽसौ महामोहो येन त्वं मोहितो नृप । लोभेन मोहयुक्तेन तमोमार्गे निपातितः

શ્રી વાસુદેવ બોલ્યા—“હે નૃપ! જે મહામોહથી તું મોહિત થયો હતો તે ક્યાં ગયો? મોહયુક્ત લોભથી તું અંધકારના માર્ગે પટકાયો હતો.”

Verse 9

वेन उवाच । यन्मे पूर्वकृतं पापं तेनाहं मोहितो विभो । अतो मामुद्धरास्मात्त्वं पापाच्चैव सुदारुणात्

વેન બોલ્યો—“હે વિભો! મેં પૂર્વે કરેલા પાપથી હું મોહિત થયો છું. તેથી મને આમાંથી—આ અત્યંત ભયંકર પાપમાંથી—ઉદ્ધાર કરો.”

Verse 10

प्रजप्तव्यमथो पठ्यं तद्वदानुग्रहाद्विभो । भगवानुवाच । साधु भूप महाभाग पापं ते नाशमागतम्

“આ જપવા અને પાઠ કરવા યોગ્ય છે; હે વિભો! તમારા અનુગ્રહથી એમ જ થાઓ.” ભગવાન બોલ્યા—“સાધુ, હે મહાભાગ ભૂપ! તારો પાપ નાશ પામ્યો છે.”

Verse 11

शुद्धोसि तपसा च त्वं ततः पुण्यं वदाम्यहम् । पुरा वै ब्रह्मणा तात पृष्टोहं भवता यथा

તમે તપસ્યાથી શુદ્ધ થયા છો; તેથી હું તમને પુણ્યનું વર્ણન કરું છું. હે તાત, પૂર્વે બ્રહ્માએ મને એ જ રીતે પૂછ્યું હતું, જેમ તમે હવે પૂછો છો.

Verse 12

तस्मै यदुदितं वत्स तत्ते सर्वं वदाम्यहम् । एकदा ब्रह्मणा ध्यानस्थितेन नाभिपंकजे

હે વત્સ, તેને જે કહેલું હતું તે બધું હું તને સંપૂર્ણ રીતે કહું છું. એક વખત બ્રહ્મા નાભિ-કમળ પર ધ્યાનમાં સ્થિત હતા.

Verse 13

प्रादुरास तदा तस्य वरदानाय सुव्रत । तेन पृष्टं महत्पुण्यं स्तोत्रं पापप्रणाशनम्

ત્યારે, હે સુવ્રત, વરદાન આપવા માટે તેઓ તેના સમક્ષ પ્રગટ થયા. તેણે પૂછતાં તેમણે મહાપુણ્યદાયક, પાપનાશક સ્તોત્ર ઉપદેશ્યું.

Verse 14

वासुदेवाभिधानं च सुगतिप्रदमिच्छता । स्तोत्राणां परमं तस्मै वासुदेवाभिधं महत्

જે સુગતિનું દાન ઇચ્છે છે, તેણે ‘વાસુદેવ’ નામનું પણ આશ્રય લેવું જોઈએ. તેના માટે સ્તોત્રોમાં પરમ તે મહાન સ્તોત્ર ‘વાસુદેવાભિધ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 15

सर्वसौख्यप्रदं नॄणां पठतां जपतां सदा । उपादिशं महाभाग विष्णुप्रीतिकरं परम्

હે મહાભાગ, મને તે પરમ ઉપદેશ આપો, જે સદા પાઠ અને જપ કરનારને સર્વ સુખ આપે છે અને જે વિષ્ણુને પરમ પ્રીતિકર છે.

Verse 16

विष्णुरुवाच । एतत्सर्वं जगद्व्याप्तं मया त्वव्यक्तमूर्तिना । अतो मां मुनयः प्राहुर्विष्णुं विष्णुपरायणाः

વિષ્ણુએ કહ્યું—મારી અવ્યક્ત મૂર્તિ દ્વારા આ સર્વ જગત વ્યાપ્ત છે. તેથી વિષ્ણુપરાયણ મુનિઓ મને ‘વિષ્ણુ’ (સર્વવ્યાપી) કહે છે.

Verse 17

वसंति यत्र भूतानि वसत्येषु च यो विभुः । स वासुदेवो विज्ञेयो विद्वद्भिरहमादरात्

જ્યાં ભૂતો વસે છે અને જેમની અંદર તે સર્વવ્યાપી પ્રભુ અંતર્યામી રૂપે વસે છે—તે જ ‘વાસુદેવ’ જાણવો; આ હું વિદ્વાનોને આદરપૂર્વક કહું છું.

Verse 18

संकर्षति प्रजाश्चांते ह्यव्यक्ताय यतो विभुः । ततः संकर्षणो नाम्ना विज्ञेयः शरणागतैः

કારણ કે સર્વવ્યાપી પ્રભુ અંતે સર્વ પ્રજાઓને અવ્યક્તમાં ખેંચી લય કરે છે; તેથી શરણાગતોએ તેને ‘સંકર્ષણ’ નામે જાણવો.

Verse 19

इंगिते कामरूपोहं बहु स्यामिति काम्यया । प्रद्युम्नोहं बुधैस्तस्माद्विज्ञेयोस्मि सुतार्थिभिः

માત્ર સંકલ્પથી હું ઇચ્છિત રૂપ ધારણ કરું છું; ‘હું અનેક થાઉં’ એવી કામનાથી. તેથી જ્ઞાનીજન મને ‘પ્રદ્યુમ્ન’ તરીકે જાણે છે; ખાસ કરીને પુત્રાર્થીઓએ મને એમ ઓળખવો.

Verse 20

अत्र लोके विना चेशौ सर्वेशौ हरकेशवौ । निरुद्धोहं योगबलान्न केनातोनिरुद्धवत्

આ લોકમાં હર અને કેશવ—આ બે પરમેશ્વરો સિવાય બીજો કોઈ સર્વેશ્વર નથી. યોગબળથી મેં પોતાને જ સંયમિત કર્યો છે; તેથી હું કોઈથી બંધાયેલો નથી.

Verse 21

विश्वाख्योहं प्रतिजगज्ज्ञानविज्ञानसंयुतः । अहमित्यभिमानी च जाग्रच्चिंतासमाकुलः

હું ‘વિશ્વ’ નામે પ્રસિદ્ધ છું—પ્રત્યેક લોકમાં જ્ઞાન અને વિવેકથી યુક્ત. છતાં ‘હું’ એવા અહંકારથી ગ્રસ્ત થઈ જાગ્રત અવસ્થામાં ચિંતાઓથી વ્યાકુળ રહું છું.

Verse 22

तैजसोहं जगच्चेष्टामयश्चेंद्रियरूपवान् । ज्ञानकर्मसमुद्रिक्तः स्वप्नावस्थां गतो ह्यहम्

હું ‘તૈજસ’ છું—જગતની ચેષ્ટામય ક્રિયાથી બનેલો અને ઇન્દ્રિયરૂપથી યુક્ત. જ્ઞાન અને કર્મથી સમૃદ્ધ થઈ હું સ્વપ્નાવસ્થામાં પ્રવેશું છું.

Verse 23

प्राज्ञोहमधिदैवात्मा विश्वाधिष्ठानगोचरः । सुषुप्तावास्थितो लोकादुदासीनो विकल्पितः

હું ‘પ્રાજ્ઞ’ છું—દેવતાઓ પર અધિષ્ઠિત દિવ્ય આત્મા, વિશ્વના આધાર-ક્ષેત્રમાં ગોચર કરનાર. સુષુપ્તિમાં સ્થિત રહી હું લોકથી ઉદાસીન રહું છું, છતાં વિકલ્પોથી કલ્પિત કહેવાઉં છું.

Verse 24

तुरीयोऽहं निर्विकारी गुणावस्थाविवर्जितः । निर्लिप्तः साक्षिवद्विश्व प्रतिबिंबित विग्रहः

હું તુરીય છું—નિર્વિકાર અને ગુણોની તમામ અવસ્થાઓથી રહિત. નિર્લિપ્ત સાક્ષી સમાન હું સ્થિત છું; મારું સ્વરૂપ વિશ્વમાં પ્રતિબિંબની જેમ પ્રગટે છે.

Verse 25

चिदाभासश्चिदानंदश्चिन्मयश्चित्स्वरूपवान् । नित्योक्षरो ब्रह्मरूपो ब्रह्मन्नेवमवेहि माम्

હું ચિદાભાસ, ચિદાનંદ, ચિન્મય અને ચિત્સ્વરૂપવાળો છું. હું નિત્ય, અક્ષર, બ્રહ્મરૂપ છું; હે બ્રાહ્મણ, મને આમ જ જાણો.

Verse 26

भगवानुवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे विष्णुः स्वरूपं ब्रह्मणे पुरा । सोपि ज्ञात्वा जगद्व्याप्तिं कृतात्मा समभूत्क्षणात्

ભગવાને કહ્યું—આમ કહીને વિષ્ણુએ પૂર્વકાળે બ્રહ્મા સમક્ષથી પોતાનું સ્વરૂપ અંતર્ધાન કર્યું. અને બ્રહ્માએ પણ પ્રભુની જગદ્વ્યાપકતા જાણી ક્ષણમાત્રમાં અંતઃકરણથી તૃપ્તિ પામી.

Verse 27

राजंस्त्वमपि शुद्धात्मा पृथोर्जन्मन एव च । तथाप्याराधय विभुं स्तोत्रेणानेन सुव्रत

હે રાજન, તું પણ શુદ્ધાત્મા છે, અને પૃથુ પણ જન્મથી જ પવિત્ર હતો. તેમ છતાં, હે સુવ્રત, આ સ્તોત્ર વડે સર્વશક્તિમાન વિભુની આરાધના કર.

Verse 28

तुष्टो विष्णुस्तमभ्याह वरं वरय मानद । वेन उवाच । सुगतिं देहि मे विष्णो दुष्कृतात्तारयस्व माम्

પ્રસન્ન થયેલા વિષ્ણુએ તેને કહ્યું—“હે માનદ, વર માગ.” વેને કહ્યું—“હે વિષ્ણો, મને સુગતિ આપો અને મારા દુષ્કર્મોથી મને તારવો.”

Verse 29

शरणं त्वां प्रपन्नोस्मि कारणं वद सद्गतेः । विष्णुरुवाच । पूर्वमेव महाभाग त्वंगेनापि महात्मना

“હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું; સદ્ગતિનું કારણ કહો.” વિષ્ણુએ કહ્યું—“હે મહાભાગ, પૂર્વે તું પણ મહાત્મા અંગ સાથે …”

Verse 30

अहमाराधितस्तेन तस्मै दत्तो वरो मया । प्रयास्यसि महाभाग वैष्णवं लोकमुत्तमम्

તેણે મારી આરાધના કરી હતી; તેથી મેં તેને વર આપ્યો. હે મહાભાગ, તું પરમ ઉત્તમ વૈષ્ણવ લોકમાં પ્રસ્થાન કરશી.

Verse 31

कर्मणा स्वेन विप्रेंद्र पुण्येन नृपनंदन । आत्मार्थे त्वं महाभाग वरमेव प्रयाचय

હે વિપ્રેન્દ્ર, હે નૃપનંદન! તારા પોતાના પુણ્યકર્મના બળે, હે મહાભાગ, માત્ર આત્મકલ્યાણ માટે જ વર માગ।

Verse 32

शृणु वेन महाभाग वृत्तांतं पूर्वसंभवम् । तव मात्रे पुरा दत्तः शापः क्रुद्धेन भूपते

હે મહાભાગ વેન! પૂર્વકાળનો વર્તાંત સાંભળ. હે રાજન, બહુ પહેલાં ક્રોધિત એકે તારી માતાને શાપ આપ્યો હતો।

Verse 33

सुशंखेन सुनीथायै बाल्ये पूर्वं महात्मना । ततस्त्वंगे वरो दत्तो मयैव विदितात्मना

પૂર્વે મહાત્મા સુશંખે બાળપણમાં સુનીથાને વર આપ્યો હતો. ત્યારબાદ, હે અઙ્ગ, આત્મજ્ઞ હું પોતે તને પણ વર આપ્યો।

Verse 34

त्वां समुद्धर्त्तुकामेन सुपुत्रस्ते भविष्यति । एवमुक्त्वा तु पितरं तवाहं गुणवत्सल

‘તને ઉદ્ધરવાની ઇચ્છાથી તને એક સદ્ગુણી પુત્ર થશે.’ એમ કહીને, હે ગુણવત્સલ, તારા પિતાને હું…

Verse 35

भवदंगात्समुद्भूतः करिष्ये लोकपालनम् । दिवींद्रो हि यथा भाति तथाहं भूतले स्थितः

તમારા જ દેહમાંથી જન્મ લઈને હું લોકપાલન કરીશ. જેમ સ્વર્ગમાં ઇન્દ્ર તેજસ્વી ભાસે છે, તેમ ભૂતલ પર સ્થિત હું પણ પ્રકાશિત થઈશ।

Verse 36

आत्मा वै जायते पुत्र इति सत्यवती श्रुतिः । अतस्त्वं सुगतिं वत्स लभिष्यसि वरान्मम

“પુત્ર તો ખરેખર પોતાના આત્મારૂપે જન્મે છે”—એવું સત્યવતી શ્રુતિ કહે છે. તેથી, વત્સ, મારા વરપ્રસાદથી તું સુગતિ પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 37

गत्यर्थमात्मनो राजन्दानमेकं समाचर । यस्त्वां पातकरूपोऽहं सुनीथायाः परंतप

હે રાજન, પોતાના પરલોક-કલ્યાણ માટે એક જ દાન આચર. હું—પાપરૂપ બની—સુનીથાના હિતાર્થે તારી પાસે આવ્યો છું, હે પરંતપ.

Verse 38

अब्रुवन्नग्नरूपेण कर्तुं त्वां तु विधर्मगम् । अन्यथा तु सुशंखस्य वाक्यमेवान्यथा भवेत्

તેઓ બોલ્યા—“અમે નગ્નરૂપ ધારણ કરીને તને અધર્મમાર્ગે દોરી જઈશું; નહિતર સુશંખનું વચન જ ખોટું ઠરશે.”

Verse 39

इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे । वेनोपाख्याने एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી પદ્મપુરાણની પંચપંચાશત્સહસ્રસંહિતાના ભૂમિખંડમાં ‘વેનોપાખ્યાન’ નામનો ઓગણચાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 40

दानमेव परं श्रेष्ठं दानं सर्वप्रभावकम् । तस्माद्दानं ददस्व त्वं दानात्पुण्यं प्रवर्तते

દાન જ પરમ શ્રેષ્ઠ છે, દાન સર્વ રીતે પ્રભાવક છે. તેથી તું દાન આપ; દાનથી પુણ્ય ઉત્પન્ન થઈ વધે છે.

Verse 41

दानेन नश्यते पापं तस्माद्दानं ददस्व हि । अश्वमेधादिभिर्यज्ञैर्यजस्व नृपसत्तम

દાનથી પાપનો નાશ થાય છે; તેથી નિશ્ચયે દાન આપો. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, અશ્વમેધ આદિ યજ્ઞો દ્વારા પણ યજન કરો.

Verse 42

भूमिदानादिकं दानं ब्राह्मणेभ्यो ददस्व वै । सुदानात्प्राप्यते भोगः सुदानात्प्राप्यते यशः

ભૂમિદાન વગેરે દાન બ્રાહ્મણોને અવશ્ય આપો. સારા દાનથી ભોગ (સમૃદ્ધિ) મળે છે અને સારા દાનથી યશ પણ મળે છે.

Verse 43

सुदानाज्जायते कीर्तिः सुदानात्प्राप्यते सुखम् । दानेन स्वर्गमाप्नोति फलं तत्र भुनक्ति च

સુદાનથી કીર્તિ જન્મે છે અને સુદાનથી સુખ પ્રાપ્ત થાય છે. દાનથી સ્વર્ગ મળે છે અને ત્યાં તેનું ફળ પણ ભોગવે છે.

Verse 44

दत्तस्यापि सुदानस्य श्रद्धायुक्तस्य सत्तम । काले प्राप्ते व्रजेत्तीर्थं पुण्यस्यापि फलं त्विदम्

હે સત્તમ, શ્રદ્ધાયુક્ત સારા દાન આપ્યા પછી પણ યોગ્ય સમય આવે ત્યારે તીર્થયાત્રા કરવી જોઈએ; આ જ તે પુણ્યનું પણ ફળ છે.

Verse 45

पात्रभूताय विप्राय श्रद्धापूतेन चेतसा । यो ददाति महादानं मयि भावं निवेश्य च

જે શ્રદ્ધાથી પવિત્ર ચિત્ત રાખીને પાત્ર બ્રાહ્મણને મહાદાન આપે અને મારામાં ભાવ સ્થાપે, તે ખરેખર મને જ અર્પણ કરે છે.

Verse 46

तस्याहं सकलं दद्मि मनसा यंयमिच्छति । वेन उवाच । कालं दानस्य मे ब्रूहि कीदृक्कालस्य लक्षणम्

“તે મનમાં જે જે ઇચ્છે છે, તે બધું હું તેને આપું છું.” વેને કહ્યું—“દાન કરવાનો યોગ્ય સમય કહો; તે સમયનાં લક્ષણો કેવા?”

Verse 47

तीर्थस्यापि च यद्रूपं पात्रस्यापि सुलक्षणम् । दानस्यापि जगन्नाथ विधिं विस्तरतो वद

હે જગન્નાથ! તીર્થનું સાચું સ્વરૂપ, યોગ્ય પાત્રનાં શુભ લક્ષણો, અને દાનની વિધિ—આ બધું વિસ્તારે કહો.

Verse 48

प्रसादसुमुखो भूत्वा दया मे यदि वर्त्तते । श्रीकृष्ण उवाच । दानकालं प्रवक्ष्यामि नित्यं नैमित्तिकं नृप

જો તારા હૃદયમાં દયા રહે અને મુખ પ્રસન્ન હોય, તો—શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું—“હે નૃપ! હું દાનકાળ કહું છું—નિત્ય અને નૈમિત્તિક બંને.”

Verse 49

काम्यं चान्यं महाराज चतुर्थप्रापकं पुनः । सूर्योदयस्य वेलायां पापं नश्यति सर्वतः

હે મહારાજ! બીજું એક કામ્ય આચરણ પણ છે, જે ફરી ‘ચતુર્થ’ ફળ આપે છે; સૂર્યોદયના સમયે સર્વ તરફથી પાપ નાશ પામે છે.

Verse 50

अंधकाराधिका घोरा नराणां नाशकारकाः । दिवि सूर्यो ममांशोऽयं तेजसां कल्पितो निधिः

અંધકારથી ભરેલી ભયંકર શક્તિઓ મનુષ્યોનો નાશ કરે છે; પરંતુ આકાશમાં સૂર્ય—મારો જ અંશ—તેજનો નિધિ બની સ્થાપિત છે.

Verse 51

तस्यैव तेजसा दग्धा भस्मतां यांति किल्बिषाः । उदयंतं ममांशं यो दृष्ट्वा दत्ते तु वार्यपि

તે જ તેજથી દગ્ધ થઈ પાપો ભસ્મ બની જાય છે. અને જે મારા ઉદયમાન અંશને જોઈને માત્ર જળ પણ અર્પે છે, તેનું પણ પાપ ક્ષય પામે છે.

Verse 52

तस्य किं कथ्यते भूप नित्यं पुण्यविवर्द्धनम् । संप्राप्तायां सुवेलायां तस्यां पुण्यकरो नरः

હે રાજા, આ વિષે વધુ શું કહીએ? આ સદા પુણ્ય વધારનાર છે. જ્યારે તે શુભ વેળા આવે, ત્યારે મનુષ્ય પુણ્યકર્મ કરનાર બને છે.

Verse 53

स्नात्वाभ्यर्च्य पितॄन्देवान्दानदाता भवेत्पुनः । यथाशक्तिप्रभावेन श्रद्धापूतेन चेतसा

સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓની પૂજા કરી, પછી ફરી યથાશક્તિ દાન આપનાર બનવું—શ્રદ્ધાથી પવિત્ર થયેલા ચિત્તથી.

Verse 54

अन्नं पयः फलं पुष्पं वस्त्रं तांबूलभूषणम् । हेमरत्नादिकं चैव तस्य पुण्यमनंतकम्

અન્ન, દૂધ, ફળ, પુષ્પ, વસ્ત્ર, તાંબૂલ, આભૂષણ તથા સોનું-રત્નાદિ દાન કરવાથી તેનું પુણ્ય અનંત બને છે.

Verse 55

मध्याह्ने तु ततो राजन्नपराह्णे तथैव च । मामुद्दिश्य च यो दद्यात्तस्य पुण्यमनंतकम्

હે રાજા, મધ્યાહ્ને તથા એ જ રીતે અપારાહ્ને પણ—જે મને ઉદ્દેશીને દાન આપે છે, તેનું પુણ્ય અનંત થાય છે.

Verse 56

खाद्यपानादिकं मिष्ट लेपनं गंधकुंकुमम् । कर्पूरादिकमेवापि वस्त्रालंकारसंयुतम्

મીઠાં ભોજન અને પેય, સુગંધિત લેપન, ઇત્ર અને કુંકુમ-કેસર, તેમજ કપૂર આદિ—વસ્ત્રો અને આભૂષણો સહિત।

Verse 57

अविच्छिन्नं ददात्येवं भोगसौख्यप्रदायकम् । नित्यकालो मया ख्यातो दानपूजार्थिनां शुभः

આ રીતે તે અવિચ્છિન્ન રીતે ભોગ અને સુખ આપનાર ફળ આપે છે. દાન અને પૂજા ઇચ્છનારાઓ માટે મેં આ કાળને નિત્યલભ્ય અને શુભ જાહેર કર્યો છે.

Verse 58

अथातः संप्रवक्ष्यामि नैमित्तिकमनुत्तमम् । त्रिकालेष्वपि दातव्यं दानमेव न संशयः

હવે હું અનુત્તમ નૈમિત્તિક વિધિ સમજાવું છું. ત્રણેય કાળમાં પણ દાન અવશ્ય કરવું—દાન કરવું જ કર્તવ્ય છે, તેમાં શંકા નથી.

Verse 59

शून्यं दिनं न कर्तव्यमात्मनो हितमिच्छता । यस्मिन्काले प्रदत्तं हि किंचिद्दानं नराधिप

જે પોતાનું હિત ઇચ્છે તે કોઈ દિવસ વ્યર્થ ન કરે; કારણ કે કોઈ પણ સમયે, હે નરાધિપ, થોડું પણ દાન આપ્યું હોય તો તે ફળ આપે છે.

Verse 60

तत्प्रभावान्महाप्राज्ञो बहुसामर्थ्यसंयुतः । धनाढ्यो गुणवान्प्राज्ञः पंडितोऽपि विचक्षणः

તેના પ્રભાવથી મનુષ્ય મહાપ્રાજ્ઞ અને અનેક સામર્થ્યોથી યુક્ત બને છે; ધનાઢ્ય, ગુણવાન, બુદ્ધિમાન, પંડિત અને વિવેકી પણ થાય છે.

Verse 61

पक्षं मासं दिनं यावन्न दत्तं वै यदाशनम् । तमेव वारयाम्येव भक्ष्याच्चैव नरोत्तमम्

પક્ષ, માસ કે એક દિવસ—જ્યાં સુધી દાનયોગ્ય અન્ન આપવામાં આવતું નથી, ત્યાં સુધી હું તે નરોત્તમને ભોજન કરવાથી જ રોકી રાખું છું.

Verse 62

स्वमलं भक्षितं चैव अदत्वा दानमुत्तमम् । उत्पादयाम्यहं रोगं सर्वभोगनिवारणम्

પોતાનું મલ ભક્ષણ કરીને પણ જે ઉત્તમ દાન આપતો નથી, તેના માટે હું સર્વ ભોગોને અવરોધે એવો રોગ ઉત્પન્ન કરું છું.

Verse 63

तेषां कायेष्वसंतुष्टो बहुपीडाप्रदायकम् । मंदानलेन संयुक्तं ज्वरसंतापकारकम्

તેમના દેહથી અસંતુષ્ટ થઈ તે અનેક પીડાઓ આપે છે; મંદ જઠરાગ્નિ સાથે જોડાઈ જ્વરના દાહક સંતાપને ઉત્પન્ન કરે છે.

Verse 64

त्रिकालेषु न दत्तं यैर्ब्राह्मणेषु सुरेषु च । स्वयमश्नाति मिष्टं तु तेन पापं महत्कृतम्

જે ત્રિકાળે બ્રાહ્મણો અને દેવતાઓને અર્પણ-દાન કરતો નથી અને પોતે મીઠું ભોજન કરે છે—તે દ્વારા મહાપાપ થાય છે.

Verse 65

प्रायश्चित्तेन रौद्रेण तमेवं परिशोधयेत् । उपवासैर्महाराज कायशोषकरादिकैः

હે મહારાજ, તેને કઠોર પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધ કરવો જોઈએ—ઉપવાસો અને દેહને શોષી સંયમિત કરનારા અન્ય આચારો દ્વારા.

Verse 66

चर्मकारो यथा चर्म कुंडस्थोपरि निर्घृणः । शोधयेच्च कषायैश्च तच्चर्मस्फोटयेद्यथा

જેમ નિર્દય ચર્મકાર કુંડ ઉપર ચામડાને કષાય દ્રવ્યો વડે શુદ્ધ કરી તેને પીટીને સારી રીતે તૈયાર કરે છે તેમ।

Verse 67

तथाहं पापकर्तारं शोधयामि न संशयः । औषधीनां सुयोगाच्च कषायैः कटुकैर्ध्रुवम्

એ જ રીતે હું પાપકર્તાને નિઃસંદેહે શુદ્ધ કરું છું; ઔષધિઓના સુયોગથી કટુ અને કષાય કઢાઓ વડે નિશ્ચિતપણે।

Verse 68

उष्णोदकैश्च संतापैर्वैद्यरूपेण नान्यथा । अन्ये भुंजन्ति तस्योग्र भोगान्पुण्यान्मनोनुगान्

ઉકળતા જળ અને દાહક સંતાપો દ્વારા—માત્ર વૈદ્યના રૂપે, અન્યથા નહીં—પછી અન્ય લોકો તેના ઉગ્ર ભોગો ભોગવે છે; તે (તથાપિ) પુણ્યજન્ય અને મનની વૃત્તિ અનુસાર હોય છે।

Verse 69

किं करोति समर्थश्च न दत्तं दानमुत्तमम् । महता पापरूपेण तमेवं परितापये

સમર્થ પુરુષે જો ઉત્તમ દાન ન આપ્યું હોય તો તે શું કરી શકે? તેથી હું તેને મહાન પાપરૂપે આ રીતે સંતપ્ત કરું છું।

Verse 70

नित्यकालस्य यद्दानमात्मार्थं पापिभिर्यथा । न दत्तं राजराजेंद्र श्रद्धापूतेन चेतसा

હે રાજરાજેન્દ્ર! પાપીઓ નિર્ધારિત કાળે માત્ર પોતાના સ્વાર્થ માટે જે દાન આપે છે, તે શ્રદ્ધાથી શુદ્ધ થયેલા ચિત્તથી ખરેખર આપેલું ગણાતું નથી।

Verse 71

तथा ताञ्जारयाम्येतानुपायैर्दारुणैः किल । वासुदेव उवाच । नैमित्तिकं तथा कालं पुण्यं चैव तवाग्रतः

“અતએવ હું નિશ્ચયે તેમને કઠોર ઉપાયોથી ક્ષીણ કરી દઈશ.” વાસુદેવ બોલ્યા—“તારા સમક્ષ નૈમિત્તિક શુભ અવસર, યોગ્ય સમય અને સ્વયં પુણ્ય પણ હાજર છે.”

Verse 72

प्रवक्ष्यामि नरश्रेष्ठ सुबुद्ध्या शृणु तत्परः । अमावास्या महाराज पौर्णमासी तथैव च

હે નરશ્રેષ્ઠ! હું સમજાવું છું—સુબુદ્ધિથી, એકાગ્ર થઈ સાંભળ. હે મહારાજ! અમાવાસ્યા અને તેમ જ પૂનમ પણ.

Verse 73

यदा भवति संक्रांतिर्व्यतीपातो नरेश्वर । वैधृतिश्च यदा प्रोक्ता यदा एकादशी भवेत्

હે નરેશ્વર! જ્યારે સંક્રાંતિ થાય, અથવા વ્યતીપાત થાય, અથવા વૈધૃતિ જાહેર થાય, અથવા જ્યારે એકાદશી આવે—

Verse 74

महामाघी तथाषाढी वैशाखी कार्तिकी तथा । अमासोमसमायोगे मन्वादिषु युगादिषु

તેમ જ મહામાઘી, આષાઢી, વૈશાખી અને કાર્તિકી (વ્રત-ઉત્સવો); તેમજ અમાવાસ્યા-ચંદ્ર સમયોગે, મન્વંતર અને યુગના આદિમાં પણ.

Verse 75

गजच्छाया तथा प्रोक्ता पितृक्षया तथैव च । एते नैमित्तिकाः ख्यातास्तवाग्रे नृपसत्तम

‘ગજછાયા’ તેમ જ કહેવાઈ છે અને ‘પિતૃક્ષય’ પણ. હે નૃપસત્તમ! આ બધાં નૈમિત્તિક (અવસરજન્ય) લક્ષણો તારા સમક્ષ જણાવાયા છે.

Verse 76

एतेषु दीयते दानं तस्य दानस्य यत्फलम् । तत्फलं तु प्रवक्ष्यामि श्रूयतां नृपसत्तम

આમાં જે દાન આપવામાં આવે છે અને તે દાનથી જે ફળ ઉત્પન્ન થાય છે—તે ફળ હવે હું કહું છું. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, સાંભળો.

Verse 77

मामुद्दिश्य नरो भक्त्या ब्राह्मणाय प्रयच्छति । तस्याहं निर्विकल्पेन प्रयच्छामि न संशयः

જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક મને ઉદ્દેશીને બ્રાહ્મણને દાન આપે છે, તેને હું નિશ્ચિત રીતે પ્રતિફળ આપું છું—કોઈ સંશય નથી.

Verse 78

गृहं सौख्यं महाराज स्वर्गमोक्षादिकं बहु । काम्यं कालं प्रवक्ष्यामि दानस्य फलदायकम्

હે મહારાજ, દાનથી સુખમય ઘર, આરામ તથા સ્વર્ગ‑મોક્ષ વગેરે અનેક ફળો પ્રાપ્ત થાય છે. હવે દાનફળ આપનાર શુભ સમય હું જણાવું છું.

Verse 79

व्रतानामेव सर्वेषां देवादीनां तथैव च । दानस्य पुण्यकालं तु संप्रोक्तं द्विजसत्तमैः

બધા વ્રતો માટે તથા દેવાદિ કર્મો માટે પણ દાનનો પુણ્યકાળ દ્વિજશ્રેષ્ઠોએ જણાવ્યો છે.

Verse 80

आभ्युदयिकमेवापि कालं वक्ष्यामि ते नृप । मखानामेव सर्वेषां वैवाहिकमनुत्तमम्

હે નૃપ, આભ્યોદયિક કર્મનો યોગ્ય સમય પણ હું તને કહું છું. સર્વ મખોમાં વૈવાહિક મખ સર્વોત્તમ છે.

Verse 81

पुत्रस्य जातमात्रस्य चौलमौंज्यादिकं तथा । प्रासादध्वजदेवानां प्रतिष्ठादिककर्मणि

હમણાં જ જન્મેલા પુત્ર માટે ચૂડાકર્મ, મૌંજી-ધારણ વગેરે સંસ્કારો, તેમજ પ્રાસાદ, ધ્વજ અને દેવતાઓની પ્રતિષ્ઠા વગેરે કર્મો પણ (આ જ વિધાનમાં) આવે છે.

Verse 82

वापीकूपतडागानां गृहवास्तुमयं नृप । तदाभ्युदयिकं प्रोक्तं मातॄणां यत्र पूजनम्

હે રાજા, વાપી (વાવ), કૂવો અને તળાવ વગેરે સંબંધિત, તેમજ ગૃહવાસ્તુ અને નિવાસસ્થાન સંબંધિત જે કર્મો છે—તે ‘આભ્યુદયિક’ (સમૃદ્ધિદાયક) કહેવાય છે, જેમાં માતૃદેવીઓનું પૂજન થાય છે.

Verse 83

तस्मिन्काले ददेद्दानं सर्वसिद्धिप्रदायकम् । आभ्युदयिक एवायं कालः प्रोक्तो नृपोत्तम

તે સમયે દાન આપવું જોઈએ, કારણ કે તે સર્વ સિદ્ધિઓ આપે છે. હે નૃપોત્તમ, આ સમય ‘આભ્યુદયિક’ (મંગલ-સમૃદ્ધિદાયક) કહેવાયો છે.

Verse 84

अन्यच्चैव प्रवक्ष्यामि पापपीडानिवारणम् । मृत्युकाले च संप्राप्ते क्षयं ज्ञात्वा नरोत्तम

અને હું બીજો પણ ઉપાય કહું છું, જે પાપની પીડા દૂર કરે છે—જ્યારે મૃત્યુનો સમય આવી પહોંચે અને મનુષ્ય, હે નરોત્તમ, પોતાનો અંત નજીક છે એમ જાણે।

Verse 85

तत्र दानं प्रदातव्यं यममार्गसुखप्रदम् । नित्यनैमित्तिकाः कालाः काम्याभ्युदयिकास्तथा

અતએવ ત્યાં/તે સમયે દાન આપવું જોઈએ, જે યમમાર્ગમાં સુખ આપે છે. નિત્ય અને નૈમિત્તિક કર્મોના સમય હોય છે; તેમ જ કામ્ય અને આભ્યુદયિક આચરણોના પણ સમય હોય છે.

Verse 86

अंत्यःकालो महाराज समाख्यातस्तवाग्रतः । एते कालाः समाख्याताः स्वकर्मफलदायकाः

હે મહારાજ, તમારા સમક્ષ જીવનનો અંત્યકાળ યોગ્ય રીતે જણાવાયો છે. આ કાળાઓ સ્વકર્મના ફળ આપનારા તરીકે વર્ણવાયા છે.

Verse 87

तीर्थस्य लक्षणं राजन्प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः । सुतीर्थानामियं गंगा भाति पुण्या सरस्वती

હે રાજન, તમારા સમક્ષ હું તીર્થના લક્ષણો કહું છું. ઉત્તમ તીર્થોમાં આ ગંગા તેજસ્વી છે અને પુણ્યમય સરસ્વતી પણ પ્રકાશે છે.

Verse 88

रेवा च यमुना तापी तथा चर्मण्वती नदी । सरयूर्घर्घरा वेणा सर्वपापप्रणाशिनी

રેવા, યમુના, તાપી તથા ચર્મણ્વતી નદી; તેમજ સરયૂ, ઘર્ઘરા, વેણા—આ બધીઓ સર્વ પાપનો નાશ કરનારીઓ છે.

Verse 89

कावेरी कपिला चान्या विशाला विश्वतारणी । गोदावरी समाख्याता तुंगभद्रा नरोत्तम

કાવેરી, કપિલા અને બીજી વિશાલા (જે વિશ્વતારણી નામે પણ પ્રસિદ્ધ); તેમજ ગોદાવરી નામે ઓળખાતી નદી અને તુંગભદ્રા—હે નરોત્તમ।

Verse 90

पापानां भीतिदा नित्यं भीमरथ्या प्रपठ्यते । देविका कृष्णगंगा च अन्याः सरिद्वरोत्तमाः

ભીમરથી સદા પાપોને ભય આપનારી તરીકે કીર્તિત છે. તેમજ દેવિકા, કૃષ્ણગંગા અને અન્ય શ્રેષ્ઠ નદીઓ પણ ઉત્તમ સરિતોમાં પરમ ગણાય છે.

Verse 91

एतासां पुण्यकालेषु संति तीर्थान्यनेकशः । ग्रामे वा यदि वारण्ये नद्यः सर्वत्र पावनाः

આ પુણ્યકાળોમાં અનેક તીર્થો હોય છે. ગામમાં હોય કે અરણ્યમાં, નદીઓ સર્વત્ર પાવન કરનારીઓ છે.

Verse 92

तत्र तत्र प्रकर्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः । यदा न ज्ञायते नाम तासां तीर्थस्य सत्तमाः

જ્યાં જ્યાં હોય ત્યાં સ્નાન, દાન વગેરે ક્રિયાઓ કરવી જોઈએ—વિશેષ કરીને જ્યારે તે તીર્થનું નામ જાણીતું ન હોય, હે સદ્ગુણશ્રેષ્ઠ।

Verse 93

नामोच्चारं प्रकुर्वीत विष्णुतीर्थमिदं नृप । तीर्थस्य देवता तद्वदहमेव न संशयः

હે નૃપ, (દિવ્ય) નામનો ઉચ્ચાર કરવો—આ જ વિષ્ણુ-તીર્થ છે. અને તે તીર્થની અધિષ્ઠાત્રી દેવતા પણ હું જ છું; તેમાં સંશય નથી.

Verse 94

मामेवमुच्चरेद्यो वै तीर्थे देवेषु साधकः । तस्य पुण्यफलं जातं मन्नाम्ना नृपनंदन

હે નૃપનંદન, જે સાધક તીર્થમાં કે દેવતાઓની સન્નિધિમાં મારા વિષે આમ ઉચ્ચારે છે, તેને મારા નામથી જ પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 95

अज्ञातानां सुतीर्थानां देवानां नृपसत्तम । स्नाने दाने महाराज मन्नाम हि समुच्चरेत्

હે નૃપસત્તમ, અજ્ઞાત સુતીર્થો અને દેવતાઓના નિમિત્તે, હે મહારાજ—સ્નાન અને દાનના સમયે નિશ્ચયે મારું નામ ઉચ્ચારવું.

Verse 96

तीर्थानामेव राजेंद्र धात्रा धात्र्य इमाः कृताः । सिंधवः सर्वपुण्यानां सर्वस्थाः क्षितिमंडले

હે રાજેન્દ્ર! સર્જનહારે આ નદીઓને સాక్షાત્ તીર્થસ્વરૂપે રચી છે. એ સર્વ પુણ્યની વાહિકા છે અને ભૂમિમંડળમાં સર્વત્ર સ્થિત છે.

Verse 97

यत्रतत्र प्रकर्त्तव्यं स्नानदानादिकं नृप । अक्षयं फलमाप्नोति सुतीर्थानां प्रसादतः

હે નૃપ! જ્યાં ક્યાંય હો ત્યાં સ્નાન, દાન વગેરે ધર્મકર્મ કરવાં જોઈએ; સુતીર્થોના પ્રસાદથી અક્ષય ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 98

तीर्थरूपा महापुण्याः सागरा सप्त एव च । मानसाद्यास्तथा राजन्सरस्यश्च प्रकीर्तिताः

સાતે સમુદ્રો સ્વયં તીર્થસ્વરૂપ અને મહાપુણ્યદાયક છે. તેમ જ, હે રાજન, માનસ વગેરે સરોવરો પણ પવિત્ર તરીકે પ્રખ્યાત છે.

Verse 99

निर्झराः पल्वलाः प्रोक्तास्तीर्थरूपा न संशयः । स्वल्पा नद्यो महाराज तासु तीर्थं प्रतिष्ठितम्

ઝરણાં અને તળાવો પણ નિઃસંદેહ તીર્થસ્વરૂપ કહેવાયા છે. હે મહારાજ, નાની નદીઓમાં પણ તીર્થ પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 100

खातेष्वेवं च सर्वेषु वर्जयित्वा च कूपकम् । पर्वतास्तीर्थरूपाश्च मेर्वाद्याश्च महीतले

આ રીતે ખોદેલા સર્વ જળાશયોમાં—કૂપ (કૂવો) છોડીને—પૃથ્વી પર મેરુ વગેરે પર્વતો પણ તીર્થસ્વરૂપ છે.

Verse 101

यज्ञभूमिश्च यज्ञश्च अग्निहोत्रे यथा स्थितः । श्राद्धभूमिस्तथा शुद्धा देवशाला तथा पुनः

જેમ અગ્નિહોત્રમાં યજ્ઞભૂમિ અને યજ્ઞ વિધિપૂર્વક સ્થાપિત હોય છે, તેમ શ્રાદ્ધભૂમિ પણ શુદ્ધ રાખવી જોઈએ; અને દેવશાળા (દેવાલય-મંડપ) પણ ફરી તે જ રીતે પવિત્ર રહે.

Verse 102

होमशाला तथा प्रोक्ता वेदाध्ययनवेश्म च । गृहेषु पुण्यसंयुक्तं गोस्थानं वरमुत्तमम्

ઘરમાં હોમશાળા તથા વેદાધ્યયન માટેનું વેશ્મ પ્રશંસિત કહેવાય છે; પરંતુ ગૃહના શુભ અંગોમાં પુણ્યસંયુક્ત ગોસ્થાન (ગૌશાળા) સર્વોત્તમ અને શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

Verse 103

सोमपायी भवेद्यत्र तीर्थं तत्र प्रतिष्ठितम् । आरामो यत्र वै पुण्यो अश्वत्थो यत्र तिष्ठति

જ્યાં સોમપાયી (સોમપાન કરનાર) હોય, ત્યાં તીર્થ સ્થાપિત થાય છે; જ્યાં પુણ્ય આરામ (પવિત્ર ઉપવન) હોય અને જ્યાં અશ્વત્થ (પીપળ) વૃક્ષ ઊભું હોય—તે સ્થાન પાવન બને છે.

Verse 104

ब्रह्मवृक्षो भवेद्यत्र वटवृक्षस्तथैव च । अन्ये च वन्यसंस्थाने तत्र तीर्थं प्रतिष्ठितम्

જ્યાં બ્રહ્મવૃક્ષ હોય અને તેમ જ વટવૃક્ષ પણ હોય; તેમજ અન્ય વન્ય વૃક્ષો વનસ્થાને એકત્ર ઊભા હોય—ત્યાં તીર્થ સ્થાપિત થાય છે.

Verse 105

एते तीर्थाः समाख्याताः पितामाता तथैव च । पुराणं पठ्यते यत्र गुरुर्यत्र स्वयं स्थितः

આ તીર્થો તરીકે ઘોષિત થયા છે; તેમ જ પિતા અને માતા પણ (તીર્થ છે). અને જ્યાં પુરાણનું પાઠન થાય છે તથા જ્યાં ગુરુ સ્વયં નિવાસ કરે છે—તે સ્થાન પણ તીર્થ માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 106

सुभार्या तिष्ठते यत्र तत्र तीर्थं न संशयः । सुपुत्रस्तिष्ठते यत्र तत्र तीर्थं न संशयः

જ્યાં સుభાર્યા નિવાસ કરે છે, તે સ્થાન નિઃસંદેહ તીર્થ છે. જ્યાં સુપુત્ર નિવાસ કરે છે, તે સ્થાન પણ નિઃસંદેહ તીર્થ છે.

Verse 107

एते तीर्थाः समाख्याता राजवेश्म तथैव च । वेन उवाच । पात्रस्य लक्षणं ब्रूहि यस्मै देयं सुरोत्तम

આ તીર્થો વર્ણવાયા અને રાજમહેલ પણ તેમ જ. વેણ બોલ્યો—હે દેવોત્તમ, જેને દાન આપવું તે પાત્રના લક્ષણો કહો.

Verse 108

प्रसादसुमुखो भूत्वा कृपया मम माधव । वासुदेव उवाच । शृणु राजन्महाप्राज्ञ पात्रस्यापि सुलक्षणम्

હે માધવ, કૃપા કરીને પ્રસન્નમુખ થાઓ. વાસુદેવ બોલ્યા—હે મહાપ્રાજ્ઞ રાજન, પાત્રના ઉત્તમ લક્ષણો સાંભળો.

Verse 109

यस्मै देयं सुदानं च श्रद्धापूतैर्महात्मभिः । ब्राह्मणं सुकुलोपेतं वेदाध्ययनतत्परम्

શ્રદ્ધાથી પવિત્ર થયેલા મહાત્માઓએ ઉત્તમ દાન તે બ્રાહ્મણને જ આપવું જોઈએ, જે સુકુલીન હોય અને વેદાધ્યયનમાં તત્પર હોય.

Verse 110

शांतं दांतं तपोयुक्तं शुक्लमेव विशेषतः । प्रज्ञावंतं ज्ञानवंतं देवपूजनतत्परम्

તે શાંત, દાંત (ઇન્દ્રિયનિગ્રહી), તપોયુક્ત અને વિશેષ કરીને શુદ્ધ હોય; પ્રજ્ઞાવાન, જ્ઞાનવાન અને દેવપૂજનમાં તત્પર હોય.

Verse 111

सत्यवंतं महापुण्यं वैष्णवं ज्ञानपंडितम् । धर्मज्ञं मुक्तलौल्यं च पाखंडैस्तु विवर्जितम्

તે સત્યનિષ્ઠ, મહાપુણ્યવાન, વૈષ્ણવ અને જ્ઞાનનો પંડિત છે. તે ધર્મજ્ઞ છે, લોભ તથા ચંચળ તૃષ્ણાથી મુક્ત છે અને પાખંડથી સર્વથા વિવર્જિત છે.

Verse 112

एवं पात्रं समाख्यातमन्यदेवं वदाम्यहम् । एवमेतैर्गुणैर्युक्तं स्वसृपुत्रं नरोत्तमम्

આ રીતે મેં સુપાત્રનું વર્ણન કર્યું; હવે બીજી વાત પણ કહું છું—આ જ ગુણોથી યુક્ત, બહેનનો પુત્ર, તે નરોત્તમ।

Verse 113

एतं पात्रं विजानीहि दुहितुस्तनयं ततः । जामातरं महाराज भावैरेतैश्च संयुतम्

આને સુપાત્ર તરીકે જાણ—આ તારી દીકરીનો પુત્ર છે; ત્યારબાદ, હે મહારાજ, આ જ ભાવો અને ગુણોથી યુક્ત તેને જમાઈ તરીકે સ્વીકાર કર।

Verse 114

गुरुं च दीक्षितं चैव पात्रभूतं नरोत्तम । एतान्येव सुपात्राणि दानयोग्यानि सत्तम

હે નરોત્તમ! ગુરુ, દીક્ષિત અને સાચે જ પાત્રભૂત પુરુષ—હે સત્તમ, દાનને યોગ્ય ઉત્તમ સુપાત્રો તો એ જ છે.

Verse 115

वेदाचारसमोपेतस्तृप्तिं नैव च गच्छति । वर्जयेत्किल तं विप्रं तथा काणं सुधूर्तकम्

જે વેદાચારથી યુક્ત જણાય, છતાં તૃપ્તિ પામતો નથી—એવા દ્વિજને અવશ્ય ટાળવો; તેમજ કાણા અને અતિધૂર્તને પણ.

Verse 116

अतिकृष्णं महाराज कपिलं परिवर्जयेत् । कर्कटाक्षं सुनीलं च श्यावदन्तं विवर्जयेत्

હે મહારાજ, અતિ કૃષ્ણવર્ણ અને કપિલ (ભૂરા) વર્ણવાળાને પસંદ ન કરવો; કર્કટાક્ષ, અતિ નીલવર્ણ તથા શ્યાવદંત (કાળા દાંત)વાળાને પણ ત્યજી દેવો।

Verse 117

नीलदंतं तथा राजन्पीतदंतं तथैव च । गोघ्नं सुकृष्णदंतं च बर्बरं चातिपांशुलम्

હે રાજન, નીલદંત અને પીતદંત; ગોહંતક, અતિ કૃષ્ણદંત; બર્બર તથા અતિ પાંશુલ (ઘણો ધૂળિયાળો) — એ પણ વર્જનીય છે।

Verse 118

हीनांगमधिकांगं च कुष्ठिनं कुनखं तथा । दुश्चर्माणं महाराज खल्वाटं परिवर्जयेत्

હે મહારાજ, હીનાંગ (અંગહીન), અધિકાંગ (વધારાના અંગવાળો), કુષ્ઠી, કૂનખ (નખરોગી), દુશ્ચર્મ (ઘોર ચર્મરોગી) તથા ખલ્વાટ (ટકલા) — એમને વર્જવા જોઈએ।

Verse 119

अन्यायेषु रता यस्य जाया विप्रस्य कस्य च । तस्मै दानं न दातव्यं यदि ब्रह्मसमो भवेत्

જે કોઈ બ્રાહ્મણની પત્ની અન્યાય-અધર્મમાં રત હોય, તેને દાન ન આપવું—તે બ્રહ્માસમાન હોય તોય।

Verse 120

स्त्रीजिताय न दातव्यं शाखारंडे महामते । व्याधिताय न दातव्यं मृतभोजिषु भूपते

હે મહામતે, સ્ત્રીજિત (સ્ત્રીના વશમાં) પુરુષને તથા શાખારંડ (ઢોંગી વૈરાગી)ને આ દાન ન આપવું; હે ભુપતે, વ્યાધિતને પણ ન આપવું અને મૃતભોજીઓમાં (મૃતકસંબંધિત ભોજન કરનારામાં) પણ ન આપવું।

Verse 121

चोराय च न दातव्यं स यद्यत्रिसमो भवेत् । अतृप्ताय न दातव्यं शावं तु परिवर्जयेत्

ચોરને દાન ન આપવું, તે અત્રિ સમાન થયો હોય તોય. અતૃપ્તને દાન ન આપવું; અને શવસમાન અશુચિ વસ્તુનું દાન ત્યજવું.

Verse 122

अतिस्तब्धाय नो देयं शठाय च विशेषतः । वेदशास्त्रसमायुक्तः सदाचारेण वर्जितः

અતિ અહંકારીને દાન ન આપવું; અને ખાસ કરીને છળીને તો નહિ. વેદ-શાસ્ત્રમાં નિષ્ણાત હોવા છતાં સદાચારવિહિન વ્યક્તિ ત્યાજ્ય છે.

Verse 123

श्राद्धे दाने च राजेंद्र नैव युक्तः कदा भवेत् । अथ दानं प्रवक्ष्यामि सफलं पुण्यदायकम्

હે રાજેન્દ્ર! શ્રાદ્ધ અને દાન વિષયે કદી બેદરકાર ન થવું. હવે હું સાચે ફળદાયક અને પુણ્યદાયક દાનનું વર્ણન કરું છું.

Verse 124

कालतीर्थसुपात्राणां श्रद्धा योगात्प्रजायते । नास्ति श्रद्धासमं पुण्यं नास्ति श्रद्धासमं सुखम्

યોગસાધનાથી યોગ્ય કાળ, તીર્થ અને સુપાત્ર પ્રત્યે શ્રદ્ધા જન્મે છે. શ્રદ્ધા સમાન પુણ્ય નથી; શ્રદ્ધા સમાન સુખ નથી.

Verse 125

नास्ति श्रद्धासमं तीर्थं संसारे प्राणिनां नृप । श्रद्धाभावेन संयुक्तो मामेवं परिसंस्मरेत्

હે નૃપ! સંસારમાં પ્રાણીઓ માટે શ્રદ્ધા સમાન કોઈ તીર્થ નથી. શ્રદ્ધાભાવથી જોડાયેલો હોય તોય, આ રીતે મારો સતત સ્મરણ કરે.

Verse 126

पात्रहस्ते प्रदातव्यं स्वल्पमेव नृपोत्तम । एवंविधस्य दानस्य विधियुक्तस्य यत्फलम्

હે નૃપોત્તમ! થોડું દાન પણ યોગ્ય પાત્રના હાથમાં જ અર્પણ કરવું જોઈએ. આ રીતે વિધિપૂર્વક આપેલા દાનનું જે ફળ છે, તે આ પ્રમાણે છે.

Verse 127

अनंतं तदवाप्नोति मत्प्रसादात्सुखी भवेत्

મારા પ્રસાદથી તે અનંત પદને પ્રાપ્ત કરે છે અને સુખી બને છે.