The Exposition of the Maheśa Mantra (Mahēśa-mantra-prakāśana)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ वक्ष्ये महेशस्य मन्त्रं सर्वार्थसाधकम् । यं समाराध्य मनुजो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति ॥ १ ॥

સનત્કુમાર બોલ્યા—હવે હું મહેશનો સર્વાર્થસાધક મંત્ર કહું છું; જેને ભક્તિપૂર્વક આરાધવાથી મનુષ્ય ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને પ્રાપ્ત કરે છે ॥ ૧ ॥

Verse 2

हृदयं सबकः सूक्ष्मो लांतोऽनन्तान्वितो मरुत् । पंचाक्षरो मनुः प्रोक्तस्ताराद्योऽयं षडक्षरः ॥ २ ॥

‘હૃદય’ મંત્ર ‘સબક’ કહેવાય છે, સ્વભાવથી સૂક્ષ્મ; ‘મરુત્’ મંત્ર ‘અનંત’થી યુક્ત થઈ ‘લાં’ અક્ષરે અંત પામે છે. ‘મનુ’ પાંચ અક્ષરનો કહેવાયો છે, અને આ (બીજો) મંત્ર ‘તારા’ એટલે ‘ૐ’થી આરંભી છ અક્ષરનો છે ॥ ૨ ॥

Verse 3

वामदेवी मुनीश्छन्दः पंक्तिरीशोऽस्य देवता । षड्भिर्वर्णैः षडङ्गानि कुर्यान्मंत्रेण देशिकः ॥ ३ ॥

આ મંત્રના ઋષિ વામદેવી, છંદ મુનીશ, અને તેની અધિષ્ઠાત્રી દેવતા પંક્તીશ છે. મંત્રના છ વર્ણોથી દીક્ષિત દેશિકે ષડંગ-ન્યાસ કરવો જોઈએ ॥ ૩ ॥

Verse 4

मंत्रवर्णादिकान्न्यस्येन्मंत्रमूर्तिर्यथाक्रमम् । तर्जनीमध्ययोरंत्यानामिकांगुष्ठके पुनः ॥ ४ ॥

મંત્રના વર્ણ વગેરેનું યથાક્રમે ન્યાસ કરવો, જેથી મંત્રમૂર્તિ સ્થાપિત થાય. પછી ફરી (ન્યાસ) તર્જની અને મધ્યમા પર, તેમજ અનામિકા અને અંગૂઠા પર કરવો ॥ ૪ ॥

Verse 5

ताः स्युस्तत्पुरुषाघोरभववामेशसंज्ञिकाः । वक्त्रहृत्पादगुह्येषु निजमूर्द्धनि ताः पुनः ॥ ५ ॥

આ શક્તિઓ ‘તત્પુરુષ’, ‘અઘોર’, ‘ભવ’ અને ‘વામેશ’ નામે ઓળખાય છે. તેમનો ન્યાસ મુખ, હૃદય, પાદ અને ગુહ્ય પ્રદેશમાં કરી, પછી ફરી પોતાના મસ્તક પર પણ સ્થાપવો.

Verse 6

प्राग्याम्यवारुणोदीच्यमध्यवक्त्रेषु पंचसु । मन्त्रांगानिन्यसेत्पश्चाज्जातियुक्तानि षट् क्रमात् ॥ ६ ॥

પછી પૂર્વ, દક્ષિણ, પશ્ચિમ, ઉત્તર અને મધ્ય—આ પાંચ મુખોમાં મંત્રના અંગોનો ન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ ક્રમશઃ ‘જાતિ’ સહિત તે છ ભાગોનું પણ વિન્યાસ કરવો.

Verse 7

कुर्वीत गोलकन्यासं रक्षायै तदनन्तरम् । हृदि वक्त्रेंऽसयोरूर्वोः कंठे नाभौ द्विपार्श्वयोः ॥ ७ ॥

ત્યારબાદ રક્ષા માટે ‘ગોલક-ન્યાસ’ કરવો. તેને હૃદય, મુખ, બંને ખભા, બંને જાંઘ, કંઠ, નાભિ અને બંને પાર্শ્વોમાં વિન્યસ્ત કરવો.

Verse 8

पृष्ठे हृदि तथा मूर्ध्नि वदने नेत्रयोर्नसोः । दोःपत्संधिषु साग्रेषु विन्यसेत्तदनन्तरम् ॥ ८ ॥

પછી તરત જ પીઠ, હૃદય અને મસ્તકશિખર પર ન્યાસ કરવો; મુખ, નેત્રો અને નાસિકા પર પણ કરવો; તેમજ હાથ-પગના સાંધાઓમાં, તેમના અગ્રભાગો સહિત, વિન્યાસ કરવો.

Verse 9

शिरोवदनहृत्कुक्षिसोरुपादद्वये पुनः । हृदि वक्त्रांबुजे टंकमृगा भयवरेष्वथ ॥ ९ ॥

ફરી પાદયુગલમાં, જાંઘોમાં, ઉદરમાં, હૃદયમાં, મુખમાં અને શિરમાં (ન્યાસ/ભાવના કરવી). ત્યારબાદ હૃદયમાં અને મુખકમળમાં અંકુશ, મૃગ, અભયમુદ્રા અને વરમુદ્રા—આ ચિહ્નોનું ધ્યાન કરવું.

Verse 10

वक्त्रांसहृत्सपादोरुजठरेषु क्रमान्न्यसेत् । मूलमन्त्रस्य षड वर्णान्यथावद्देशिकोत्तमः ॥ १० ॥

ઉત્તમ દેશિકે વિધાન મુજબ ક્રમે મૂળમંત્રના છ અક્ષરોનો ન્યાસ મુખ, ખભા, હૃદય, પગ, જાંઘ અને ઉદર પર સ્થાપિત કરવો।

Verse 11

मूर्ध्नि भालोदरांसेषु हृदये ताः पुनर्न्यसेत् । पश्चादनेन मन्त्रेण कुर्वीत व्यापकं सुधीः ॥ ११ ॥

પછી ફરી તે શક્તિઓનો ન્યાસ શિર, લલાટ, ઉદર, ખભા અને હૃદયમાં સ્થાપિત કરવો; ત્યારબાદ આ જ મંત્રથી વિદ્વાન સાધકે વ્યાપક ન્યાસ કરવો।

Verse 12

नमोस्त्वनंतरूपाय ज्योतिर्लिंगामृतात्मने । चतुर्मूर्तिवपुश्छायाभासितांगाय शंभवे ॥ १२ ॥

અનંતરૂપ, જ્યોતિર્લિંગ-અમૃતાત્મા, ચતુર્મૂર્તિ દેહની છાયા-પ્રભાથી પ્રકાશિત અંગો ધરાવતા શંભુને નમસ્કાર।

Verse 13

एवं न्यस्तशरीरोऽसौ चिन्तयेत्पार्वतीपतिम् । ध्यायेन्नित्यं महेशानं रौप्यपर्वतसन्निभम् ॥ १३ ॥

આ રીતે દેહમાં ન્યાસ કરીને તે પાર્વતીપતિનું ચિંતન કરે; રજત પર્વત સમાન તેજસ્વી મહેશાનનું નિત્ય ધ્યાન કરે।

Verse 14

चारुचंद्रावतंसं च रत्नाकल्पोज्ज्वलांगकम् । परश्वधवराभीतिमृगहस्तं शुभाननम् ॥ १४ ॥

જેનાં મસ્તક પર મનોહર ચંદ્રકલા અલંકાર છે, જેમનાં અંગ રત્નાભૂષણોથી ઉજ્જ્વલ છે, જેમનાં હાથે પરશુ, વરમુદ્રા, અભયમુદ્રા અને મૃગ છે—તેમનું મુખ શુભ છે।

Verse 15

पद्मासीनं समंतात्तु स्तुतं सुमनसां गणैः । व्याघ्रकृत्तिं वसानं च विश्वाद्यं विश्वरूपकम् ॥ १५ ॥

પદ્માસન પર આસનસ્થ, ચારે તરફ શુદ્ધમનવાળા ગણો દ્વારા સ્તુત, વ્યાઘ્રચર્મ ધારણ કરનાર—એ જ વિશ્વનો આદિ અને વિશ્વરૂપ પરમેશ્વર છે।

Verse 16

त्रिनेत्रं पंचवक्त्रं च सर्वभीतिहरं शिवम् । तत्त्वलक्षं जपेन्मंत्रं दीक्षितः शैववर्त्मना ॥ १६ ॥

શૈવ માર્ગે દીક્ષિત સાધકે ત્રિનેત્ર અને પંચવક્ત્ર, સર્વ ભય હરનાર શિવનું ધ્યાન કરીને તત્ત્વલક્ષણ મંત્રનો જપ કરવો જોઈએ।

Verse 17

तावत्संख्यसहस्राणि जुहुयात्पायसैः शुभैः । ततः सिद्धो भवेन्मन्त्रः साधकाऽभीष्टसिद्धिदः ॥ १७ ॥

એ જ સંખ્યાના હજારો આહુતિઓ શુભ પાયસથી અગ્નિમાં અર્પણ કરવી; ત્યારબાદ મંત્ર સિદ્ધ થઈ સાધકને ઇચ્છિત સિદ્ધિઓ આપે છે।

Verse 18

देवं संपूजयेत्पीठे वामादिनवशक्तिके । वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री काली कलपदादिका ॥ १८ ॥

વામા આદિ નવ શક્તિઓથી યુક્ત પીઠ પર દેવનું સમ્યક પૂજન કરવું—વામા, જ્યેષ્ઠા, રૌદ્રી, કાળી, કલપદા વગેરે।

Verse 19

विकारिण्याह्वया प्रोक्ता बलाद्या विकरिण्यथ । बलप्रमथनी पश्चात्सर्वभूतदमन्यथ ॥ १९ ॥

એક શક્તિ ‘વિકારિણી’ નામે પ્રોક્ત છે; પછી ‘બલા’ અને ‘વિકરિણી’; ત્યારબાદ ‘બલપ્રમથની’ અને પછી ‘સર્વભૂતદમની’ કહેવાય છે।

Verse 20

मनोन्मनीति संप्रोक्ताः शैवपीठस्य शक्तयः । नमो भगवते पश्चात्सकलादि वदेत्ततः ॥ २० ॥

‘મનોન્મની’ વગેરે શૈવપીઠની શક્તિઓ તરીકે કહેલ છે. ત્યારબાદ ‘નમો ભગવતે’ મંત્ર ઉચ્ચારીને પછી ‘સકલ’ આદિ ક્રમનું પાઠ કરવો॥૨૦॥

Verse 21

गुणात्मशक्तिभक्ताय ततोऽनंताय तत्परम् । योगपीठात्मने भूयो नमस्तारादिको मनुः ॥ २१ ॥

ગુણાત્મા શક્તિના ભક્તને નમસ્કાર; પછી અનંતને નમસ્કાર; અને તે પરમ તત્ત્વને નમસ્કાર. ફરી યોગપીઠ-સ્વરૂપ પ્રભુને ‘તારા’ આદિ મંત્રો દ્વારા વંદન થાય છે॥૨૧॥

Verse 22

अमुना मनुना दद्यादासनं गिरिजापतेः । मूर्तिं मूलेन संकल्प्य तत्रावाह्य यजेच्छिवम् ॥ २२ ॥

આ જ મંત્રથી ગિરિજાપતિ (શિવ)ને આસન અર્પણ કરવું. મૂળમંત્રથી મૂર્તિનું ધ્યાન કરીને ત્યાં આવાહન કરી શિવપૂજન કરવું॥૨૨॥

Verse 23

कर्णिकायां यजेन्मूर्तिरीशमीशानदिग्गजम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं दिक्षु तत्पुरुषादिका ॥ २३ ॥

કમળની કર્ણિકામાં ઈશ-સ્વરૂપ મૂર્તિની પૂજા કરવી, ઈશાન દિશાના દિગ્ગજ સાથે. તેમને શુદ્ધ સ્ફટિક સમ તેજસ્વી ધ્યાવા; અને અન્ય દિશાઓમાં ‘તત્પુરુષ’ આદિ રૂપ સ્થાપવા॥૨૩॥

Verse 24

पीतांजनश्वेतरक्ताः प्रधानसदृशायुधाः । चतुर्वक्त्रसमायुक्ता यथावत्ताः प्रपूजयेत् ॥ २४ ॥

તેમને પીળા, શ્વેત અને રક્ત વર્ણથી યુક્ત, મુખ્ય દેવ સમાન આયુધ ધારણ કરનાર, તથા ચતુર્મુખી માનીને વિધિપૂર્વક ભક્તિથી પૂજવા॥૨૪॥

Verse 25

कोणेष्वर्चेन्निवृत्त्याद्यास्तेजोरूपाः कलाः क्रमात् । अङ्गानि केसरस्थानि विघ्नेशान्पन्नगान्यजेत् ॥ २५ ॥

મંડળ/વેદીના ખૂણાઓમાં નિવૃત્તિ આદિ તેજોમય કલાઓનું ક્રમશઃ પૂજન કરવું. કેસર-સ્થાનોમાં સ્થિત અંગોનું પણ આરાધન કરવું અને વિઘ્નેશ તથા નાગદેવતાઓનું પૂજન કરવું.

Verse 26

अनंतं सुखनामानं शिवोत्तममनंतरम् । एकनेत्रमेकरुद्रं त्रिमूर्तिं तदनंतरम् ॥ २६ ॥

તે અનંત છે, સુખ-નામસ્વરૂપ છે; પરમ શિવ, જેને અંત નથી. તે એકનેત્ર, એકરુદ્ર અને ત્રિમૂર્તિ પણ છે; ત્યારપછી પણ તેનું સ્તવન અનંતરૂપે ચાલે છે.

Verse 27

पश्चाच्छीकंठनामानं शिखंडिनमिति क्रमात् । रक्तपीतसितारक्तकृष्णरक्तांजनासितान् ॥ २७ ॥

પછી ક્રમશઃ ‘શ્રીકંઠ’ નામવાળો અને ‘શિખંડિન’ એમ કહેવાયો છે. આગળ તે લાલ, પીળો, શ્વેત, લાલ, કૃષ્ણ, લાલ, અંજન-શ્યામ અને કાળો એમ વર્ણવાયા છે.

Verse 28

किरीटार्पितबालेंदून्पद्मस्थान्भूषणान्वितान् । त्रिनेत्राञ्छूलवज्रास्त्रचापहस्तान्मनोरमान् ॥ २८ ॥

મનોહર દેવતાઓ દેખાયા—જેઓના કિરીટ પર બાળચંદ્ર અર્પિત હતો, કમળાસન પર સ્થિત, આભૂષણોથી અલંકૃત, ત્રિનેત્ર, અને હાથમાં શૂલ, વજ્રાસ્ત્ર તથા ધનુષ ધારણ કરનાર હતા.

Verse 29

उत्तरादि यजेत्पश्चाद्रुद्रं चंडेश्वरं पुनः । ततो नंदिमहाकालौ गणेशं वृषभं पुनः ॥ २९ ॥

ઉત્તર આદિ દિશાઓથી આરંભ કરીને દેવતાઓનું પૂજન કરવું; પછી રુદ્ર અને ફરી ચંડેશ્વરનું પૂજન કરવું. ત્યારબાદ નંદી અને મહાકાલ, પછી ગણેશ અને ફરી વૃષભનું પૂજન કરવું.

Verse 30

अथ भृंगिं रिटिं स्कंदमेतान्पद्मासनस्थितान् । स्वर्णतोयारुणश्याममुक्तेंदुसितपाटलान् ॥ ३० ॥

ત્યારપછી ભૃંગી, રિટી અને સ્કંદને કમળાસન પર બિરાજમાન રૂપે ધ્યાન/ચિત્રિત કરવો; જેમની કાંતિ સુવર્ણજળ જેવી, અરુણ, શ્યામ-નીલ, તેમજ મુક્તાસમાન, ચંદ્રશ્વેત અને પાટલવર્ણ છે।

Verse 31

इंद्रादयस्ततः पूज्या वज्राद्यायुधसंयुताः । इत्थं संपूजयेद्देवं सहस्रं नित्यशो जपेत् ॥ ३१ ॥

ત્યારબાદ ઇન્દ્ર આદિ દેવતાઓને—વજ્રાદિ આયુધોથી યુક્ત—પૂજવા જોઈએ. આ રીતે દેવની સમ્યક પૂજા કરીને નિત્ય સહસ્ર વાર જપ કરવો।

Verse 32

सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नुयाद्वांछितं श्रियम् । द्विसहस्रं जपन् रोगान्मुच्यते नात्र संशयः ॥ ३२ ॥

સર્વ પાપોથી નિર્મુક્ત થઈ સાધક ઇચ્છિત શ્રી-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. બે સહસ્ર જપ કરવાથી રોગોથી પણ મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 33

त्रिसन्मंत्रं जपन्मंत्रं दीर्घमायुरवाप्नुयात् । सहस्रवृद्धया प्रजपन्सर्वकामानवाप्नुयात् ॥ ३३ ॥

મંત્રનો ત્રણ વાર શુદ્ધ જપ કરવાથી દીર્ઘ આયુષ્ય મળે છે. સહસ્રગুণ વૃદ્ધિ સાથે જપ કરવાથી સર્વ કામનાઓ સિદ્ધ થાય છે।

Verse 34

आज्यान्वितैस्तिलैः शुद्धैर्जुहुयाल्लक्षमादरात् । उत्पातजनितान् क्लेशान्नाशयेन्नात्र संशयः ॥ ३४ ॥

ઘી સાથે મિશ્રિત શુદ્ધ તલથી આદરપૂર્વક એક લાખ આહુતિઓ હોમમાં અર્પણ કરવી. તેથી ઉત્પાતજનિત ક્લેશો નાશ પામે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 35

शतलक्षं जपन्साक्षाच्छिवो भवति मानवः । षडक्षरः शक्तिरुद्धः कथितोऽष्टाक्षरो मनुः ॥ ३५ ॥

જે તેને એક લાખ વાર જપે છે, તે મનુષ્ય સాక్షાત્ શિવતુલ્ય બને છે. ષડક્ષર આંતરમાં બંધાયેલી શક્તિ તરીકે કહાયું છે અને અષ્ટાક્ષર ‘મનુ’ એટલે મંત્ર તરીકે ઉપદેશાયું છે.

Verse 36

ऋषिश्छन्दः पुरा प्रोक्तो देवता स्यादुमापतिः । अंगानि पूर्वमुक्तानि सौम्यमीशं विचिंतयेत् ॥ ३६ ॥

ઋષિ અને છંદ પહેલેથી જ કહેલા છે; અહીં દેવતા ઉમાપતિ (શિવ) છે. પૂર્વોક્ત અંગોનું આચરણ કરીને સૌમ્ય, મંગલમય ઈશ્વરનું ચિંતન કરવું જોઈએ.

Verse 37

बंधूकाभं त्रिनेत्रं च शशिखंडधरं विभुम् । स्मेरास्यं स्वकरैः शूलं कंपालं वरदाभये ॥ ३७ ॥

હું તે સર્વવ્યાપી પ્રભુનું ધ્યાન કરું છું—જે બંધૂક પુષ્પ સમ અરুণવર્ણી, ત્રિનેત્રધારી, મસ્તક પર ચંદ્રકલાધારી છે; સ્મિતમુખી છે અને પોતાના હાથે ત્રિશૂલ, કપાલપાત્ર તથા વરદ અને અભય મુદ્રા ધારણ કરે છે.

Verse 38

वहंतं चारुभूपाढ्यं वामोरुस्थाद्रिकन्यया । भुजेनाश्लिष्टदेहं तं चिंतयेन्मनसा हृदि ॥ ३८ ॥

હૃદયમાં મનથી તે સુંદર પ્રભુનું ધ્યાન કરવું જોઈએ—જે રાજસી વૈભવથી શોભિત છે; જેના ડાબા ઊરુ પર ગિરિકન્યા બિરાજે છે અને પોતાની ભુજાથી તેમના દેહને આલિંગન કરે છે.

Verse 39

मनुलक्षं जपेन्मंत्रं तत्सहस्रं यथाविधि । जुहुयान्मान्मधुससिक्तैरारग्वधसमिद्वरैः ॥ ३९ ॥

મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો; ત્યારબાદ વિધિ મુજબ એક હજાર આહુતિઓ આપવી—મધુથી સિંછિત ઉત્તમ આરગ્વધ સમિધાઓથી હોમ કરવો.

Verse 40

प्राक्प्रोक्ते पूजयेत्पीठे गंधपुष्पैरुमापतिम् । अंगावृतैर्बहिः पूज्या हृल्लेखाद्या यथापुरा ॥ ४० ॥

પૂર્વે કહેલા પીઠ પર ગંધ‑પુષ્પાદિથી ઉમાપતિ શિવની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી. અને બહાર હૃલ્લેખા આદિ દેવતાઓને તેમના-તેમના અંગાવરણ સહિત, પૂર્વોક્ત વિધાન મુજબ પૂજવા.

Verse 41

मध्यप्राग्दक्षिणोदीच्यपश्चिमेषु विधानतः । यजेत्पूर्वादिपत्रेषु वृषभाद्याननुक्रमात् ॥ ४१ ॥

વિધાન મુજબ મધ્ય, પૂર્વ, દક્ષિણ, ઉત્તર અને પશ્ચિમ સ્થાનોમાં પૂજન કરવું. અને પૂર્વાદિ પાંખડીઓ પર વૃષભથી આરંભ કરીને અન્ય રાશિઓનું ક્રમશઃ પૂજન કરવું.

Verse 42

शूलटंकाक्षवलयकमंडलुलसत्करम् । रक्ताकारं त्रिनयनं चंडेशमथ पूजयेत् ॥ ४२ ॥

પછી શૂલ, ટંક, અક્ષમાળા, વલય અને કમંડલુથી શોભિત કરવાળા, રક્તવર્ણ, ત્રિનેત્ર ચંડેશનું પૂજન કરવું.

Verse 43

चक्रशंखाभयाभीष्टकरां मरकतप्रभाम् । दुर्गां प्रपूजयेत्सौम्यां त्रिनेत्रां चारुभूषणाम् ॥ ४३ ॥

ચક્ર, શંખ, અભય અને ઇષ્ટવર આપનારા કરવાળી, મરકત જેવી પ્રભા ધરાવતી, સૌમ્ય, ત્રિનેત્ર અને સુંદર આભૂષણોથી શોભિત દુર્ગા દેવીની યોગ્ય રીતે પૂજા કરવી.

Verse 44

कल्पशाखांतरे घंटां दधानं द्वादशेक्षणम् । बालार्काभं शिशुं कांतंषण्मुखं पूजयेत्ततः ॥ ४४ ॥

પછી કલ્પ-વ્યવસ્થાની મધ્ય શાખામાં, ઘંટા ધારણ કરનાર, દ્વાદશ નેત્રવાળો, ઉદયમાન સૂર્ય સમો તેજસ્વી, શિશુરૂપ, કાંત અને ષણ્મુખ દેવનું પૂજન કરવું.

Verse 45

नंदितं च यजेत्सौम्यां । रत्नभूषणमंडितम् परश्वधवराभीतिटंकिनं श्यामविग्रहम् ॥ ४५ ॥

સૌમ્ય ‘નંદિત’ રૂપની પણ પૂજા કરવી—જે રત્નજડિત આભૂષણોથી અલંકૃત છે, પરશુ ધારણ કરે છે, વર આપે છે, અભયમુદ્રા દર્શાવે છે, નાની ઘંટડી ધારણ કરે છે અને શ્યામ વિગ્રહ ધરાવે છે।

Verse 46

पाशांकुशवराभीष्टधारिणं कुंकुमप्रभम् । विघ्ननायकमभ्यर्चेच्चंद्रार्द्धकृतशेखरम् ॥ ४६ ॥

પાશ અને અંકુશ ધારણ કરનાર, વર તથા અભીષ્ટ ફળ આપનાર, કુંકુમ જેવી કાંતિથી તેજસ્વી, વિઘ્નનાયક ગણેશ—જેનાં શિરોમણિમાં અર્ધચંદ્ર શોભે—તેમની ભક્તિપૂર્વક અર્ચના કરવી।

Verse 47

श्यामं रक्तोत्पलकरं वामांकन्यस्ततत्करम् । द्विनेत्रं रक्तवस्त्राढ्यं सेनापतिमथार्चयेत् ॥ ४७ ॥

પછી સેનાપતિની પૂજા કરવી—તેમને શ્યામવર્ણ, હાથમાં રક્ત કમળ ધારણ કરનાર, ડાબો હાથ ડાબી જાંઘ પર મૂકેલ, દ્વિનેત્ર અને લાલ વસ્ત્રોથી સમૃદ્ધ રૂપે ધ્યાન કરવું।

Verse 48

ततोऽष्टमातरः पूज्या ब्राह्याद्याः प्रोक्तलक्षणाः । इंद्रादिकान्लोकपालान्स्वस्वदिक्षु समर्चयेत् ॥ ४८ ॥

પછી બ્રાહ્મી વગેરે, જેમનાં લક્ષણો જણાવાયા છે, તે અષ્ટમાતૃકાઓની પૂજા કરવી. તેમજ ઇન્દ્ર વગેરે લોકપાલોને પણ તેમની તેમની દિશામાં વિધિપૂર્વક સમર્ચન કરવું।

Verse 49

वज्रादीनि तदस्त्राणि तद्बहिः क्रमतोऽर्चयेत् । एवं यो भजते मन्त्री देवं शंभुमुमापतिम् ॥ ४९ ॥

પછી વજ્ર વગેરે તેમના આયુધોને, તે આંતરિક પરિસરની બહાર, ક્રમશઃ અર્ચન કરવું. આ રીતે મંત્રવિદ ઉપાસક ઉમા-પતિ દેવ શંભુનું ભજન કરે છે।

Verse 50

स भवेत्सर्वलोकानां सौभाग्यश्रेयसां पदम् । सांतसद्यांतसंयुक्तो बिन्दुभूषितमस्तकः ॥ ५० ॥

તે સર્વ લોક માટે સૌભાગ્ય અને સત્ય શ્રેયનું ધામ બને છે; યોગ્ય આદ્ય-અંત વર્ણોથી યુક્ત અને મસ્તક પર પવિત્ર બિંદુ-તિલકથી ભૂષિત રહે છે।

Verse 51

प्रासादाख्यो मनुः प्रोक्तो भजतां सर्वसिद्धिदः । षड्दीर्घयुक्तबीजेन षडंगविधिरीरितः ॥ ५१ ॥

‘પ્રાસાદ’ નામનો આ મંત્ર પ્રોક્ત થયો છે; ભજન કરનારને તે સર્વ સિદ્ધિ આપે છે. છ દીર્ઘ સ્વરો સાથે જોડાયેલા બીજથી ષડંગ-વિધિ કહેલી છે।

Verse 52

षडर्णवत्तु मुन्याद्याः प्रोक्ताश्चास्यापि नारद । ईशानाद्या न्यसेन्मूर्तीरंगुष्ठादिषु देशिकः ॥ ५२ ॥

હે નારદ! અહીં પણ ષડર્ણવિધાનની જેમ મુનિ વગેરેનું વર્ણન કરાયું છે. તેમજ દેશિક આચાર્યે અંગૂઠા વગેરે આંગળીઓ પર ઈશાનાદિ દિવ્ય મૂર્તિઓનું ન્યાસ કરવું જોઈએ।

Verse 53

ईशानाख्यं तत्पुरुषमघोरं तदनंतरम् । वामदेवाह्वयं सद्योजातबीजं क्रमाद्विदुः ॥ ५३ ॥

ક્રમથી તેઓ જાણે છે—પ્રથમ ‘ઈશાન’, પછી ‘તત્પુરુષ’, ત્યારબાદ ‘અઘોર’, પછી ‘વામદેવ’ નામનું, અને અંતે ‘સદ્યોજાત’નું બીજમંત્ર।

Verse 54

उकाराद्यैः पञ्चह्रस्वौर्विलोमान्संयुतं च यत् । तत्तदंगुलिभिर्भूयस्तत्तदिकान्न्यसेत् ॥ ५४ ॥

‘ઉ’થી શરૂ થતા પાંચ હ્રસ્વ સ્વરો દ્વારા, તેમજ ઉલટા ક્રમે સંયોગથી બનેલા અક્ષરોને પણ લઈને—ફરી તે-તે આંગળીઓ પર ક્રમશઃ તેમનો ન્યાસ કરવો।

Verse 55

शिरोवदनहृद्गुह्यपाददेशे यथाक्रमात् । उर्द्धप्राग्दक्षिणोदीच्यपश्चिमेषु मुखेषु च ॥ ५५ ॥

ક્રમ પ્રમાણે શિર, મુખ, હૃદય, ગુહ્ય-પ્રદેશ અને પાદ-પ્રદેશમાં—ઊર્ધ્વ, પૂર્વ, દક્ષિણ, ઉત્તર અને પશ્ચિમાભિમુખ મુખો સ્થિત છે।

Verse 56

ततः प्रविन्यसेद्विद्वानष्टत्रिंशत्कलास्तनौ । ईशानाद्या ऋचः सम्यगंगुलीषु यथाक्रमात् ॥ ५६ ॥

ત્યારબાદ વિદ્વાન સાધકે દેહ પર અષ્ટત્રિંશત્ કલાઓનો સમ્યક્ ન્યાસ કરવો; અને ઈશાનથી આરંભ કરીને ઋચા મંત્રોને આંગળીઓમાં ક્રમથી સ્થાપવા।

Verse 57

अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं न्यसेद्देशिकसत्तमः । मूर्द्धास्यहृदयांभोजगुह्यपादे तु ताः पुनः ॥ ५७ ॥

ઉત્તમ દેશિકે અંગૂઠાથી કનિષ્ઠા સુધી ન્યાસ કરવો; અને પછી એ જ (મંત્રશક્તિઓ) ફરી શિર, મુખ, હૃદયકમળ, ગુહ્ય-પ્રદેશ તથા પાદોમાં સ્થાપવી।

Verse 58

वक्त्रे मूर्धादिषु न्यस्य भूयोऽङ्गानि प्रकल्पयेत् । तारपंचकमुच्चार्य सर्वज्ञाय हृदीरितम् ॥ ५८ ॥

મુખ, શિર વગેરેમાં ન્યાસ કરીને ફરી અંગ-ન્યાસોની રચના કરવી। પંચતાર ઉચ્ચારી સર્વજ્ઞ પ્રભુ માટે હૃદયથી ઉચ્ચારિત મંત્રનો જપ કરવો।

Verse 59

अमृते तेजो मालिनि तृप्तायेति पदं पुनः । तदंते ब्रह्मशिरसे शिरोगं ज्वलितं ततः ॥ ५९ ॥

ફરી ‘અમૃતે, તેજઃ, માલિનિ, તૃપ્તાય’ એવા પદો ઉચ્ચારવા। અંતે બ્રહ્મશિરસ્-રૂપ શિરોમંત્રને શિર પર સ્થાપતાં તે તેજથી પ્રજ્વલિત થાય છે।

Verse 60

शिखिं शिखाय परतोऽनादिबोधाय तच्छिखा । वज्रिणे वज्रहस्ताय स्वतंत्राय तनुच्छदम् ॥ ६० ॥

શિખાધારી, શિખાયુક્ત પરાત્પર, અનાદિ-બોધને પ્રબોધનાર તે શિખારૂપ તેજસ્વી પ્રભુને નમસ્કાર. વજ્રધારી, વજ્રહસ્ત, સ્વતંત્ર સ્વામી, દેહધારણનું આવરણ અને આધાર—તેમને પ્રણામ।

Verse 61

सौं सौं हौमिति संभाष्य परतो तों गुह्यशक्तये । नेत्रमुक्तं श्लीपशुं हुं फडंते नेत्रं शक्तये ॥ ६१ ॥

“સૌં સૌં હૌં” એવા બીજાક્ષરો ઉચ્ચારી, પછી ગુહ્ય-શક્તિ માટે “તોં” નો વિન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ નેત્ર-શક્તિ માટે “હું ફટ્” અંતવાળો નેત્ર-મંત્ર પ્રયોગ કરી નેત્ર-ઊર્જાને મુક્ત/સક્રિય કરવી।

Verse 62

अस्त्रमुक्तं षडंगानि कुर्यादेवं समाहितः । पूर्वदक्षिणपश्चात्प्राक्सौम्यमध्येषु पंचसु ॥ ६२ ॥

અસ્ત્ર-મંત્રનું વિમોચન કરીને, સાધક સમાહિત ચિત્તે ષડંગ (છ સહાયક ક્રિયા) કરવી. તે પાંચ સ્થાનોમાં—પૂર્વ, દક્ષિણ, પશ્ચિમ, ઉત્તર અને મધ્ય—વિધિપૂર્વક કરવી।

Verse 63

वक्त्रेषु पंच विन्यस्येदीशानस्य कलाः क्रमात् । ईशानः सर्वविद्यानां शशिनी प्रथमा कला ॥ ६३ ॥

પાંચ મુખોમાં પાંચ કલાઓનો વિન્યાસ કરીને, ઈશાનની કલાઓને ક્રમથી સ્થાપિત કરવી. ઈશાન સર્વ વિદ્યાઓના સ્વામી છે, અને ‘શશિની’ તેમની પ્રથમ કલા છે।

Verse 64

ईश्वरः सर्वभूतानां मंगला तदनंतरम् । ब्रह्माधिपतिः शब्दांते ब्रह्मणोऽधिपतिः पुनः ॥ ६४ ॥

તે સર્વ ભૂતોના ઈશ્વર છે; ત્યારબાદ તેમને ‘મંગલા’ કહેવામાં આવે છે. પવિત્ર શબ્દના અંતે તેઓ ‘બ્રહ્માધિપતિ’; અને ફરી તેઓ ‘બ્રહ્મના પણ અધિપતિ’ છે।

Verse 65

ब्रह्मेष्टदा तृतीयास्याच्छिवो मे अस्तु तत्परा । मरीचिः कथिता विप्र चतुर्थी च सदाशिवे ॥ ६५ ॥

‘બ્રહ્મેષ્ટદા’ તૃતીય વિન્યાસરૂપે કરવો; મારો શિવ તેમાં પરમ તત્પર રહો. હે વિપ્ર, આ ક્રમમાં મરીચિ કહ્યો છે અને ચતુર્થ વિન્યાસ સદાશિવમાં કરવો.

Verse 66

अंशुमालिन्यथ परा प्रणवाद्या नमोन्विताः । पूर्वपश्चिमयाम्योदग्वक्त्रेषु तदनंतरम् ॥ ६६ ॥

પછી ‘અંશુમાલિની’ વગેરે પરા (મંત્રશ્રેણી), અને ત્યારબાદ પ્રણવ ‘ૐ’થી આરંભી ‘નમઃ’ જોડાયેલી આગળની શ્રેણી—આને પૂર્વ, પશ્ચિમ, દક્ષિણ અને ઉત્તર મુખોમાં ક્રમે વિન્યાસ કરવો.

Verse 67

चतस्रो विन्यसेन्मंत्री पुरुषस्य कलाः क्रमात् । आद्या तत्पुरुषायेति विद्महे शांतिरीरिता ॥ ६७ ॥

મંત્રજ્ઞ સાધકે પુરુષની ચાર કલાઓનું ક્રમશઃ વિન્યાસ કરવો. પ્રથમ—‘તત્પુરુષાય ઇતિ વિદ્મહે’—એવો પાઠ; આને શાંતિ-પ્રયોગ કહેવાયો છે.

Verse 68

महादेवाय शब्दांते धीमहि स्यात्ततः परम् । विद्या द्वितीया कथिता तन्नो रुद्रः पदं ततः ॥ ६८ ॥

પવિત્ર શબ્દના અંતે ‘મહાદેવાય’ કહી ‘ધીમહિ’—અમે ધ્યાન કરીએ; તેથી પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય. આ દ્વિતીય વિદ્યા કહેવાઈ છે; પછી ‘તન્નો રુદ્રઃ’—રુદ્ર અમને તે પદ અર્પે.

Verse 69

प्रतिष्ठा कथिता पश्चात्तृतीया स्यात्प्रचोदयात् । निवृत्तिस्तत्परा सर्वा प्रणवाद्या नमोन्विता ॥ ६९ ॥

પ્રતિષ્ઠાનું વર્ણન થયા પછી તૃતીય પાઠ ‘પ્રચોદયાત્’ રૂપે કરવો. સર્વ નિવૃત્તિ તે પરમ પર જ કેન્દ્રિત છે; આ પ્રણવ ‘ૐ’થી આરંભી ‘નમઃ’ જોડાયેલી છે.

Verse 70

हृदि चांसद्वये नाभिकुक्षौ पृष्ठेऽथ वक्षसि । अथोरसि कला न्यस्येदष्टौ मंत्री यथाविधि ॥ ७० ॥

પછી હૃદયમાં, બંને ખભા પર, નાભિ અને ઉદરમાં, પીઠ પર તથા વક્ષસ્થળે—આ રીતે દેહમાં—મંત્રવિદ્ સાધકે વિધાન મુજબ અષ્ટકલાનો ન્યાસ કરવો।

Verse 71

अघोरेभ्यस्तथा पूर्वमीरिता प्रथमा कला । अथ घोरेभ्य इत्यंते मोहास्यात्तदनंतरम् ॥ ७१ ॥

પૂર્વે ‘અઘોરેભ્યઃ’ થી આરંભ કરીને પ્રથમ કલા ઉપદેશાઈ. પછી ‘ઘોરેભ્યઃ’ પર અંત થતાં જ, તેના તરત પછી મોહ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 72

अघोरांते क्षमा पश्चात्तृतीया परिकीर्तिता । घोरतरेभ्यो निद्रा स्यात्सर्वेभ्यः सर्वतत्परा ॥ ७२ ॥

અઘોરા અંતે પછી ‘ક્ષમા’ ત્રીજી તરીકે કીર્તિત છે. વધુ ઘોર સ્થિતિઓની પાર ‘નિદ્રા’ થાય છે; તે સર્વથા તે તત્ત્વમાં પરાયણ અને સર્વ ઉપર અધિષ્ઠાત્રી છે।

Verse 73

व्याधिस्तु पंचमी प्रोक्ता शर्वेभ्यस्तदनंतरम् । मृत्युर्निगदिता षष्ठी नमस्ते अस्तु तत्परम् ॥ ७३ ॥

‘વ્યાધિ’ પાંચમી તરીકે કહેવાઈ છે, તે બધાં પછી તરત. ‘મૃત્યુ’ છઠ્ઠી તરીકે નિગદિત. તે પરમ તત્ત્વમાં પરાયણ એવા આપને નમસ્કાર.

Verse 74

क्षुधा स्यात्सप्तमी रुद्ररूपेभ्यः कथिता तृषा । अष्टमी कथिता एताध्रुवाद्या नमसान्विताः ॥ ७४ ॥

રુદ્રરૂપોમાં સાતમી ‘ક્ષુધા’ (ભૂખ) કહેવાઈ છે અને આઠમી ‘તૃષા’ (તરસ) ઘોષિત છે. ધ્રુવા વગેરે આ બધાનું ‘નમઃ’ સાથે નમસ્કારયુક્ત જપ કરવો।

Verse 75

गुह्ययुग्मोरुयुग्मेषु जानुजंघास्फिजोः पुनः । कट्यां पार्श्वद्वये वामकला न्यस्येत्त्रयोदश ॥ ७५ ॥

ગુહ્યયુગ્મ અને ઊરુયુગ્મ પર, ફરી જાનુ, જંઘા અને સ્ફિજ (નિતંબ) પર; તથા કટિ અને બંને પાર्श્વ પર વામ-કલાનો ન્યાસ કરવો—આ તેરમો ન્યાસ છે.

Verse 76

प्रथमा वामदेवाय नमोंते स्याद्रुजा कला । स्याज्ज्येष्ठाय नमो रक्षा द्वितीया परिकीर्तिता ॥ ७६ ॥

પ્રથમ મંત્ર—“વામદેવાય નમોઽસ્તુ”; આ રોગહર કલā છે. દ્વિતીય—“જ્યેષ્ઠાય નમઃ”; આ રક્ષા-રૂપ કલā તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 77

कलकामा पंचमी स्यात्ततो विकरणाय च । नमः संयमनी षष्ठी कथिता तदनन्तरम् ॥ ७७ ॥

પંચમી “કલકામા” કહેવાય; ત્યારબાદ “વિકરણાય” આવે છે. પછી ષષ્ઠી “નમઃ સંયમની” તરીકે કથિત છે.

Verse 78

बलक्रिया सप्तमीष्टा कला विकरणाय च । नमो वृद्धिस्त्वष्टमी स्याद्बलांते च स्थिरा कला ॥ ७८ ॥

સપ્તમી કલā “બલક્રિયા” ઇષ્ટ છે, વિકારોના નિવારણ માટે. અષ્ટમી “નમો વૃદ્ધિ” કહેવાય; અને બળની પરાકાષ્ઠાએ “સ્થિરા” કલā પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 79

पश्चात्प्रमथनायांते नमो रात्रिरुदीरिता । सर्वभूतदमनाय नमोंते भ्रामणी कला ॥ ७९ ॥

પછી, પ્રમથનના અંતે “નમો રાત્રિઃ” એમ ઉચ્ચારાય છે. સર્વભૂત-દમન માટે “નમોઽસ્તુ”—આ ભ્રામણી કલાને નમસ્કાર છે.

Verse 80

नमोंते मोहिनी प्रोक्ता मन्त्रज्ञैर्द्वादशी कला । मनोन्मन्यै नमः पश्चाज्ज्वरा प्रोक्ता त्रयोदशी ॥ ८० ॥

હે દેવી! તમને ‘મોહિની’ રૂપે નમસ્કાર—મંત્રજ્ઞોએ તેને દ્વાદશી કલા કહી છે. ત્યારબાદ ‘મનોન્મની’ને નમઃ; અને ‘જ્વરા’ ત્રયોદશી કલા તરીકે ઘોષિત છે.

Verse 81

प्रणवाद्याश्चतुर्थ्यंता नमोंतास्तु प्रकीर्तिताः । पाददोस्तननासासु मूर्ध्नि बाहुयुगे न्यसेत् ॥ ८१ ॥

મંત્રો ‘પ્રણવ’ (ૐ)થી શરૂ થઈ ચતુર્થી વિભક્તિ સુધી જઈ ‘નમોऽસ્તુ/નમઃ’થી પૂર્ણ થાય છે એમ કહેવાયું છે. તેમનો ન્યાસ પગ, હાથ, સ્તન, નાસિકા, મસ્તક અને બંને ભુજાઓ પર કરવો.

Verse 82

सद्योजातभवाः सम्यगष्टौ मन्त्राः कलाः क्रमात् । सद्योजातं प्रपद्यामि सिद्धिः स्यात्प्रथमा कला ॥ ८२ ॥

ક્રમ પ્રમાણે સદ્યોજાતમાંથી ઉત્પન્ન આઠ મંત્રો અને તેમની કલાઓ કહેવાઈ છે. ‘હું સદ્યોજાતને શરણ જાઉં છું’; પ્રથમ કલા ‘સિદ્ધિ’ કહેવાય છે.

Verse 83

सद्योजाताय वै भूयो नमः स्याद् वृद्धिरीरिता । भवेद्युतिस्तृतीया स्यादभवे तदनन्दरम् ॥ ८३ ॥

ફરી ‘સદ્યોજાતાય નમઃ’—તેને ‘વૃદ્ધિ’ તરીકે નિરૂપિત કર્યું છે. ત્રીજો પ્રયોગ ‘યુતિ’ છે; અને તે ન હોય તો તરત પછીનું પ્રયોગ કરવું.

Verse 84

लक्ष्मी चतुर्थी कथिता ततो नातिभवेपदम् । मेधा स्यात्पञ्चमी प्रोक्ता कलाभूयो भवस्व माम् ॥ ८४ ॥

આ રીતે ‘લક્ષ્મી-ચતુર્થી’ સમજાવવામાં આવી; તેથી દુર્ભાગ્યમાં પડવું થતું નથી. ‘મેધા-પંચમી’ પણ કહેવાઈ છે—મારા હિતાર્થે તું વધુ કલા, સામર્થ્ય અને સિદ્ધિથી સમૃદ્ધ થા.

Verse 85

प्राज्ञा समीरिता षष्ठी भवांते स्यात्प्रभा कला । उद्भवाय नमः पश्चात्सुधा स्यादष्टमी कला ॥ ८५ ॥

‘પ્રાજ્ઞા’ છઠ્ઠી કલા તરીકે ઘોષિત છે; પૂર્વ કલા અંતે ‘પ્રભા’ નામની કલા થાય છે. ત્યાર પછી “ઉદ્ભવાય નમઃ” એવો નમસ્કાર આવે છે; અને ‘સુધા’ આઠમી કલા કહેવાય છે॥

Verse 86

प्रणवाद्याश्चतुर्थ्यंता कलाः सर्वा नमोन्विताः । अष्टात्रिंशत्कलाः प्रोक्ताः पंच ब्रह्मपदादिकाः ॥ ८६ ॥

પ્રણવ (ૐ) થી શરૂ કરીને ચતુર્થી સુધીની બધી કલાઓ ‘નમો’ સાથે જપવી જોઈએ. આ અડત્રીસ કલાઓ કહેવાય છે, જેનો આરંભ પાંચ બ્રહ્મપદોથી થાય છે॥

Verse 87

इति विन्यस्तदेहोऽसौ भवेद्गंगाधरः स्वयम् । ततः समाहितो भूत्वा ध्यायेदेवं सदाशिवम् ॥ ८७ ॥

આ રીતે દેહને વિધિપૂર્વક વિન્યસ્ત કરવાથી સાધક પોતે જ ગંગાધર (શિવ) સ્વરૂપ બની જાય છે. પછી ચિત્તને સમાહિત કરીને, આ રીતે સદાશિવનું ધ્યાન કરવું જોઈએ॥

Verse 88

सितपीतासितश्वेतजपाभैः पंचभिर्मुखैः । अक्षैर्युतं ग्लौमुकुटं कोटिपूर्णेंदुसंप्रभम् ॥ ८८ ॥

તેમના પાંચ મુખ—શ્વેત, પીત, નીલ-શ્યામ, તેજસ્વી શ્વેત અને જપા-પુષ્પ સમી અરুণ આભાથી દીપ્ત. તેઓ અક્ષમાળા ધારણ કરે છે અને ‘ગ્લૌ’ મુકુટથી શોભે છે; તેમની કાંતિ કરોડો પૂર્ણચંદ્ર સમાન છે॥

Verse 89

शूलं टंकं कृपाणं च वज्राग्न्यहिपतीन्करैः । दधानंभूषणोद्दीप्तं घण्टापाशवराभयान् ॥ ८९ ॥

તેઓ પોતાના હાથોમાં શૂલ, ટંક (કુહાડી), કૃપાણ, તેમજ વજ્ર, અગ્નિ અને અહિપતિ (નાગરાજ) ધારણ કરે છે. આભૂષણોથી દીપ્ત થઈ તેઓ ઘંટા, પાશ, વર-મુદ્રા અને અભય-મુદ્રા પણ ધારણ કરે છે॥

Verse 90

एवं ध्यात्वा जपेन्मंत्रं पञ्चलक्षं मधुप्लुतैः । प्रसूनैः करवीरोत्थैर्जुहुयात्तद्दशांशतः ॥ ९० ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને મંત્રનો પાંચ લાખ વાર જપ કરવો; અને મધથી ભીંજવેલા કરવીરનાં પુષ્પોથી તેનો દસમો ભાગ અગ્નિમાં હોમ કરવો।

Verse 91

पूर्वोदिते यजेत्पीठे मूर्तिं मूलेन कल्पयेत् । आवाह्य पूजयेत्तस्यां मूर्तावावरणैः सह ॥ ९१ ॥

પૂર્વોક્ત શુભ સમયે પીઠ પર યજન કરવું; મૂળમંત્રથી મૂર્તિની કલ્પના/સ્થાપના કરવી; પછી દેવતાનું આવાહન કરીને તે મૂર્તિની આવરણો સહિત પૂજા કરવી।

Verse 92

शक्तिं डमरुकाभीतिवरान्संदधतं करैः । ईशानं त्रीक्षणं शुभ्रमैशान्यां दिशि पूजयेत् ॥ ९२ ॥

શક્તિ, ડમરુ, અભયમુદ્રા અને વરદહસ્ત ધારણ કરનાર, ત્રિનેત્ર, ઉજ્જ્વલ ઈશાનને ઐશાન્ય દિશામાં પૂજવો।

Verse 93

परश्वेणवराभीतीर्दधानं विद्युदुज्ज्वलम् । चतुर्मुखं तत्पुरुषं त्रिनेत्रं पूर्वतोऽर्चयेत् ॥ ९३ ॥

પૂર્વ તરફ મુખ કરીને, પરશુ ધારણ કરનાર, વરદ અને અભય મુદ્રાઓવાળો, વીજળી સમ ઉજ્જ્વલ, ચતુર્મુખ ત્રિનેત્ર તત્પુરુષની અર્ચના કરવી।

Verse 94

अक्षस्रजं वेदपाशौ ऋषिं डमरुकं ततः । खट्वांगं निशितं शूलं कपालं बिभ्रतं करैः ॥ ९४ ॥

પછી (તેને) હાથોમાં અક્ષમાળા, વેદ-પાશ, ઋષિ-ચિહ્ન, ડમરુ; તેમજ ખટ્વાંગ, તીક્ષ્ણ ત્રિશૂલ અને કપાલ ધારણ કરેલો (રૂપ) ધ્યાનમાં રાખવો।

Verse 95

अंजनाभं चतुर्वक्त्रं भीमदंतं भयावहम् । अघोरं त्रीक्षणं याम्ये पूजयेन्मंत्रवित्तमः ॥ ९५ ॥

દક્ષિણ દિશામાં મંત્રવિદ્યા જાણનાર શ્રેષ્ઠ સાધકે અંજન સમ શ્યામવર્ણ, ચતુર્મુખ, ભયંકર દાંતવાળો, ભયાવહ છતાં તત્ત્વતઃ અઘોર, ત્રિનેત્ર દેવનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું।

Verse 96

कुंकुमाभचतुर्वक्त्रं वामदेवं त्रिलोचनम् । हरिणाक्षगुणाभीतिवरहस्तं चतुर्मुखम् ॥ ९६ ॥

કુંકુમવર્ણ તેજથી ઝળહળતો ચતુર્મુખ, શુભ વામદેવ, ત્રિનેત્ર; હરિણાક્ષ, ગુણ, અભય અને વરદાનની મુદ્રાઓ ધારણ કરનાર તે ચતુર્મુખ પ્રભુનું પૂજન કરવું।

Verse 97

बालेंदुशेखरोल्लासिमुकुटं पश्चिमे यजेत् । कर्पूरेंदुनिभं सौम्यं सद्योजातं त्रिलोचनम् ॥ ९७ ॥

પશ્ચિમ દિશામાં જેના મુકુટ પર બાલચંદ્ર ઝળહળે છે તે રૂપનું યજન કરવું; કપૂર અને ચંદ્ર સમ તેજસ્વી, સૌમ્ય, ત્રિનેત્ર, સદ્યોજાત દેવનું પૂજન કરવું।

Verse 98

वराभयाक्षवलयकुठारान्दधतं करैः । विलासिनं स्मेरवक्त्रं सौम्ये सम्यक्समर्चयेत् ॥ ९८ ॥

સૌમ્ય સ્થાને તે મનોહર, સ્મિતવદન દેવનું સમ્યક્ પૂજન કરવું; જે કરોમાં વરમુદ્રા, અભયમુદ્રા, અક્ષમાળા, વલય (કંકણ) અને કુઠાર ધારણ કરે છે।

Verse 99

कोणेष्वर्चेन्निवृत्त्याद्यास्तेजोरूपाः कलाः क्रमात् । विघ्नेश्वराननन्ताद्यान्पत्रेषु परितो यजेत् ॥ ९९ ॥

કોણોમાં નિવૃત્તિથી આરંભ થતી તેજોરૂપ કલાઓનું ક્રમશઃ અર્ચન કરવું; અને ચારે તરફ પત્રો (પાંખડીઓ) પર વિઘ્નેશ્વર તથા અનંત આદિ દેવતાઓનું યજન કરવું।

Verse 100

उमादिकास्ततो बाह्ये शक्राद्यानायुधैः सह । इति संपूज्य देवेशं भक्त्या परमया युतः ॥ १०० ॥

પછી બહાર ઉમા આદિ દેવગણ, ઇન્દ્ર આદિ દેવતાઓ પોતાના દિવ્ય આયુધો સહિત દેવેશ્વરનું વિધિપૂર્વક સંપૂર્ણ પૂજન કરવા લાગ્યા; અને તે પરમ ભક્તિયુક્ત થઈ પૂજાને સમ્યક પૂર્ણ કરી।

Verse 101

प्रणीयेन्नृत्यगीताद्यैः स्तोत्रमैर्त्रीं मनोहरैः । तारो मायावियद्बिंदुमनुस्वरसमन्वितः ॥ १०१ ॥

આ ક્રિયાને નૃત્ય, ગીત વગેરે સાથે, મૈત્રી જગાવતાં મનોહર સ્તોત્રો દ્વારા કરવી જોઈએ; તેમજ ‘તાર’ (ૐ) અક્ષરને માયા, વિયત્ અને બિંદુ સાથે, અનુસ્વાર નાદ સહિત પ્રયોગ કરવો।

Verse 102

पञ्चाक्षरसमायुक्तो वसुवर्णो मनुर्मतः । पंचाक्षरोक्तवत्कुर्यादंगन्यासादिकं बुधः ॥ १०२ ॥

પંચાક્ષર સાથે સંયુક્ત અને ‘વસુ-વર્ણ’થી ચિહ્નિત જે મંત્ર છે, તે જ વિહિત મંત્ર માનવામાં આવ્યો છે. વિદ્વાન સાધકે પંચાક્ષર મંત્રમાં કહ્યા મુજબ અંગન્યાસ વગેરે કરવું જોઈએ।

Verse 103

सिंदूराभं लसद्रत्नमुकुटं चन्द्रमौलिनम् । दिव्यभूषांगरागं च नागयज्ञोपवीतिनम् ॥ १०३ ॥

તે સિંદૂરવર્ણનો હતો; તેજસ્વી રત્નજડિત મુકુટધારી અને ચંદ્રમૌલી; દિવ્ય આભૂષણો તથા સુગંધિત અંગરાગથી અલંકૃત; અને નાગને યજ્ઞોપવીતરૂપે ધારણ કરનાર હતો।

Verse 104

वामोरुस्थप्रियोरोजन्यस्तहस्तं च बिभ्रतम् । वेदटंकेष्मभयं ध्यायेत्सर्वेश्वरं शिवम् ॥ १०४ ॥

સર્વેશ્વર શિવનું ધ્યાન કરવું—તે નિર્ભય છે; ડાબી જાંઘ પર બિરાજમાન પ્રિય પર હાથ મૂકેલો છે, અને પોતાની ગોદમાં વેદોને ધારણ કરેલા છે।

Verse 105

अष्टलक्षं जपेन्मंत्रं तत्सहस्रं घृतान्वितैः । पायसैर्जुहुयात्पीठेमूर्तिं संकल्प्य मूलतः ॥ १०५ ॥

અષ્ટલક્ષ વાર મંત્રજપ કરવો; પછી ઘી મિશ્રિત પાયસથી હજાર આહુતિઓ અગ્નિમાં અર્પણ કરવી. પીઠ પર મૂળ સંકલ્પથી દેવમૂર્તિ સ્થાપી હવન કરવું.

Verse 106

अंगैरावरणं पूर्वमनंताद्यैरनन्तरम् । उमादिभिः समुद्दिष्टं तृतीयं लोकनायकैः ॥ १०६ ॥

પ્રથમ આવરણ અંગોથી રચાયેલ છે; ત્યારબાદ અનંત વગેરે દ્વારા વર્ણિત આવરણ છે. ત્રીજું ઉમા વગેરે દ્વારા સૂચિત, લોકનાયકો દ્વારા પ્રકટિત છે.

Verse 107

चतुर्थं पंचमं तेषामायुधैः परिकीर्तितम् । एवं प्रतिदिनं देवं पूजयेत्साधकोत्तमः ॥ १०७ ॥

તેમનું ચોથું અને પાંચમું (વિન્યાસ) દિવ્ય આયુધોથી પરિકીર્તિત છે. આ રીતે ઉત્તમ સાધકે પ્રતિદિન દેવની પૂજા કરવી.

Verse 108

पुत्रपौत्रादिगां लक्ष्मीं संप्राप्यह्यत्र मोदते । तारः स्थिरा सकर्णेंदुर्भघृगुः सर्गसमन्वितः ॥ १०८ ॥

અહીં પુત્ર-પૌત્ર વગેરે રૂપે લક્ષ્મી (સમૃદ્ધિ) પ્રાપ્ત કરીને મનુષ્ય આનંદિત થાય છે. (અત્ર) તારા, સ્થિરા, સકર્ણેન્દુ, ભાગૃગુ અને સર્ગ—પોતપોતાના વર્ગો સહિત—ઉલ્લેખિત છે.

Verse 109

अक्षरात्मा निगदितो मंत्रो मृत्युञ्जयात्मकः । ऋषइः कहोलो देव्यादिगायत्री छन्द ईरितम् ॥ १०९ ॥

આ મંત્ર અક્ષરાત્મા—અવિનાશી અક્ષરને સારરૂપ—અને મૃત્યુંજય સ્વરૂપ ધરાવતો જાહેર થયો છે. તેનો ઋષિ કહોલ છે અને છંદ ‘દેવ્યાદિ-ગાયત્રી’ કહેવાયો છે.

Verse 110

मृत्युञ्जयो महादेवो देवतास्य समीरितः । भृगुणा दीर्घयुक्तेन षडंगानि समाचरेत् ॥ ११० ॥

આ મંત્રકર્મની દેવતા તરીકે મૃત્યુઞ્જય મહાદેવ જણાવાયા છે. ભૃગુ-દીર્ઘનો યોગ્ય પ્રયોગ કરીને ષડંગો વિધિપૂર્વક આચરવા જોઈએ.

Verse 111

चंद्रार्कहुतभुङ्नेत्रं स्मितास्यं युग्मपद्मगम् । मुद्रापाशैणाक्षसूत्रलसत्पाणिं शशिप्रभम् ॥ १११ ॥

તેમના નેત્ર ચંદ્ર, સૂર્ય અને હુતભુક્ (અગ્નિ) છે; મુખ પર મૃદુ સ્મિત છે; તેઓ યુગ્મ કમળાસન પર બિરાજે છે. તેમના હાથમાં મુદ્રા, પાશ, હરણ અને અક્ષસૂત્ર ઝળહળે છે; તેઓ ચંદ્રપ્રભાથી દીપ્ત છે.

Verse 112

भालेंदुविगलंत्पीयूषप्लुतांगमलंकृतम् । हाराद्यैर्निजकांत्या तु ध्यायेद्विश्वविमोहनम् ॥ ११२ ॥

ભાળ પર સ્થિત ચંદ્રમાંથી ઝરતા અમૃતથી જેમના અંગો પ્લાવિત છે અને જે અલંકારોથી શોભિત છે—હારાદિ આભૂષણો પોતાની જ કાંતિથી ઝળહળે છે—એવા વિશ્વવિમોહન પ્રભુનું ધ્યાન કરવું.

Verse 113

गुणलक्षं जपेन्मंत्रं तद्दशांशं हुनेत्सुधीः । अमृताशकलैः शुद्धदुग्धाज्यसमभिप्लुतैः ॥ ११३ ॥

સુધી સાધકે મંત્રનો ‘ગુણ-લક્ષ’ જપ કરવો અને તેના દશાંશનું હવન કરવું—અમૃતાશકના ટુકડાઓને શુદ્ધ દૂધ અને ઘીથી સારી રીતે ભીંજવીને।

Verse 114

शैवे संपूजयेत्पीठे मूर्तिं संकल्पमूलतः । अंगावरणमाराध्यपश्चाल्लोकेश्वरान्यजेत् ॥ ११४ ॥

શૈવ પીઠ પર સંકલ્પને મૂળ રાખીને મૂર્તિની સંપૂર્ણ પૂજા કરવી. પછી અંગ-આવરણનું આરાધન કરીને, અંતે લોકેશ્વરોનું પૂજન કરવું.

Verse 115

तदस्त्राणि ततो बाह्ये पूजयेत्साधकोत्तमः । जपपूजादिभिः सिद्धे मंत्रेऽस्मिन्मुनिसत्तम ॥ ११५ ॥

ત્યારબાદ સાધકોમાં શ્રેષ્ઠ સાધક મુખ્ય પૂજાસ્થાનની બહાર તે અસ્ત્ર-દેવતાઓનું પૂજન કરે. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, જપ, પૂજા વગેરે દ્વારા આ મંત્ર સિદ્ધ થાય ત્યારે સાધના ફળદાયી બને છે.

Verse 116

कुर्यात्प्रयोगान्कल्योक्तानभीष्टफलसिद्धये । दुग्धसिक्तैः सुधाखंडैर्हुत्वा प्रत्यहमादरात् ॥ ११६ ॥

ઇચ્છિત ફળસિદ્ધિ માટે શાસ્ત્રોક્ત શુભ પ્રયોગો કરવાં. દૂધમાં ભીંજવેલા મિશ્રીના ટુકડાઓની આહુતિ રોજ આદરપૂર્વક આપવી.

Verse 117

सहस्रमासपर्यंतं लभेदायुर्धनं सुतान् । सुधावटतितान्पूर्वा पयः सर्पिः पयो हविः ॥ ११७ ॥

હજાર માસ સુધી આયુષ્ય, ધન અને પુત્રલાભ થાય છે. પૂર્વવિધિમાં દૂધ, ઘી, ફરી દૂધ અને હવિષની આહુતિઓ, તેમજ અમૃતસમાન વટ-સુધા/વટરસનો પણ ઉલ્લેખ છે.

Verse 118

सप्त द्रव्याणि वारेषु क्रमाद्दशशतं हुनेत् । सप्ताधिकान् द्विजान्नित्यं भोजयेन्मधुरान्वितम् ॥ ११८ ॥

વારોના ક્રમ પ્રમાણે સાત દ્રવ્યો વડે નિયમસર એક હજાર આહુતિઓ આપવી. અને દરરોજ સાત કે તેથી વધુ બ્રાહ્મણોને મીઠાઈ સહિત ભોજન કરાવવું.

Verse 119

ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां दद्यादरुणां गां पयस्विनीम् । गुरुं संप्रीणयेत्पश्चाद्धनाद्यैर्देवताधिया ॥ ११९ ॥

ઋત્વિજોને દક્ષિણા રૂપે લાલાશવર્ણની, દૂધથી સમૃદ્ધ ગાય આપવી. ત્યારબાદ દેવતાભાવથી ગુરુને ધન વગેરે અર્પી પ્રસન્ન કરવો.

Verse 120

अनेन विधिना साध्यः कृत्याद्रोहज्वंरादिभिः । विमुक्तः सुचिरं जीवेच्छरदां शतमञ्जसा ॥ १२० ॥

આ વિધાન મુજબ કૃત્યા, શત્રુ-પ્રયોગ, જ્વર વગેરે થી પીડિત સાધક તે બધાથી મુક્ત થાય છે અને દીર્ઘકાલ જીવી સહેલાઈથી સો શરદો પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 121

अभिचारे ज्वरे स्तंभघोरोन्मादे शिरोगदे । असाध्यरोगे क्ष्वेडार्तौ मोहे दाहे महाभये ॥ १२१ ॥

અભિચાર, જ્વર, સ્તંભ, ઘોર ઉન્માદ, શિરોરોગ, અસાધ્ય રોગ, વિષદંશ/વિષપીડા, મોહ, દાહ અને મહાભય—આ બધાં પ્રસંગોમાં (આ પ્રયોગ) કરવો।

Verse 122

होमोऽयं शांतिदः प्रोक्तः सर्वाभयप्रदायकः । द्रव्यैरेतैः प्रजुहुयात्त्रिजन्मसु यथाविधि ॥ १२२ ॥

આ હોમને શાંતિદાયક અને સર્વ ભયથી અભય આપનાર કહેવામાં આવ્યો છે। આ જ દ્રવ્યો વડે વિધિ મુજબ ત્રણ જન્મ સુધી આહુતિ આપવી જોઈએ।

Verse 123

भोजयेन्मधुरैर्भोज्यैर्ब्राह्मणान्वेदपारगान् । दीर्घमायुरवाप्नोति वांछितां विंदति श्रियम् ॥ १२३ ॥

મધુર અને પ્રીતિકર ભોજનથી વેદપારંગત બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાથી દીર્ઘાયુ મળે છે અને ઇચ્છિત શ્રી-સમૃદ્ધિ પણ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 124

एकादशाहुतीर्नित्यं दूर्वाभिर्जुहुयाद् बुधः । अपमृत्युजिदेव स्यादायुरारोग्यवर्द्धनम् ॥ १२४ ॥

બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ નિત્ય દૂર્વા ઘાસથી અગિયાર આહુતિઓ આપવી જોઈએ। તેથી તે અપમૃત્યુને જીતે છે અને આયુષ્ય તથા આરોગ્ય વધે છે।

Verse 125

त्रिजन्मसु सुधावल्लीकाश्मीरीबकुलोद्भवैः । समिद्वरैः कृतो होमः सर्वमृत्युगदापहः ॥ १२५ ॥

ત્રણ જન્મ સુધી સતત સుధાવલ્લી, કાશ્મીરી તથા બકુલવૃક્ષજન્ય ઉત્તમ સમિધાઓથી કરાયેલો હોમ સર્વ પ્રકારના મરણાંતક ભય અને રોગોને દૂર કરે છે।

Verse 126

सिद्धार्थैर्विहितो होमो महाज्वरविनाशनः । अपामार्गसमिद्धोमः सर्वामयनिषूदनः ॥ १२६ ॥

સિદ્ધાર્થ (શ્વેત સરસવ)થી કરાયેલો હોમ મહાજ્વરને નાશ કરે છે; અને અપામાર્ગની સમિધાથી પ્રજ્વલિત હોમ સર્વ રોગોનો સંહારક છે।

Verse 127

दक्षिणामूर्तये पूर्वं तुभ्यं पदमनंतरम् । वटमूलपदस्यांते प्रवदेच्च निवासिने ॥ १२७ ॥

પ્રથમ ‘દક્ષિણામૂર્તયે’ એવું પદ ઉચ્ચારવું; ત્યારબાદ તરત ‘તુભ્યં’ પદ બોલવું. પછી ‘વટમૂલ’ પદના અંતે ‘નિવાસિને’ કહી અંતર્વાસી દેવને અર્પણ કરવું।

Verse 128

ध्यानैकनिरतांगाय पश्चाद् ब्रूयान्नमः पदम् । रुद्राय शंभवे तारशक्तिरुद्धोऽयमीरितः ॥ १२८ ॥

જેના અંગો ધ્યાનમાં એકાગ્ર થયેલા હોય, તેના પછી ‘નમઃ’ પદ બોલવું. ‘રુદ્રાય, શંભવે’—આ તારા-શક્તિ (ૐ-શક્તિ)થી બંધાયેલ ‘ઉદ્ધ’ મંત્ર તરીકે પ્રખ્યાત છે।

Verse 129

षट्त्रिंशदक्षरो मंत्रः सर्वकामफलप्रदः । मुनिः शुकः समुद्दिष्टश्छंदोऽनुष्टुप्प्रकीर्तितम् ॥ १२९ ॥

આ છત્રીસ અક્ષરનો મંત્ર છે, જે સર્વ કામનાઓનું ફળ આપે છે. તેનો ઋષિ શુક મુનિ કહેવાયો છે અને તેનો છંદ અનુષ્ટુપ્ તરીકે પ્રખ્યાત છે।

Verse 130

देवता दक्षिणामूर्तिर्नाम्ना शंभुरुदीरितः । तारशक्तियुक्तैः पूर्वं ह्रीमाद्यंतैश्च मंत्रजैः ॥ १३० ॥

અધિદેવતા દક્ષિણામૂર્તિ છે, જેમને ‘શંભુ’ નામથી પણ ઉલ્લેખવામાં આવે છે. પ્રથમ તારાશક્તિથી યુક્ત મંત્રો તથા ‘હ્રીં’થી આરંભી ‘હ્રીં’થી જ અંત થનારા મંત્રસૂત્રોનો વિધિપૂર્વક પ્રયોગ કરવો જોઈએ।

Verse 131

षट्षष्ठाष्टेषु वह्न्यर्णैर्हृदयाद्यंगकल्पनम् । मूर्ध्नि भाले दृशोः श्रोत्रे गंडयुग्मे सनासिके ॥ १३१ ॥

છ-છ અને આઠ એવા સમૂહમાં આવેલા વહ્ન્યર્ણો (અગ્નિ-અક્ષરો) વડે હૃદયથી આરંભ કરીને અંગ-ન્યાસ કરવો—મસ્તક, લલાટ, બંને આંખો, બંને કાન, બંને ગાલ અને નાસિકા સહિત ત્યાં સ્થાપન કરવું।

Verse 132

आस्यदोःसंधिषु गले स्तनहृन्नाभिमंडले । कट्यां गुह्ये पुनः पादसंधिष्वर्णान्न्यसेन्मनोः ॥ १३२ ॥

મુખ અને ભુજાના સાંધાઓમાં, ગળામાં, સ્તનપ્રદેશમાં, હૃદય તથા નાભિમંડળમાં મંત્રવર્ણોનો ન્યાસ કરવો. પછી કમરમાં, ગુહ્યસ્થાને અને ફરી પગના સાંધાઓમાં પણ મંત્રાક્ષરો સ્થાપવા।

Verse 133

व्यापकं तारशक्तिभ्यां कुर्याद्देहे ततः परम् । हिमाचलतटे रम्ये सिद्धिकिन्नरसेविते ॥ १३३ ॥

ત્યારબાદ તારાસંબંધિત બે શક્તિઓ દ્વારા તે શક્તિને દેહમાં સર્વવ્યાપી કરવી. પછી સિદ્ધો અને કિન્નરો સેવિત એવા હિમાલયના રમ્ય તટપ્રદેશમાં (સાધના આગળ વધારવી)।

Verse 134

विविधद्रुमशाखाभिः सर्वतो वारितातपे । सुपुष्पितैर्लताजालैराश्लिष्टकुसुमद्रुमे ॥ १३४ ॥

ત્યાં અનેક પ્રકારના વૃક્ષોની શાખાઓએ સર્વ તરફથી સૂર્યતાપને અટકાવ્યો હતો. અને સુપુષ્પિત લતાજાળોથી આલિંગિત થયેલા પુષ્પિત વૃક્ષો શોભતા હતા।

Verse 135

शिलाविवरनिर्गच्छन्निर्झरानिलशीतले । गायद्देवांगनासंघे नृत्यद्बर्हि कदम्बके ॥ १३५ ॥

શિલાના ચીરામાંથી નીકળતા ઝરણાંની શીતળ પવનથી શીતળ થયેલા તે સ્થાને દેવાંગનાઓના સમૂહ ગાન કરે છે અને કદંબવનમાં મોર નૃત્ય કરે છે।

Verse 136

कूजत्कोकिलसंघेन मुखरीकृतदिङ्मुखे । परस्परविनिर्मुक्तमात्सर्यमृगसेविते ॥ १३६ ॥

કૂજન કરતા કોયલોના ઝુંડોથી દિશાઓ ગુંજાય છે, અને જ્યાં હરણો પરસ્પર ઈર્ષ્યા વિના નિર્ભયે વિહરે છે।

Verse 137

जलजैः स्थलजैः पुष्पैरामोदिभिरलंकृते । आद्यैः शुकाद्यैर्मुनिभिरजस्रसुखसेविते ॥ १३७ ॥

જલજ અને સ્થલજ સુગંધિત પુષ્પોથી તે અલંકૃત હતું, અને આદ્ય મુનિઓ—શુક આદિ—અવિરત આનંદથી ત્યાં નિવાસ કરતા।

Verse 138

पुरंदरमुखैर्देवैः सांगनाद्यैर्विलोकिते । वटवृक्षं महोच्छ्रायं पद्मरागफलोज्ज्लम् ॥ १३८ ॥

ત્યાં એક અતિઉચ્ચ વડવૃક્ષ ઊભો હતો, પદ્મરાગ સમાન ફળોની તેજસ્વિતાથી ઝળહળતો; પુરંદર (ઇન્દ્ર) આદિ દેવો પોતાના સાથીઓ અને અનુચરો સાથે તેને નિહાળતા હતા।

Verse 139

गारुत्मतमयैः पत्रैर्निबिडैरुपशोभितम् । नवरत्नमयाकल्पैर्लंबमानैरलंकृतम् ॥ १३९ ॥

તે વૃક્ષ ગારુતમત (પન્ના) સમાન ઘન પાંદડાઓથી શોભિત હતું, અને નવરત્નમય લટકતા આભૂષણોથી અલંકૃત હતું।

Verse 140

संसारतापविच्छेदकुशलच्छायमद्भुतम् । तस्य मूले सुसंक्लृप्तरत्नसिंहासने शुभे ॥ १४० ॥

તે દિવ્ય વૃક્ષ અદ્ભુત હતું; તેની ઉત્તમ છાયા સંસારતાપને છેદવામાં કુશળ હતી. તેના મૂળે સુવ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવાયેલું શુભ રત્નસિંહાસન વિરાજતું હતું॥

Verse 141

आसीनमसिताकल्पं शरच्चंद्रनिभाननम् । कैलासाद्रिनिभं त्र्यक्षं चंद्रांकितकपर्दकम् ॥ १४१ ॥

તેણે તેમને આસનસ્થ જોયા—શ્યામવર્ણ, શરદચંદ્ર સમાન મુખવાળા; કૈલાસ પર્વત સમાન તેજસ્વી, ત્રિનેત્ર, અને જટામાં ચંદ્રચિહ્ન ધારણ કરનાર॥

Verse 142

नासाग्रालोकनपरं वीरासनसमास्थितम् । भद्राटके कुरंगाढ्यजानुस्थकरपल्लवम् ॥ १४२ ॥

તેઓ વીરાસનમાં સ્થિર બેઠા, નાસાગ્ર દર્શનમાં તત્પર; ભદ્રાસનમાં સ્થાપિત, ઘૂંટણ પર કોમળ પલ્લવ સમ હાથ રાખી ધ્યાનમગ્ન હતા॥

Verse 143

कक्षाबद्धभुजंगं च सुप्रसन्नं हरं स्मरेत् । अयुतद्वयसंयुक्तगुणलक्षं जपेन्मनुम् ॥ १४३ ॥

ભુજ પર બંધાયેલા સર્પ સાથે પરમ પ્રસન્ન હર (શિવ)નું સ્મરણ કરવું. અને શુભ ગુણલક્ષણોથી યુક્ત તે મંત્રનો વીસ હજાર વાર જપ કરવો॥

Verse 144

तद्दशांशं तिलैः शुद्धैर्जुहुयात्क्षीरसंयुतैः । पंचाक्षरोदिते पीठे तद्विधानेन पूजयेत् ॥ १४४ ॥

તેનો દશમ ભાગ શુદ્ધ તલને દૂધ સાથે મિશ્રિત કરીને અગ્નિમાં હોમ કરવો. અને પંચાક્ષર મંત્રથી નિર્દિષ્ટ પીઠ પર એ જ વિધાન મુજબ પૂજન કરવું॥

Verse 145

भिक्षाहारो जपेन्मासं मनुमेनं जितेंद्रियः । नित्यं सहस्रमष्टार्द्धं परां विंदति वाक्छ्रियम् ॥ १४५ ॥

ભિક્ષાહારથી જીવન નિર્વાહ કરીને અને ઇન્દ્રિયો જીતીને, એક માસ સુધી આ મંત્રનો જપ કરવો. નિત્યે એક હજાર આઠ વાર જપથી પરમ વાક્‌શ્રી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 146

त्रिवारं जप्तमेतेन पयस्तु मनुना पिबेत् । दक्षिणामूर्तिंसंध्यानाच्छास्त्रव्याख्यानकृद्भवेत् ॥ १४६ ॥

આ મંત્રને ત્રણ વાર જપીને, મંત્રોચ્ચાર સાથે દૂધ પીવું. સંધ્યા-ઉપાસનામાં દક્ષિણામૂર્તિનું ધ્યાન કરવાથી શાસ્ત્રવ્યાખ્યા કરવાની શક્તિ મળે છે.

Verse 147

प्रणवो हृदयं पश्चाद्वदेद्भगवतेपदम् । ङेयुतं दक्षिणामूर्तिं मह्यंमेधामुदीरयेत् ॥ १४७ ॥

પ્રથમ હૃદય-બીજરૂપ પ્રણવ ‘ઓં’ ઉચ્ચારવો, પછી ‘ભગવતે’ પદ બોલવું. ત્યારબાદ ઙકારসহ દક્ષિણામૂર્તિને આવાહન કરીને ‘મને મેધા આપો’ એમ ઉચ્ચારવું.

Verse 148

प्रयच्छ ठद्वयांतोऽयं द्वाविंशत्यक्षरो मनुः । मुनिश्चतुर्मुखश्छंदो गायत्री देवतोदिता ॥ १४८ ॥

આ મંત્ર ‘પ્રયચ્છ’ કહી ‘ઠ’ના દ્વયથી અંત પામે છે; તે બાવીસ અક્ષરનો છે. તેનો ઋષિ ચતુર્મુખ (બ્રહ્મા), છંદ ગાયત્રી અને દેવતા ઘોષિત છે.

Verse 149

ताररुद्धैः स्वरैर्दीर्घैः षड्भिरंगानि कल्पयेत् । पदैर्मंत्रभवैर्वापिध्यानाद्यं पूर्ववन्मतम् ॥ १४९ ॥

તાર સ્વરમાં નિયંત્રિત છ દીર્ઘ સ્વરો દ્વારા સાધનાના છ અંગો ગોઠવવા. અથવા મંત્રજન્ય પદોથી ધ્યાનાદિ ક્રમ પૂર્વવત્ જ માનવામાં આવ્યો છે.

Verse 150

लोहितोग्र्यासनः सद्यो बिंदुमान्प्रथमं ततः । द्वितीयं वह्निबीजस्था दीर्घा शांतीन्दुभूषिता ॥ १५० ॥

લોહિત અને ઉગ્ર આસન પર બેસીને તરત જ બિંદુયુક્ત પ્રથમ રૂપનું ઉચ્ચારણ કરવું. પછી અગ્નિ-બીજમાં સ્થિત દ્વિતીયનું જપ કરવું—તે દીર્ઘ, શાંતિ-ચિહ્નયુક્ત અને ચંદ્ર-ચિહ્નથી ભૂષિત છે.

Verse 151

तृतीया लांगलीशार्णमंत्रो बीजत्रयान्वितः । नीलकंठात्मकः प्रोक्तो विषद्वयहरः परः ॥ १५१ ॥

ત્રીજું ‘લાંગલીશારણ-મંત્ર’ છે, જે ત્રિ-બીજથી યુક્ત છે. તેને નીલકંઠ-સ્વરૂપ કહેવાયું છે અને તે દ્વિવિધ વિષનો પરમ નાશક છે.

Verse 152

हरद्वयं वह्निजाया हृदयं परिकीर्तितम् । कपर्द्दिने पदयुगं शिरोमंत्र उदाहृतः ॥ १५२ ॥

‘હરદ્વય’ને અગ્નિ-જાયા (અગ્નિપત્ની)નું હૃદય કહેવાયું છે. ‘કપર્દિન’ને પદયુગ (બે પગ) તરીકે, અને ‘શિરોમંત્ર’ને શિરઃ-મંત્ર તરીકે જણાવાયું છે.

Verse 153

नीलकंठाय ठद्वंद्वं शिखामंत्रोऽयमीरितः । कालकूटपदस्यांते विषभक्षणङेयुतम् ॥ १५३ ॥

નીલકંઠ માટે ‘ઠ-દ્વંદ્વ’નું વિધાન છે—આને શિખા-મંત્ર કહેવામાં આવ્યું છે. ‘કાલકૂટ’ શબ્દના અંતે, ‘વિષભક્ષણ’ સૂચક પદ સાથે તેને સમજવું.

Verse 154

हुं फट् कवचमुद्दिष्टं नीलकंठिन इत्यतः । स्वाहांतमस्त्रमेतानि पंचागानि मनोर्विदुः ॥ १५४ ॥

‘હું ફટ્’ને કવચ તરીકે નિર્દેશાયું છે. ‘નીલકંઠિની’થી આગળ ‘સ્વાહા’ અંતને અસ્ત્ર માનવામાં આવે છે. વિદ્વાનો આને મંત્રના પંચાંગ તરીકે જાણે છે.

Verse 155

मूर्ध्नि कंठे हृदंभोजे क्रमाद्वीजत्रयं न्यसेत् । बालार्कायुतवर्चस्कं जटाजूटेंदुशोभितम् ॥ १५५ ॥

મસ્તક, કંઠ અને હૃદયકમળમાં ક્રમે તે દ્વિજત્રયનું ન્યાસ કરવો. અસંખ્ય ઉદયતા સૂર્ય સમ તેજસ્વી અને જટાજૂટ પર ચંદ્રશોભાથી અલંકૃત રૂપે ધ્યાન કરવું॥

Verse 156

नागाभूषं जपवटीं शूलं ब्रह्यकपालकम् । खट्वांगं दधतं दोर्भिस्त्रिनेत्रं चिंतयेद्धरम् ॥ १५६ ॥

નાગાભૂષણથી વિભૂષિત, જપમાળા ધારણ કરનાર, ત્રિશૂલ, બ્રહ્મકપાલ અને ખટ્વાંગ ભુજાઓમાં ધરનાર—ત્રિનેત્ર, ભયંકર તેજસ્વી હરનું ધ્યાન કરવું॥

Verse 157

लक्षत्रयं जपेन्मंत्रं तद्दशांशं ससर्पिषा । हविषा जुहुयात्सम्यक्संस्कृते हव्यवाहने ॥ १५७ ॥

મંત્રનો ત્રણ લાખ જપ કરવો; પછી તેના દશાંશ પ્રમાણમાં ઘી સહિત હવિથી, સુસંસ્કૃત હવ્યવાહન અગ્નિમાં યોગ્ય રીતે આહુતિ આપવી॥

Verse 158

शैवं पीठे यजेद्देवं नीलकंठं समाहितः । मृत्युं जयविधानेन विषद्वयविनाशनम् ॥ १५८ ॥

એકાગ્ર મનથી શૈવ પીઠ પર નીલકંઠ દેવનું પૂજન કરવું. મૃત્યુઞ્જય-વિધાન દ્વારા આ દ્વિવિધ વિષનો વિનાશ કરે છે॥

Verse 159

अग्निः संवर्तकादित्यरानिलौ षष्टिबिंदुमान् । चिंतामणिरिति ख्यातं बीजं सर्वसमृद्धिदम् ॥ १५९ ॥

અગ્નિ, સંવર્તક, આદિત્ય, રા અને અનિલ—સાઠ બિંદુઓથી યુક્ત આ બીજ ‘ચિંતામણિ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તે સર્વ સમૃદ્ધિ અને સિદ્ધિ આપે છે॥

Verse 160

कश्यपो मुनिराख्यातश्छंदोऽनुष्टुबुदाहृतम् । अर्द्धनारीश्वरः प्रोक्तो देवता जगतां पतिः ॥ १६० ॥

આ મંત્રના ઋષિ મુનિ કશ્યપ કહેવાયા છે અને છંદ અનુષ્ટુપ જણાવાયું છે. દેવતા જગત્પતિ અર્ધનારીશ્વર પ્રોક્ત છે॥૧૬૦॥

Verse 161

रेफादिव्यंजनैः षड्भिः कुर्यादंगानि षट् क्रमात् । त्रिनेत्रं नीलमणिभं शूलपाशं कपालकम् ॥ १६१ ॥

‘ર’થી આરંભ થતા છ વ્યંજનો વડે ક્રમે ષડંગ-ન્યાસ કરવો. ત્રિનેત્ર, નીલમણિ સમ તેજસ્વી, શૂલ-પાશ અને કપાલ ધારણ કરનાર દેવનું ધ્યાન કરવું॥૧૬૧॥

Verse 162

रक्तोत्पलं च हस्ताब्जैर्दधतं चारुभूषणम् । बालेंदुबद्धमुकुटमर्द्धनारीश्वरं स्मरेत् ॥ १६२ ॥

કમળસમાન હાથોમાં રક્તોત્પલ ધારણ કરનાર, મનોહર ભૂષણોથી શોભિત, અને બાલચંદ્રથી બંધાયેલ મુકુટવાળા અર્ધનારીશ્વરનું સ્મરણ કરવું॥૧૬૨॥

Verse 163

एकलक्षं जपेन्मंत्रं त्रिशतं मधुराप्लुतैः । तिलैर्हुनेद्यजेत्पीठे शैवेंगावरणैः सह ॥ १६३ ॥

મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો; પછી મધથી ભીંજવેલા હવ્યદ્રવ્યો વડે ત્રણસો આહુતિ આપવી. તલથી હોમ કરી, શૈવ અંગ-આવરણ સાથે પીઠ પર પૂજન કરવું॥૧૬૩॥

Verse 164

वृषाद्यैर्मातृभिः पश्चाल्लोकपालैस्तदायुधैः । प्रासादाद्यं जपेन्मंत्रमयुतं रोगशांतये ॥ १६४ ॥

વૃષા આદિ માતૃગણને પાછળ સ્થાપિત કરીને, તથા લોકપાલોને તેમના-તેમના આયુધો સાથે રાખીને, ‘પ્રાસાદ’થી આરંભ થતો મંત્ર દસ હજાર વાર જપવો—રોગશાંતિ માટે॥૧૬૪॥

Verse 165

स्वाहावृत्तमिदं बीजं विगलत्परमामृतम् । चन्द्रबिंबस्थितं मूर्ध्नि ध्यातं क्ष्वेडगदापहम् ॥ १६५ ॥

“સ્વાહા”થી આવૃત આ બીજાક્ષર પરમ અમૃત ઝરાવે છે. મસ્તકના શિખરે ચંદ્રમંડળમાં સ્થિત માની ધ્યાન કરવાથી ક્ષ્વેડ (વિષદોષ) વ્યાધિ દૂર થાય છે.

Verse 166

प्रतिलोमस्वराढ्या च बीजं वह्निगृहे स्थितम् । रेफादिव्यंजनोल्लासिषट्कोणाभिवृतं बहिः ॥ १६६ ॥

ઉલ્ટા ક્રમે ગોઠવાયેલા સ્વરોથી સમૃદ્ધ તે બીજને અગ્નિગૃહ (અગ્નિસ્થાન)માં સ્થાપિત કરવું. બહાર ‘ર’ (રેફ) વગેરે વ્યંજનોની તેજસ્વિતાથી ઝળહળતા ષટ્કોણથી તેને આવરી લેવું.

Verse 167

भूतार्तस्य स्मृतं मूर्ध्नि भूतमाशु विनाशयेत् । पीडितांगे स्मृतं तत्तत्पीडां शमयति ध्रुवम् ॥ १६७ ॥

ભૂતપીડિતના મસ્તક પર તેનું સ્મરણ (જપ) કરવાથી તે ભૂત ત્વરિત નાશ પામે છે. પીડિત અંગ પર સ્મરણ કરવાથી તે ચોક્કસ રીતે તે જ પીડા શમાવે છે.

Verse 168

प्रणवो हृदयं पश्चान् ङेंतः पशुपतिः पुनः । तारो नमो भूतपदं ततोऽधिपतये ध्रुवम् ॥ १६८ ॥

પ્રથમ હૃદયમાં પ્રણવ ‘ઓં’નો ન્યાસ કરો; પછી ‘ઙેં’ અંતવાળો પદ મૂકો. ફરી ‘પશુપતિ’ કહો. ત્યારબાદ તારક ‘ઓં’, પછી ‘નમો’, પછી ‘ભૂત’ પદ; અને અંતે દૃઢપણે ‘અધિપતયે’ ઉચ્ચારો.

Verse 169

नमोरुद्राय युगलं खङ्गरावण शब्दतः । विहरद्वितयं पश्चान्नरीनृत्ययुगं पृथक् ॥ १६९ ॥

‘નમો રુદ્રાય’થી શરૂ થતું યુગલ ખડગોની ઝણકાર જેવી ધ્વનિ સાથે ઉચ્ચારવું. પછી ‘વિહરદ્’ના બે અંશ બોલવા; ત્યારબાદ અલગથી ‘નારી-નૃત્ય’ સંબંધિત યુગલનો જપ કરવો.

Verse 170

श्मशानभस्माचितांते शरण्याय ततः परम् । घंटाकपालमालादिधरायेति पदं पुनः ॥ १७० ॥

પછી ‘શ્મશાનની ભસ્મથી લિપ્ત દેહ ધરાવનાર શરણ્ય પ્રભુ’ માટે મંત્રપદ જપવું; ત્યારબાદ ફરી ‘ઘંટા, કપાલ, માળા વગેરે ધારણ કરનાર’ માટે મંત્રપદ ઉચ્ચારવું।

Verse 171

व्याघ्रचर्मपदस्यांते परिधानाय तत्परम् । शशांककृतशब्दांते शेखराय ततः परम् ॥ १७१ ॥

‘વ્યાઘ્રચર્મ’ શબ્દ પછી ‘પરિધાનાય’ (ધારણ કરવાનું વસ્ત્ર) એવો અર્થ ગ્રહણ કરવો; તેમજ ‘શશાંકકૃત’ શબ્દ પછી ‘શેખરાય’ (શિરોભૂષણ) એવો અર્થ ગ્રહણ કરવો।

Verse 172

कृष्णसर्पपदात्पश्चाद्वदेद्यज्ञोपवीतिने । बलयुग्मं चलायुग्ममनिवर्तकपालिने ॥ १७२ ॥

‘કૃષ્ણસર્પ’ પદથી શરૂ થતો મંત્ર ઉચ્ચારી, યજ્ઞોપવીતધારી સાધક પછી કહે—‘બલયુગ્મં, ચલયુગ્મં—હે અનિવર્તકપાલિન!’

Verse 173

हनुयुग्मं ततो भूतांस्त्रासयद्वितयं पुनः । भूयो मंडलमध्ये स्यात्कटयुग्मं ततः परम् ॥ १७३ ॥

પછી જડબાંનું યુગ્મ રચવું; ત્યારબાદ ફરી ભય પેદા કરનાર બે ભૂતોનું વિન્યાસ કરવું। આગળ મંડળના મધ્યમાં ત્યારપછી કટિ (નિતંબ)નું યુગ્મ રહેવું જોઈએ।

Verse 174

रुद्रांकुशेन शमय प्रवेशययुगं ततः । आवेशययुगं पश्चाञ्चंडासिपदमीरयेत् ॥ १७४ ॥

પછી રુદ્રાંકુશ વડે ‘શમય’ અને ‘પ્રવેશય’—આ યુગ્મ મંત્રપદોનો જપ કરવો; ત્યારબાદ ‘આવેશય’ યુગ્મનો જપ કરીને અંતે ‘ચંડાસિ’ મંત્રપદ ઉચ્ચારવું।

Verse 175

धाराधिपतिरुद्रोऽयं ज्ञापयत्यग्निसुंदरी । खड्गरावणमंत्रोऽयं सप्तत्यूर्द्धशताक्षरः ॥ १७५ ॥

આ મંત્ર ‘ધારાઓના અધિપતિ રુદ્ર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; અગ્નિસુંદરી તેને પ્રગટ કરે છે. આ ખડ્ગ-રાવણ મંત્ર છે, એકસો સિત્તેર અક્ષરનો॥

Verse 176

भूताधिपतये स्वाहा पूजामन्त्रोऽयमीरितः । सिद्धमंत्रोऽयमुदितो जपादेव प्रसिद्ध्यति ॥ १७६ ॥

‘ભૂતાધિપતયે સ્વાહા’—આ પૂજા-મંત્ર તરીકે કહેવાયો છે. આ સિદ્ધ મંત્ર ઉપદિશિત છે; માત્ર જપથી જ સિદ્ધિ અને પ્રસિદ્ધિ મળે છે॥

Verse 177

अयुतद्वितयात्पश्चाद्भूतादिग्रहणे क्षमः । माया स्फुरद्वयं भूयः प्रस्फुरद्वितयं पुनः ॥ १७७ ॥

બે ‘અયુત’ (વીસ હજાર) પછી તે તત્ત્વ આવે છે, જે ભૂતાદિનું ગ્રહણ કરવા સમર્થ છે. ત્યારબાદ માયા દ્વિ-સ્ફુરણરૂપે પ્રગટે છે; ફરી તે વધુ એક દ્વિ-સ્ફુરણરૂપે વિસ્તરે છે॥

Verse 178

घातयद्वितयं वर्मफडंतः समुदीरितः । एकपंचाशदर्णोऽयमघोरास्त्रं महामनुः ॥ १७८ ॥

‘ઘાતય’ બે વાર ઉચ્ચારી અંતે ‘વર્મ-ફટ્’ સાથે પાઠ કરાય તો, એકાવન અક્ષરનો આ મહામંત્ર ‘અઘોરાસ્ત્ર’ કહેવાય છે॥

Verse 179

अघोरोऽस्य नुनिः प्रोक्तस्त्रिवृच्छंदं उदाहृतम् । अघोररुद्रः संदिष्टो देवता मन्त्रनायकः ॥ १७९ ॥

આ મંત્રના ઋષિ ‘અઘોર’ કહેવાયા છે; છંદ ‘ત્રિવૃક્’ જણાવાયું છે; અને દેવતા—મંત્રના નાયક—‘અઘોરરુદ્ર’ તરીકે નિર્દિષ્ટ છે॥

Verse 180

हृदयं पंचभिः प्रोक्तं शिरः षड्भिरुदाहृतम् । शिखा दशभिराख्याता नवभिः कवचं मतम् ॥ १८० ॥

હૃદય-મંત્ર પાંચ અક્ષરનો કહેવાયો છે; શિરઃ-મંત્ર છ અક્ષરનો ઉદાહૃત છે. શિખા-મંત્ર દસ અક્ષરનો કહ્યો છે અને કવચ-મંત્ર નવ અક્ષરનો માન્યો છે.

Verse 181

वसुवर्णैः स्मृतं नेत्रं दशार्णैरस्त्रमीरितम् । मूर्ध्नि नेत्रास्यकंठेषु हृन्नाभ्यामूरुषु क्रमात् ॥ १८१ ॥

નેત્ર-મંત્ર આઠ અક્ષરનો સ્મૃત છે અને અસ્ત્ર-મંત્ર દસ અક્ષરનો કહ્યો છે. તેને ક્રમે મસ્તક પર; નેત્ર, મુખ અને કંઠ પર; હૃદય અને નાભિ પર; તથા ઊરુઓ પર ન્યાસ કરવો.

Verse 182

जानुजंघापदद्वंद्वे रुद्रभिन्नाक्षरैर्न्यसेत् । पञ्चषट्काष्टवेदांगद्विव्द्यब्धिरसलोचनैः ॥ १८२ ॥

જાનુ, જાંઘા અને પાદ-દ્વંદ્વ પર રુદ્ર-ભિન્ન અક્ષરો વડે ન્યાસ કરવો—પાંચ, છ, આઠ, વેદાંગ, બે, સમુદ્ર, રસ અને નેત્ર—આ સંખ્યાઓ દર્શાવતી ક્રમ મુજબ.

Verse 183

श्यामं त्रिनेत्रं सपार्ढ्यं रक्तवस्त्रांगरांगकम् । नानाशस्त्रधरं ध्यायेनदघोराख्यं सदाशिवम् ॥ १८३ ॥

શ્યામવર્ણ, ત્રિનેત્ર, આભૂષણોથી અલંકૃત, અંગરાગથી લિપ્ત અને રક્તવસ્ત્રધારી, નાનાવિધ શસ્ત્રધારી ‘અઘોર’ નામના સદાશિવનું ધ્યાન કરવું.

Verse 184

भूतवेतालकादीनां क्षयोऽयं निग्रहे मनुः । तारो वांतो धरासंस्थो वामनेत्रेंदुभूषितः ॥ १८४ ॥

ભૂત, વેતાલ વગેરેના નિગ્રહ માટે આ મંત્ર તેમનો ક્ષય કરનાર છે. તેનો ઋષિ મનુ, દેવતા/સ્વરૂપ ‘તાર’, વિનિયોગ ‘ધરાસંસ્થ’ અને લક્ષણ ડાબા નેત્ર પર ચંદ્ર-ભૂષણ છે.

Verse 185

पाशी बकः कर्णनेत्रवर्मास्त्रांतः षडक्षरः । मनुः पाशुपतास्त्राख्यो ग्रहक्षुद्रनिवारणः ॥ १८५ ॥

આ મંત્રો છે—‘પાશી’, ‘બક’, ‘કર્ણ-નેત્ર-વર્માસ્ત્રાંત’; તેમજ ષડક્ષર મંત્ર; અને ‘પાશુપતાસ્ત્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ મંત્ર—આ બધાં ગ્રહજન્ય પીડા અને ક્ષુદ્ર દુષ્ટ ઉપદ્રવો નિવારવા માટે છે।

Verse 186

षड्भिर्वर्णैः षडंगानि हुंफडंतैः सजातिभिः । मध्याह्नार्कप्रभं भीमं त्र्यक्षं पन्नगभूषणम् ॥ १८६ ॥

ષડક્ષરથી ષડંગ-ન્યાસ કરવો, ‘હું’ ‘ફટ્’ વગેરે બીજાક્ષરો તથા તેમના સહચર વર્ણો સાથે; પછી મધ્યાહ્ન સૂર્યપ્રભ સમ તેજસ્વી, ભયંકર, ત્રિનેત્ર અને સર્પભૂષણધારી દેવનું ધ્યાન કરવું।

Verse 187

नानाशस्त्रं चतुर्वक्त्रं स्मरेत्पशुपतिं हरम् । वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं जुहुयात्तद्दशांशतः ॥ १८७ ॥

અਨੇક શસ્ત્ર ધારણ કરનાર, ચતુર્મુખ પશુપતિ-હરનું સ્મરણ કરવું. મંત્રનો એક લાખ (વર્ણગણનામાં) જપ કરવો અને તેના દશાંશ જેટલું હવન કરવું।

Verse 188

गव्येन सर्पिषा मन्त्रो संस्कृते हव्यवाहने । शैवे पीठे यजेदंगमातृलोकेश्वरायुधैः ॥ १८८ ॥

ગાયના ઘીથી, સંસ્કૃત હવ્યવાહન અગ્નિમાં મંત્રની આહુતિ આપવી. શૈવ પીઠમાં વિધિપૂર્વક અંગદેવતા, માતૃગણ, લોકેશ્વર અને તેમના આયુધોને પ્રતીકરૂપે લઈને પૂજન કરવું।

Verse 189

अनेन मन्त्रितं तोयं भूतग्रस्तमुखे क्षिपेत् । सद्यः स मुंचति क्रंदान्महामंत्रप्रभावतः ॥ १८९ ॥

આ મંત્રથી અભિમંત્રિત જળ ભૂતગ્રસ્ત વ્યક્તિના મોઢામાં છાંટવું. આ મહામંત્રના પ્રભાવથી તે તરત જ પોતાનું આર્ત રડવું/ક્રંદન છોડે છે।

Verse 190

अनेन मन्त्रितान्बाणान्विसृजेद्युधि यो नरः । जयेत्क्षणेन निखिलाञ्छत्रून्पार्थ इवापरः ॥ १९० ॥

જે પુરુષ આ મંત્રથી અભિમંત્રિત બાણોને યુદ્ધમાં છોડે છે, તે ક્ષણમાં સર્વ શત્રુઓને જીતી લે છે—જાણે બીજો પાર્થ (અર્જુન) હોય।

Verse 191

वर्णान्तिमो बिन्दुयुतः क्षेत्रपालाय हृन्मनुः ॥ १९१ ॥

વર્ણમાળાના અંતિમ અક્ષર સાથે બિંદુ જોડીને બનેલો હૃદયમંત્ર ક્ષેત્રપાલ માટે નિર્દિષ્ટ છે।

Verse 192

ताराद्यो वसुवर्णोऽयं क्षेत्रपालस्य कीर्तितः । षड्दीर्घयुक्तबीजेन षडंगं न्यस्य चिन्तयेत् ॥ १९२ ॥

‘તારા’થી આરંભ અને સુવર્ણવર્ણ તેજથી યુક્ત આ મંત્ર ક્ષેત્રપાલનો કહેવાયો છે। છ દીર્ઘ સ્વરોથી યુક્ત બીજ લઈને ષડંગ-ન્યાસ કરી પછી દેવનું ચિંતન કરવું।

Verse 193

नीलाचलाभं दिग्वस्त्रं सर्पभूषं त्रिलोचनम् । पिंगोर्ध्वकेशान्दधतं कपालं च गदां स्मरेत् ॥ १९३ ॥

નીલાચલ સમ નિલકાંતિ ધરાવનાર, દિગ્વસ્ત્ર (આકાશવસ્ત્ર) ધારણ કરનાર, સર્પભૂષણથી અલંકૃત, ત્રિલોચન, પિંગળ ઊર્ધ્વકેશવાળો, કપાસ (કપાલ) અને ગદા ધારણ કરનાર શંભુનું સ્મરણ કરવું।

Verse 194

लक्षमेकं जपेन्मन्त्रं जुहुयात्तद्दशांशतः । चरुणा घृतसिक्तेन ततः क्षेत्रे समर्चयेत् ॥ १९४ ॥

મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો; પછી તેના દશાંશ જેટલું ઘીથી સિક્ત ચરુ વડે હોમ કરવો; ત્યારબાદ ક્ષેત્ર/મંદિરમાં વિધિપૂર્વક સમર્ચન કરવું।

Verse 195

धर्मादिकल्पिते पीठे सांगावरणमादरात् । तस्मै सपरिवाराय बलिमेतेन निर्हरेत् ॥ १९५ ॥

ધર્મવિધિ મુજબ રચાયેલ પીઠ પર સाङ્ગ-આવરણসহ બલિ આદરપૂર્વક અર્પણ કરવી. આ રીતથી સપરિવાર દેવતાને બલિ નિવેદિત કરવી.

Verse 196

पूर्वमेहिद्वयं पश्चाद्विद्विषं पुरुषं द्वयम् । भञ्जयद्वितयं भूयो नर्तयद्वितयं पुनः ॥ १९६ ॥

પ્રથમ તે જોડીને આગળ બોલાવ; પછી વૈરી પુરુષોની જોડીને આગળ લાવ. ત્યારબાદ ફરી તે જોડીને ભંજય અને ફરીથી તે જોડીને નચાવ.

Verse 197

ततो विघ्नपदद्वन्द्वं महाभैरव तत्परम् । क्षेत्रपालबलिं गृह्णद्वयं पावकसुन्दरी ॥ १९७ ॥

ત્યારબાદ વિઘ્નનાશમાં તત્પર હે મહાભૈરવ! હે પાવકસુંદરી! ક્ષેત્રપાલ માટે નિર્ધારિત બલિ-દ્વય ગ્રહણ કર।

Verse 198

बलिमन्त्रोऽयमाख्यातः सर्वकामफलप्रदः । सोपदेशं बृहत्पिण्डे कृत्वा रात्रिषु साधकः ॥ १९८ ॥

આ બલિ-મંત્ર ઉપદેશિત છે; તે સર્વ કામનાઓનું ફળ આપનાર છે. ગુરુ-ઉપદેશসহ મોટા પિંડ પર તેને કરીને સાધકે રાત્રિઓમાં સાધના કરવી.

Verse 199

स्मृत्वा यथोक्तं क्षेत्रेशँ तस्य हस्ते बलिं हरेत् । बलिनानेन सन्तुष्टः क्षेत्रपालः प्रयच्छति ॥ १९९ ॥

વિધિ મુજબ ક્ષેત્રેશનું સ્મરણ કરીને તેના હાથમાં બલિ અર્પણ કરવી. આ બલિથી સંતોષ પામી ક્ષેત્રપાલ ઇચ્છિત ફળ આપે છે.

Verse 200

कांतिं मेधां बलायोग्यं तेजः पुष्टिं यशः श्रियम् । उद्धरेद्बटुकं ङेंतमापदुद्धारणं तथा ॥ २०० ॥

આ (મંત્ર) કાંતિ, મેધા, બળ માટે યોગ્યતા, તેજ, પુષ્ટિ, યશ અને શ્રી આપે છે; તેમજ આપત્તિના સમયે ‘ઙેંતમ્’ ઉચ્ચારથી બટુક (બ્રહ્મચારી)ને દુઃખ-સંકટમાંથી ઉદ્ધારે છે—આ આપદ્-ઉદ્ધારનું સાધન છે।