Rādhā-sambaddha-mantra-vyākhyā (Rādhā-Related Mantras Explained)

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वेत्थं यजनं विप्रा मन्त्रध्यानपुरःसरम् । सर्वासामवताराणां नारदो देवदर्शनः ॥ १ ॥

સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો! મંત્રજપ અને ધ્યાનપૂર્વક એવા યજનનું વર્ણન સાંભળી દેવદર્શન કરનાર નારદે સર્વ અવતારોના વિષયમાં (વચન આરંભ્યું)॥ ૧ ॥

Verse 2

सर्वाद्याया जगन्मातुः श्रीराधायाः समर्चनम् । अवतारकलानां हि पप्रच्छ विनयान्वितः ॥ २ ॥

વિનયપૂર્વક તેણે જગન્માતા, સર્વાદ્યા શ્રીરાધાજીની યોગ્ય આરાધના-વિધિ તથા ભગવાનના અવતારોની કલાઓનું વૈભવ પૂછ્યું।

Verse 3

नारद उवाच । धन्योऽस्मिकृतकृत्योऽस्मि जातोऽहं त्वत्प्रसादतः । पज्जगन्मातृमंत्राणां वैभवं श्रुतवान्मुने ॥ ३ ॥

નારદ બોલ્યા—હે મુને, હું ધન્ય છું, કૃતકૃત્ય છું; તમારા પ્રસાદથી મારું જીવન સફળ થયું. હવે મેં જગતવ્યાપી માતૃદેવીઓના મંત્રોનું વૈભવ અને શક્તિ સાંભળી છે।

Verse 4

यथा लक्ष्मीमुखानां तु अवताराः प्रकीर्तिताः । तथा राधावताराणां श्रोतुमिच्छामि वैभवम् ॥ ४ ॥

જેમ લક્ષ્મી વગેરે દેવીઓના અવતારો પ્રકીર્તિત થયા છે, તેમ જ હું શ્રીરાધાજીના અવતારોનું વૈભવ સાંભળવા ઇચ્છું છું।

Verse 5

यत्संख्याकाश्च यद्रूपा यत्प्रभावा विदांवर । राधावतारास्तान्सत्यं कीर्तयाशेषसिद्धिदान् ॥ ५ ॥

હે વિદ્વત્શ્રેષ્ઠ, રાધા-અવતારોની સંખ્યા, તેમના રૂપ અને પ્રભાવને સત્યરૂપે કીર્તન કરો; કારણ કે તેઓ સર્વ સિદ્ધિ આપનાર છે।

Verse 6

एतच्छुत्वा वचस्तस्य नारदस्य विधेः सुतः । सनत्कुमारः प्रोवाच ध्यात्वा राधापदांबुजम् ॥ ६ ॥

નારદના આ વચનો સાંભળી, વિધિ (બ્રહ્મા)ના પુત્ર સનત્કુમારે શ્રીરાધાજીના પદાંબુજનું ધ્યાન કર્યું અને પછી બોલવા લાગ્યા।

Verse 7

सनत्कुमार उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि रहस्यातिरहस्यकम् । राधावतारचरितं भजतामिष्टिसिद्धिदम् ॥ ७ ॥

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે વિપ્ર, સાંભળ; હું પરમ ગુપ્ત રહસ્ય કહું છું. રાધાના અવતારનું ચરિત્ર ભજન કરનારને ઇષ્ટસિદ્ધિ આપે છે.

Verse 8

चन्द्रावली च ललिता द्वे सख्यौ सुप्रिये सदा । मालावतीमुखाष्टानां चन्द्रावल्यधिपास्मृता ॥ ८ ॥

ચન્દ્રાવલી અને લલિતા—આ બે સખીઓ સદા અતિપ્રિય છે. માલાવતીપ્રમુખ અષ્ટસખીઓના સમૂહમાં ચન્દ્રાવલીને અધિપા તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.

Verse 9

कलावतीमुखाष्टानामीश्वरी ललिता मता । राधाचरणपूजायामुक्ता मालावतीमुखाः ॥ ९ ॥

કલાવતીપ્રમુખ અષ્ટરૂપોમાં ઈશ્વરી તરીકે લલિતાને માનવામાં આવે છે; અને રાધાના ચરણપૂજનમાં માલાવતીપ્રમુખ રૂપો કહેવાય છે.

Verse 10

ललिताधीश्वरीणां तु नामानि श्रृणु सांप्रतम् । कलावती मधुमती विशाखा श्यामलाभिधा ॥ १० ॥

હવે લલિતાધીશ્વરીનાં નામો સાંભળો—કલાવતી, મધુમતી, વિશાખા અને શ્યામલા નામે પ્રસિદ્ધા.

Verse 11

शैब्या वृन्दा श्रीधराख्या सर्वास्तुत्तुल्यविग्रहाः । सुशीलाप्रमुखा श्चान्याः सख्यो द्वात्रिंशदीरिताः ॥ ११ ॥

શૈબ્યા, વૃંદા અને શ્રીધરા નામે ઓળખાતી—આ બધી સમાન દિવ્ય સ્વરૂપવાળી છે; સુશીલા વગેરે અન્ય સખીઓ મળીને કુલ બત્રીસ કહેવાય છે.

Verse 12

ताः श्रृणुष्व महाभाग नामतः प्रवदामि ते । सुशीलां शशिलेखा च यमुना माधवी रतिः ॥ १२ ॥

હે મહાભાગ્યવાન! સાંભળ; હું તને નામે નામ કહું છું—સુશીલા, શશિલેખા, યમુના, માધવી અને રતિ।

Verse 13

कदम्बमाला कुन्ती च जाह्नवी च स्वयंप्रभा । चन्द्रानना पद्ममुखी सावित्री च सुधामुखी ॥ १३ ॥

કદંબમાળા, કુંતી, જાહ્નવી અને સ્વયંપ્રભા; ચન્દ્રાનના, પદ્મમુખી, સાવિત્રી અને સુધામુખી—આ પણ નામો છે।

Verse 14

शुभा पद्मा पारिजाता गौरिणी सर्वमंगला । कालिका कमला दुर्गा विरजा भारती सुरा ॥ १४ ॥

તે શુભા, પદ્મા, પારિજાતા, ગૌરી અને સર્વમંગલા છે; તે જ કાલિકા, કમલા, દુર્ગા, વિરજા, ભારતી અને સુરા પણ છે।

Verse 15

गंगा मधुमती चैव सुन्दरी चन्दना सती । अपर्णा मनसानन्दा द्वात्रिंशद्राधिकाप्रियाः ॥ १५ ॥

ગંગા, મધુમતી, સુંદરિ, ચંદના, સતી, અપર્ણા અને મનસાનંદા—આ નામો રાધિકાને પ્રિય છે; આમ કુલ બત્રીસ નામો થાય છે।

Verse 16

कदाचिद्छलिला देवी पुंरूपा कृष्णविग्रहा । ससर्ज षोडशकलास्ताः सर्वास्तत्समप्रभाः ॥ १६ ॥

એક વખત દેવી છલિલાએ પુરુષરૂપ ધારણ કરી, કૃષ્ણશ્યામ વિગ્રહ બની, સોળ કલાઓ સર્જી—તે બધીઓ તેની સમાન તેજસ્વી હતી।

Verse 17

तासा मन्त्रं तथा ध्यानं यन्त्रार्चादिक्रमं तथा । वर्णये सर्वतंत्रेषु रहस्यं मुनिसत्तम ॥ १७ ॥

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! હું તેમના મંત્રો, ધ્યાન તથા યંત્રથી આરાધના સુધીની ક્રમવિધિ વર્ણવીશ; આ સર્વ તંત્રોમાં નિહિત રહસ્ય ઉપદેશ છે.

Verse 18

वातो मरुच्चाग्रिवह्नी धराक्ष्मे जलचारिणी । विमुखं चरशुचिविभू वनस्वशक्तयः स्वराः ॥ १८ ॥

સ્વરોનું નિરૂપણ આમ છે—વાત, મરુત્ (પ્રચંડ પવન), અગ્નિવાહક, ધરા અને આકાશ, તથા જલચારિણી; તેમજ ‘વિમુખ’, ‘ચર’, ‘શુચિ’, ‘વિભુ’; અને ‘વન’, ‘સ્વ’, ‘શક્તિ’—આ તેમના પારિભાષિક નામો છે.

Verse 19

प्राणस्तेजः स्थिरा वायुर्वायुश्चापि प्रभा तथा । ज्यकुमभ्रं तथा नादो दावकः पाथ इत्यथ ॥ १९ ॥

હવે પરંપરામાં આ નામો ગણાય છે—પ્રાણ, તેજ, સ્થિરા, વાયુ, ફરી વાયુ; તેમજ પ્રભા, જ્યકુમભ્ર, નાદ, દાવક (અગ્નિ) અને પાથ (પાઠ/જપ).

Verse 20

व्योमरयः शिखी गोत्रा तोयं शून्यजवीद्युतिः । भूमी रसो नमो व्याप्तं दाहश्चापि रसांबु च ॥ २० ॥

‘વ્યોમ, રયઃ (કિરણો), શિખી (અગ્નિ), ગોત્ર, તોય, શૂન્ય, જવી (વેગ), દ્યુતિ; ભૂમિ, રસ, “નમો”, વ્યાપ્તિ, દાહ, તેમજ રસ અને અંબુ’—આ પણ શાસ્ત્રીય ગણતરીમાં પારિભાષિક સંજ્ઞાઓ છે.

Verse 21

वियत्स्पर्शश्च हृद्धंसहलाग्रासो हलात्मिकाः । चन्द्रावली च ललिता हंसेला नायके मते ॥ २१ ॥

નાયક-મત અનુસાર આ (પારિભાષિક) નામો છે—વિયત્સ્પર્શ, હૃદ્ધંસ, હલાગ્રાસ, હલાત્મિકા, ચન્દ્રાવલી, લલિતા અને હંસેલા.

Verse 22

ग्रासस्थिता स्वयं राधा स्वयं शक्तिस्वरूपिणी । शेषास्तु षोडशकला द्वात्रिंशत्तत्कलाः स्मृताः ॥ २२ ॥

ગ્રાસસ્થિત સ્વયં શ્રીરાધા જ ખરેખર શક્તિ-સ્વરૂપિણી છે. બાકીના પ્રકટ રૂપો સોળ કલાઓ અને તે શક્તિની બત્રીસ ઉપકલાઓ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 23

वाङ्मयं निखिलं व्याप्तमाभिरेव मुनीश्वर । ललिताप्रमुखाणां तु षोडशीत्वमुपागता ॥ २३ ॥

હે મુનીશ્વર, સમગ્ર વાઙ્મય આ સ્વરૂપોથી જ વ્યાપ્ત છે. અને લલિતા વગેરે દેવીઓ નિશ્ચયે ‘ષોડશી’—સોળ-સ્વરૂપ—પદને પ્રાપ્ત થઈ છે.

Verse 24

श्रीराधा सुन्दरी देवी तांत्रिकैः परिकीर्त्यते । कुरुकुल्ला च वाराही चन्द्रालिललिते उभे ॥ २४ ॥

શ્રીરાધા સુંદરિ દેવી તરીકે તાંત્રિકો દ્વારા પરિકીર્તિત છે. તેણીને કુરુકુલ્લા અને વારાહી પણ કહે છે—આ બન્ને ચન્દ્રાલી અને લલિતા નામના સ્વરૂપો છે.

Verse 25

संभूते मन्त्रवर्गं तेऽभिधास्येऽहं यथातथम् । हृत्प्राणेलाहंसदावह्निस्वैर्ललितेरिता ॥ २५ ॥

હે સંભૂત, હું તને મંત્રવર્ગ યથાતથ્ય કહીશ—હૃદય અને પ્રાણના વિધાનથી, ‘લા’ અને ‘હંસ’ બીજોથી વ્યક્ત, સદા પ્રજ્વલિત અંતરાગ્નિથી પ્રેરિત, અને લલિતાની સ્વૈર-લીલામાં પ્રવાહિત।

Verse 26

त्रिविधा हंसभेदेव श्रृणु तां च यथाक्रमम् । हंसाद्ययाऽद्या मध्या स्यादादिमध्यस्थहंसया ॥ २६ ॥

હવે ‘હંસ’ છંદના ત્રિવિધ ભેદને ક્રમે સાંભળો—પ્રથમ ‘હંસ’થી શરૂ થાય છે; મધ્ય ભેદમાં ‘હંસ’ મધ્યમાં હોય છે; અને અંતિમ ભેદમાં ‘હંસ’ આદિ તથા મધ્ય—બન્ને સ્થાને રહે છે.

Verse 27

तृतीया प्रकृतिः सैव तुर्या तैरंत्यमायया । आसु तुर्याभवन्मुक्त्यै तिस्रोऽन्याः स्युश्चसंपदे ॥ २७ ॥

એ જ તૃતીય પ્રકૃતિ અંત્ય પરામાયાથી તુરીય બને છે. તુરીયમાં સ્થિરતા મુક્તિ આપે; બાકીની ત્રણ લોકસંપત્તિ અને અભ્યુદય માટે રહે છે.

Verse 28

इति त्रिपुरसुंदर्या विद्या सरुमतसमीरिता । दाहभूमीरसाक्ष्मास्वैर्वशिनीबीजमीरितम् ॥ २८ ॥

આ રીતે સરુમત પરંપરા મુજબ ત્રિપુરસુંદરીની વિદ્યા ઉપદેશાઈ. ‘દાહ’, ‘ભૂમિ’, ‘રસ’ અને ‘અક્ષ્મા’ એવા સંકેત અક્ષરો દ્વારા વશિની-બીજ જાહેર થયું.

Verse 29

प्राणो रसाशक्तियुतः कामेश्वर्यक्षरं महत् । शून्यमंबुरसावह्निस्वयोगान्मोहनीमनुः ॥ २९ ॥

‘પ્રાણ’ અક્ષરને ‘રસ’ શક્તિ સાથે જોડીને, કામેશ્વરીના મહાક્ષર સાથે મિલાવી, પછી ‘શૂન્ય’, ‘અંબુ’, ‘રસ’, ‘વહ્નિ’ અને ‘સ્વ’ એવા સંધિયોગથી તે મોહિની-મંત્ર બને છે.

Verse 30

व्याप्तं रसाक्ष्मास्वयुतं विमलाबीजमीरितम् । ज्यानभोदाहवह्निस्वयोगैः स्यादरुणामनुः ॥ ३० ॥

‘વ્યાપ્ત’ અક્ષરને ‘રસ’ અને ‘અક્ષ્મા’ સંકેત અક્ષરો સાથે યુક્ત કરીને, ઉપદિષ્ટ વિમલા-બીજ સાથે જોડો; પછી ‘જ્યાન’, ‘ભો’, ‘દાહ’ અને ‘વહ્નિ’ સંધિયોગથી તે અરુણા-મંત્ર બને છે.

Verse 31

जयिन्यास्तु समुद्दिष्टः सर्वत्र जयदायकः । कं नभोदाहसहितं व्याप्तक्ष्मास्वयुतं मनुः ॥ ३१ ॥

જયિની દેવી માટે સર્વત્ર વિજય આપનાર મંત્ર નિર્દેશિત છે. ‘કં’ બીજને ‘નભ’ અને ‘દાહ’ સાથે, તેમજ ‘વ્યાપ્ત’, ‘ક્ષ્મા’ અને ‘સ્વ’ સાથે યુક્ત કરવાથી મંત્ર સિદ્ધ થાય છે.

Verse 32

सर्वेश्वर्याः समाख्यातः सर्वसिद्धिकरः परः । ग्रासो नभोदाहवह्निस्वैर्युक्तः कौलिनीमनुः ॥ ३२ ॥

કૌલિની-મનુ પરમ તરીકે પ્રખ્યાત છે—તે સર્વ ઐશ્વર્ય આપનાર અને સર્વ સિદ્ધિ કરાવનાર શ્રેષ્ઠ છે; ‘ગ્રાસ, નભસ્, દાહ, વહ્નિ, સ્વૈર’ શબ્દોના સંયોગથી તે રચાયેલ છે।

Verse 33

एतैर्मनुभिरष्टाभिः शक्तिभिर्वर्गसंयुक्तैः । वाग्देवतांतैर्न्यासः स्याद्येन देव्यात्मको भवेत् ॥ ३३ ॥

આ આઠ મનુઓને તેમની-તેમની શક્તિઓ સાથે અને વર્ગક્રમથી સંયુક્ત કરીને વાગ્દેવતા-અંત ન્યાસ કરવો જોઈએ; તેથી સાધક દેવીમય સ્વરૂપ પામે છે।

Verse 34

रंध्रे भाले तथाज्ञायां गले हृदि तथा न्यसेत् । नाभावाधारके पादद्वये मूलाग्रकावधि ॥ ३४ ॥

રંધ્ર (બ્રહ્મરંધ્ર), ભાલ, આજ્ઞા-કેન્દ્ર, ગળા અને હૃદયમાં ન્યાસ કરવો; તેમજ નાભિ, આધાર (મૂલસ્થાન) અને બંને પગમાં—મૂલથી અગ્ર સુધી સમગ્ર દેહ-અક્ષમાં।

Verse 35

षड्दीर्घाढ्येन बीजेन कुर्याश्चैव षडंगकम् । लोहितां ललितां बाणचापपाशसृणीः करैः ॥ ३५ ॥

છ દીર્ઘ સ્વરોવાળા બીજમંત્રથી ષડંગ ન્યાસ કરવો; દેવીનું ધ્યાન લોહિતવર્ણા અને લલિતા રૂપે કરવું—જેનાં કરોમાં બાણ, ચાપ, પાશ અને સૃણી (અંકુશ) હોય।

Verse 36

दधानां कामराजांके यन्त्रीतां मुदुतां स्मरेत् । मध्यस्थदेवी त्वेकैव षोडशाकारतः स्थाता ॥ ३६ ॥

દેવીનું સ્મરણ કરવું—તે કામરાજના અંકમાં બિરાજમાન, યંત્રમાં પ્રતિષ્ઠિત અને મૃદુભાવથી યુક્ત છે; મધ્યસ્થ દેવી એક જ છે, જે ષોડશાકાર (સોળ રૂપે) પ્રગટે છે।

Verse 37

यतस्तस्मात्तनौ तस्यास्त्वन्याः पंचदशार्चयेत् । ऋषिः शिवश्छंद उक्ता देवता ललितादिकाः ॥ ३७ ॥

અતએવ તે જ દેવીના તે જ દેહ-સ્વરૂપમાં અન્ય પંદર રૂપોની પણ વિધિપૂર્વક આરાધના કરવી. આ મંત્રના ઋષિ શિવ, છંદ નિર્દિષ્ટ, અને દેવતાઓ લલિતા આદિ કહેવાયા છે.

Verse 38

सर्वासामपि नित्यानामावृतीर्नामसंचये । पटले तु प्रयोगांश्च वक्ष्याम्यग्रे सविस्तरम् ॥ ३८ ॥

નામ-સંગ્રહમાં મેં સર્વ નિત્યા દેવીઓ માટે નિર્ધારિત આવૃત્તિઓ (જપ-ગણના) પણ ગોઠવી છે. પાટલ (વિધિ-પ્રકરણ)માં તેમના પ્રયોગો આગળ વિસ્તારે કહેશું.

Verse 39

अथ षोडशनित्यासु द्वितीया या समीरिता । कामेश्वरीति तां सर्वकामदां श्रृणु नारद ॥ ३९ ॥

હવે સોળ નિત્યા દેવીઓમાં જે બીજી તરીકે કહેલી છે, તે ‘કામેશ્વરી’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. હે નારદ, સાંભળ—તે સર્વ કામનાઓ આપનારી છે.

Verse 40

शुचिः स्वेन युतस्त्वाद्यो ललिता स्याद्द्वितीयकः । शून्यमग्नियुतं पश्चाद्रयोव्याप्तेन संयुतम् ॥ ४० ॥

પ્રથમ પદ ‘શુચિ’ છે, જે પોતાના ચિહ્ન સાથે જોડાયેલું છે; બીજું ‘લલિતા’ કહેવાય છે. ત્યારબાદ ‘શૂન્ય’ને ‘અગ્નિ’ સાથે જોડવું, અને પછી ‘રય’થી વ્યાપ્ત તત્ત્વ સાથે સંયોજિત કરવું.

Verse 41

प्राणो रसाग्निसहितः शून्ययुग्मं चरान्वितम् । नभोगोत्रा पुनश्चैषां दाहेन समयोजिता ॥ ४१ ॥

‘પ્રાણ’ને ‘રસ’ અને ‘અગ્નિ’ સાથે જોડીને, શૂન્ય-યુગ્મ તથા ‘ચર’ (ચલ) તત્ત્વો સાથે સંયુક્ત કરવામાં આવે છે. પછી એ માટે ‘નભો-ગોત્ર’ લાગુ કરી ‘દાહ’ નામની ક્રિયા દ્વારા યોગ્ય રીતે જોડાણ કરાય છે.

Verse 42

अंबु स्याच्चरसंयुक्तं नवशक्तियुतं च हृत् । एषा कामेश्वरी नित्या कामदैकादशाक्षरी ॥ ४२ ॥

‘અંબુ’ શબ્દને ‘ચર’ સાથે જોડીને, નવ શક્તિઓથી યુક્ત ‘હૃત્’ પદ પણ જોડવું. આ જ નિત્યા કામેશ્વરી—કામના પૂર્ણ કરનાર એકાદશાક્ષરી મંત્રવિદ્યા છે।

Verse 43

मूलविद्याक्षरैरेव कुर्यादंगानि षट् क्रमात् । एकेन हृदयं शीर्षं तावताथो द्वयं द्वयात् ॥ ४३ ॥

મૂલવિદ્યાના અક્ષરો વડે જ ક્રમશઃ ષડંગ-ન્યાસ કરવો. એક અક્ષરથી હૃદય અને શિરનો ન્યાસ; પછી બે-બે અક્ષરથી બાકીના અંગોનું જોડે જોડે ન્યાસ કરવો।

Verse 44

चतुर्भिर्नयनं तद्वदस्त्रमेकेन कीर्तितम् । दृक्श्रोत्रनासाद्वितये जिह्वाहृन्नाभिगुह्यके ॥ ४४ ॥

ચાર (એકમ/ચિહ્ન) વડે નેત્રનું નિર્દેશન છે; તેમજ અસ્ત્ર એક વડે કહેવાયું છે. આ ચક્ષુ, શ્રોત્ર, બે નાસિકા, તથા જિહ્વા, હૃદય, નાભિ અને ગુહ્યેન્દ્રિય અંગે લાગુ પડે છે।

Verse 45

व्यापकत्वेन सर्वांगे मूर्द्धादिप्रपदावधि । न्यसेद्विद्याक्षराण्येषु स्थानेषु तदनंतरम् ॥ ४५ ॥

મંત્રના વ્યાપકત્વનો ભાવ રાખીને, મસ્તકથી પગના તળિયા સુધી સમગ્ર અંગોમાં, ત્યારબાદ તે-તે સ્થાનો પર વિદ્યામંત્રના અક્ષરોનો ન્યાસ કરવો।

Verse 46

समस्तेन व्यापकं तु कुर्यादुक्तक्रमेण तु । अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि नित्यपूजासु चोदितम् ॥ ४६ ॥

આ રીતે કહેલા ક્રમ મુજબ સમસ્ત વ્યાપક કર્મ (શુદ્ધિ-ન્યાસ) કરવું. હવે નિત્યપૂજામાં વિહિત ધ્યાન હું વર્ણવું છું।

Verse 47

येन देवी सुप्रसन्ना ददातीष्टमयत्नतः । बालार्ककोटिसंकाशां माणिक्यमुकुटोज्ज्वलाम् ॥ ४७ ॥

જે સાધનાથી દેવી અતિ પ્રસન્ન થઈ નિઃપ્રયાસે ઇષ્ટ વર આપે છે—તે કરોડો ઉદયતા સૂર્યો સમી તેજસ્વી, માણિક્યજડિત મુકુટથી ઉજ્જ્વળ છે।

Verse 48

हारग्रैवेयकांचीभिरूर्मिकानूपुरादिभिः । मंडितां रक्तवसनां रत्नाभरणशोभिताम् ॥ ४८ ॥

હાર, ગ્રૈવેયક, કાંસી, કંકણ, નૂપુર વગેરે વડે અલંકૃત; લાલ વસ્ત્રધારી; અને રત્નાભૂષણોથી શોભિત દેવી વિરાજે છે।

Verse 49

षड्भुजां त्रीक्षणामिंदुकलाकलितमौलिकाम् । पञ्चाष्टषोडशद्वंद्वषट्कोणचतुरस्रगाम् ॥ ४९ ॥

દેવીનું ધ્યાન કરો—તે ષડ્ભુજા, ત્રિનેત્રા, મસ્તકે ચંદ્રકલા ધારણ કરનારી; અને પંચ, અષ્ટ, ષોડશ દ્વંદ્વપત્રો સાથે ષટ્કોણ તથા ચતુરસ્રયુક્ત યંત્રમાં સ્થિત છે।

Verse 50

मंदस्मितलसद्वक्त्रां दयामंथरवीक्षणाम् । पाशांकुशौ च पुंड्रेक्षुचापं पुष्पशिलीमुखम् ॥ ५० ॥

તેણું મુખ મંદ સ્મિતથી ઝળહળે છે અને કરુણાથી તેની નજર કોમળ છે. તેના કરોમાં પાશ અને અંકુશ, તેમજ ઇક્ષુચાપ (ઉખડું ધનુષ) અને પુષ્પશર છે।

Verse 51

रत्नपात्रं सीधुपूर्णं वरदं बिभ्रतीं करैः । ततः प्रयोगान्कुर्वीत सिद्धे मत्रे तु साधकः ॥ ५१ ॥

દેવી પોતાના કરોમાં વરદમુદ્રા તથા સીધુથી ભરેલું રત્નપાત્ર ધારણ કરે છે. મંત્ર સિદ્ધ થયા પછી સાધકે ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક પ્રયોગો કરવા જોઈએ।

Verse 52

तृतीयामथ वक्ष्यामि नाम्ना तु भगमालिनी । कामेश्वर्यादिरादिः स्याद्रसश्चापस्थिरारसः ॥ ५२ ॥

હવે હું તૃતીય વ્યવસ્થા કહું છું, જે ‘ભગમાલિની’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. તેની આદ્ય દેવી ‘કામેશ્વરી’ છે અને સંબંધિત રસ ‘ચાપ-સ્થિર રસ’ ક્રમરૂપે કહેવાયો છે.

Verse 53

धरायुक्सचरा पश्चात्स्थिरा पश्चाद्रसः स्मृतः । स्थिराशून्येऽग्निसंयुक्ते रसः स्यात्तदनंतरम् ॥ ५३ ॥

‘ધરાયુક્ત સચર’ પછી ‘સ્થિરા’ કહેવાય છે; અને સ્થિરા પછી ‘રસ’ સ્મરાય છે. સ્થિરા પૂર્વગુણશૂન્ય બની અગ્નિસંયુક્ત થાય ત્યારે તરત જ તે ‘રસ’ બને છે.

Verse 54

स्थिरा भूसहिता गोत्रा सदाहोऽग्निरसः स्थिरा । नभश्च मरुता युक्तं रसवर्णसमन्वितम् ॥ ५४ ॥

પૃથ્વી સ્થિર અને ઘન છે, ગોત્રોને ધારણ કરનારી. અગ્નિ સદા દહનશીલ છે અને રસ તેનું સ્વભાવલક્ષણ છે. આકાશ પણ વાયુ સાથે યુક્ત થઈ રસ અને વર્ણથી સમન્વિત થાય છે.

Verse 55

ततो रसः स्थिरा पश्चान्मरुता सह योजिता । अंबहंसचरोऽथिक्तो रसोऽथ स्यात्स्थिरा पुनः ॥ ५५ ॥

ત્યારબાદ રસ સ્થિર બને છે; પછી તે વાયુની ગતિ સાથે જોડાય છે. આગળ પાણીમાં હંસની જેમ વિહરી તે તીવ્ર બને છે; અને એ જ રસ ફરી સ્થિર થાય છે.

Verse 56

स्थिराधरान्विता हंसो व्याप्तेन च चरेण च । रसः स्थिरा ततो व्याप्तं भूयुतं शून्यमग्नियुक् ॥ ५६ ॥

હંસ (અંતરાત્મા) સ્થિર આધારથી સમન્વિત છે અને તે વ્યાપ્ત તથા ચર—બન્નેમાં વિહરે છે. રસ સ્થિર છે; તેમાંથી વ્યાપ્ત અવસ્થા ઉત્પન્ન થાય છે—બહુલ, શૂન્યસદૃશ અને અગ્નિયુક્ત.

Verse 57

रसः स्थिरा ततः साग्निशून्यं तवियुतो मरुत् । रयः शून्यं चाग्नियुतं हृदाहंसाच्च तत्परम् ॥ ५७ ॥

‘રસ’ સ્થિર થાય છે; ત્યારબાદ અગ્નિશૂન્ય શૂન્ય ‘તવિ’ સાથે યુક્ત થઈ ‘મરુત્’ કહેવાય છે. ‘રયઃ’ શૂન્ય છે; અને અગ્નિ સાથે જોડાય તો ‘હૃદાહંસા’ રૂપ બને છે. તેમાંથી આગળનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે॥

Verse 58

रसः स्थिरांबु च वियत्स्वयुतं प्राण एव च । दाहोऽग्रियुग्रसस्तस्मास्थिराक्ष्मा दाहसंयुता । सचरः स्याज्जवीपूर्वविद्या तर्तीयतः क्रमात् ॥ ५८ ॥

રસ, સ્થિર જળ અને આકાશ—પ્રાણ સાથે જોડીને વર્ણવાય છે; પછી દાહ આવે છે—સર્વને ગ્રસનાર અગ્નિ. તેમાંથી તાપ સાથે સ્થિર રૂપો ઉત્પન્ન થાય છે. આ રીતે સચર સહિત ક્રમ તૃતીય વિભાગમાં, પૂર્વવિદ્યાના ઉપદેશ મુજબ, આગળ વધે છે॥

Verse 59

चतुष्टयमथार्णानां रसस्तदनु च स्थिरा । हृदंबुयुक् क्ष्मया दाहः सचरः स्याज्जवी च हृत् ॥ ५९ ॥

પછી સમુદ્રો માટે ચારનું સમૂહ; ત્યારબાદ ‘ર’ (રસ), પછી ‘સ્થિ’ અને ‘રા’. ‘હૃદ્’ અને ‘અંબુ’ સાથે, તથા ‘ક્ષ્મા’ ઉમેરતાં ‘દાહ’ બને; ‘ચર’ જોડતાં ‘સચર’ અને ‘જવી’ જોડતાં ‘હૃત્’ થાય છે॥

Verse 60

दाहोंऽबुमरुता युक्तो व्योम्नि साग्निरसस्तुतः । स्थिरा तु मरुता युक्ता शून्यं साग्निनभश्चरौ ॥ ६० ॥

‘દાહોં’ ધ્વનિ જળ અને વાયુ સાથે યુક્ત થઈ, આકાશમાં અગ્નિસહિત રસ-સ્વરૂપે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. પરંતુ તે જ સ્થિર થઈ વાયુયુક્ત બને તો ‘શૂન્ય’ થાય છે; આ રીતે તે આકાશમાં વિચરતાં અગ્નિ અને નભ સાથે રહે છે॥

Verse 61

हंसो व्याप्तमरुद्युक्तः शून्यं व्याप्तमतोंऽबु च । दाहो गोत्राचरयुता तथा दाहस्तथा रयः ॥ ६१ ॥

હંસ (પરમાત્મા) ગતિમાન વાયુથી વ્યાપ્ત છે; શૂન્ય પણ વ્યાપ્ત છે અને જળ પણ. ગોત્ર અને આચારની ગતિ સાથે દાહ છે; તેમ જ દાહ છે અને તેમ જ રયઃ—પ્રવાહરૂપ પ્રેરણાઓ છે॥

Verse 62

हृद्धरासहितं दाहरयौ चरसमन्वितौ । रसः स्थिरा ततः प्राणो रसाग्निसहितो भवेत् ॥ ६२ ॥

જ્યારે હૃદય અને તેને ધારણ કરનારી ધારાઓ જોડાય, અને જઠરાગ્નિ ગતિ સાથે યુક્ત થાય, ત્યારે દેહનો રસ સ્થિર બને છે; ત્યારબાદ પ્રાણ રસ અને અગ્નિથી યુક્ત થાય છે।

Verse 63

शून्ययुग्मं चरयुतं ततः पूर्वमतः परम् । शून्ययुग्मं च गोत्रा स्याद्वाहयुक्तांबुना चरः ॥ ६३ ॥

શૂન્યનું યુગ્મ લઈને તેમાં ‘ચર’ દ્વારા સૂચિત સંખ્યા ઉમેરો; પછી ક્રમમાં પૂર્વ અને પર ગ્રહણ કરો. શૂન્ય-યુગ્મને ‘ગોત્ર’ કહે છે; અને ‘ચર’ ‘વાહ’ તથા ‘અંબુ’ સાથે જોડાય ત્યારે ઇચ્છિત મૂલ્ય દર્શાવે છે।

Verse 64

प्राणो रसा चरयुतो गोत्रव्यसिमतः परम् । गोत्रादाहमरुद्युक्ता त्वंबुन्यासमतो भवेत् ॥ ६४ ॥

રસ અને ચરથી યુક્ત પ્રાણને ગોત્રની સીમાથી પર પરમ કહેવામાં આવ્યો છે. ગોત્રભાવથી ‘અહં’ની વૃત્તિ વાયુઓ સાથે જોડાઈ ઊઠે છે; તેથી જળમાં ‘ત્વં’-ન્યાસ (ત્વં-ભૂ-ન્યાસ) સિદ્ધ થાય છે।

Verse 65

युक्तोनांभश्च भूयुक्तं वाश्चरेण समन्वितम् । ग्रासो धरायुतः पश्चाद्रसः शक्त्या समन्वितः ॥ ६५ ॥

જળતત્ત્વ યોગ્ય રીતે ભૂતત્ત્વ (પૃથ્વી) સાથે જોડાય અને વાયુ ગતિ (ચર) સાથે સંયુક્ત થાય, ત્યારે પૃથ્વીતત્ત્વসহ ‘ગ્રાસ’ (ગ્રહણ/ભક્ષણ) ઉત્પન્ન થાય છે; ત્યારબાદ શક્તિથી યુક્ત ‘રસ’ પ્રગટે છે।

Verse 66

ग्रासो भूसहितो विप्र रसो व्याप्तं ततश्च हृत् । दाहोनांबु च हृत्पश्चाद्रयेंऽबुमरुदन्वितः ॥ ६६ ॥

હે વિપ્ર! ગ્રાસ (અન્નગ્રહણ) પૃથ્વીતત્ત્વসহ રસથી વ્યાપ્ત થાય છે; પછી તે હૃદય સુધી લઈ જવાય છે. ત્યારબાદ દાહ (પાચનતાપ) અને જળતત્ત્વ કાર્ય કરે છે; અને હૃદય પછી તે જળ તથા વાયુ સાથે ઝડપથી આગળ વધે છે।

Verse 67

शून्यं च केवलं चैव रसश्च सचरस्थिरा । वियदंबुयुतं दाहस्त्वग्नियुक्सयुतः शुचिः ॥ ६७ ॥

(આ તાત્ત્વિક સંજ્ઞાઓ છે:) ‘શૂન્ય’ અને ‘કેવળ’; ‘રસ’—સમસ્ત ચર-અચર સહિત; ‘આકાશ-જળયુક્ત’; ‘દાહ’—અગ્નિયુક્ત; તથા ‘શુચિ’—પવિત્ર।

Verse 68

भूमी रसाक्ष्मास्वयुता पंचैकांतरिताः स्थिराः । तदंतरित बीजानि स्वसंयुक्तानि पंच वै ॥ ६८ ॥

પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ—આ પાંચ તત્ત્વો દૃઢપણે સ્થિર છે અને એક-એક અંતર રાખી ક્રમમાં ગોઠવાયેલા છે. તેમના વચ્ચે પાંચ ‘બીજ’ (સૂક્ષ્મ કારણ) છે, દરેક પોતપોતાના તત્ત્વ સાથે સંયુક્ત.

Verse 69

तानि क्रमाज्ज्यासचरो रसो भूश्च नभोयुता । हंसश्चरयुतो द्विः स्यात्ततः प्राणो रसाग्नियुक् ॥ ६९ ॥

ક્રમ પ્રમાણે આ ઉત્પન્ન થાય છે—પ્રથમ ‘જ્યાસચર’, પછી ‘રસ’; ત્યારબાદ ‘ભૂ’ જે ‘નભ’ (આકાશ) સાથે યુક્ત છે. ‘હંસ’ ‘ચર’ સાથે સંયુક્ત થાય તો દ્વિગુણ બને છે; પછી ‘પ્રાણ’ આવે છે, જે ‘રસ’ અને ‘અગ્નિ’થી યુક્ત છે.

Verse 70

शून्ययुग्मं चरयुतं हृद्दाहोंबुमरुद्युतः । व्योमाग्निसहितं पश्चाद्रसश्च मरुता स्थिरा ॥ ७० ॥

‘ચર’ સાથે જોડાયેલ શૂન્ય-યુગ્મ લો; પછી હૃદય-દાહ, જળ અને વાયુથી સૂચિત સમૂહ લો. ત્યારબાદ વ્યોમ અને અગ્નિ-યુક્ત ભાગ ઉમેરો; પછી ‘રસ’—જ્યાં વાયુ સ્થિર (ધ્રુવ) રહે છે.

Verse 71

शून्यं साग्निनभश्चैव चरेण सहितं तथा । अंबु पश्चाद्वियत्तस्मान्नभश्च मरुदन्वितम् ॥ ७१ ॥

શૂન્યમાંથી અગ્નિ-યુક્ત આકાશ ઉત્પન્ન થાય છે; તેમજ તે ‘ચર’ સાથે પણ સંયુક્ત છે. ત્યારબાદ જળ આવે છે; અને તેમાંથી ફરી આકાશ પ્રગટે છે—હવે વાયુથી યુક્ત.

Verse 72

शून्यं व्याप्तं च दद्युक्तं रयदाहस्ववह्निभिः । हंसः सदाहोंबगुरसा चरस्वैः संयुतो भवेत् ॥ ७२ ॥

“શૂન્ય” અને “વ્યાપ્ત” પદોને “દદ્યુક્ત” સાથે, તેમજ ‘રય’, ‘દાહ’, ‘સ્વ’ અને ‘વહ્નિ’ ધ્વનિઓ સાથે જોડતાં, ‘સદાહોમ્બગુરસા’ અને ‘ચરસ્વૈ’ ક્રમથી સંયુક્ત તાંત્રિક રચના “હંસ” રૂપે સિદ્ધ થાય છે।

Verse 73

हंसः सदाहवह्निस्वैर्युक्तमंत्यमुदीरितम् । सप्तत्रिंशच्छतार्णैः स्यान्नित्या सौभागमालिनी ॥ ७३ ॥

“હંસ” નામનો મંત્ર ‘સદા’, ‘હવ’, ‘વહ્નિ’ અને ‘સ્વૈ’ પદોથી જોડાયેલા અંતિમ ઉચ્ચાર સાથે, જ્યારે ૩૭૦૦ અક્ષરોની માળારૂપે જપાય છે, ત્યારે તે નિત્યફળદાયિની “સૌભાગ્ય-માલિની” બને છે।

Verse 74

अंगानि मंत्रवर्णैः स्युराद्येन हृदुदीरितम् । ततश्चतृर्भिः शीर्षं स्याच्छिखा त्रिभिरुदीरिता ॥ ७४ ॥

મંત્રના અક્ષરો વડે અંગ-ન્યાસ કરવો. પ્રથમ અક્ષરથી હૃદયને સ્પર્શી આવાહન કરવું; પછી ચાર અક્ષરોથી શિર-ન્યાસ; અને ત્રણ અક્ષરોથી શિખા-ન્યાસ—આ વિધાન છે।

Verse 75

गुणवेदाक्षरैः शेषाण्यंगानि षडिति क्रमात् । अरुणामरुणाकल्पां सुंदरीं सुस्मिताननाम् ॥ ७५ ॥

પછી ગુણ અને વેદ સૂચક અક્ષરો વડે ક્રમશઃ બાકી રહેલા છ અંગોમાં ન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ દેવીનું ધ્યાન કરવું—અરુણવર્ણા, ઉષા સમી તેજસ્વી, સુન્દરી અને મૃદુ સ્મિતવાળું મુખ ધરાવતી।

Verse 76

त्रिनेत्रां बाहुभिः षड्भिरुपेतां कमलासनाम् । कह्लारपाशपुंड्रेक्षुकोदंडान्वामबाहुभिः ॥ ७६ ॥

તેણીનું ધ્યાન કરવું—ત્રિનેત્રા, છ ભુજાઓથી યુક્ત, કમલાસન પર બિરાજમાન; અને ડાબા હાથોમાં નીલકમળ, પાશ, ઇક્ષુદંડ (ગણાનો દંડ) તથા ધનુષ ધારણ કરનારી।

Verse 77

दधानां दक्षिणैः पद्ममंकुशं पुष्पसायकम् । तथाविधाभिः परितो युतां शक्तिगणैः स्तुतैः ॥ ७७ ॥

તે પોતાના જમણા હાથોમાં કમળ, અંકુશ અને પુષ્પસાયક ધારણ કરે છે; તેવી જ પ્રકારની સ્તુત્ય શક્તિગણોથી તે સર્વ તરફથી પરિઘેરાયેલી છે।

Verse 78

अक्षरोक्ताभिरन्याभिः स्मरोन्मादमदात्मभिः । एषा तृतीया कथिता वनिता जनमोहिनी ॥ ७८ ॥

અક્ષર-અક્ષર કરીને ઉચ્ચારાયેલી અન્ય ઉક્તિઓથી—જેનુ સ્વરૂપ કામ, ઉન્માદ અને મદ છે—આ ત્રીજી સ્ત્રી કહેવાઈ છે, જે જનને મોહે છે।

Verse 79

चतुर्थीं श्रृणु विप्रेन्द्र नित्यक्लिन्नासमाह्वयाम् । हंसस्तु दाहवह्निस्वैर्युक्तः प्रथममुच्यते ॥ ७९ ॥

હે વિપ્રેન્દ્ર, હવે ‘નિત્યક્લিন্নા’ નામની ચોથી શ્રેણી સાંભળો. તેમાં પ્રથમ ‘હંસ’ કહેવાયો છે, જે દાહાગ્નિ અને સ્વૈર્યથી યુક્ત છે।

Verse 80

कामेश्वर्यास्तृतीयादिवर्णानामष्टकं भवेत् । हृदंबुमरुता युक्तः स एवैकादशाक्षरः ॥ ८० ॥

કામેશ્વરીના મંત્રના તૃતીય અને ત્યારપછીના વર્ણોથી આઠ અક્ષરોનો સમૂહ બને છે. ‘હૃદ્’, ‘અંબુ’ અને ‘મરુત્’ સાથે જોડાય તો એ જ એકાદશાક્ષર મંત્ર બને છે।

Verse 81

एकादशाक्षरी चेयं विद्यार्णैरंगकल्पनम् । आद्येन मन्त्रवर्णेन हृदयं समुदीरितम् ॥ ८१ ॥

આ એકાદશાક્ષરી વિદ્યા છે; તેની અંગ-ન્યાસકલ્પના વિદ્યા-અર્ણવો દ્વારા કરવી. મંત્રના પ્રથમ વર્ણથી ‘હૃદય’ ઉચ્ચારી સ્થાપન કરવું।

Verse 82

द्वाभ्यां द्वाभ्यां तु शेषाणि अंगानि परिकल्पयेत् । न्यसेदंगुष्ठमूलादिकनिष्ठाग्रांतमूर्द्ध्वगम् ॥ ८२ ॥

પછી બે-બે આંગળીઓથી બાકીના અંગોમાં ન્યાસ કરવો. અંગૂઠાના મૂળથી શરૂ કરીને ઉપર તરફ, કનિષ્ઠિકાના અગ્ર સુધી મંત્ર ન્યસવો.

Verse 83

शेषं तद्वलये न्यस्य हृद्दृक्छ्रोत्रे नसोर्द्वयोः । त्वचि ध्वजे च पायौ च पादयो रर्णकान्न्यसेत् ॥ ८३ ॥

બાકી રહેલ ભાગને અનામિકામાં ન્યસીને, પછી હૃદય, નેત્ર, શ્રોત્ર અને બંને નાસિકામાં ન્યાસ કરવો. તેમજ ત્વચા, ધ્વજ, પાયુ અને પાદોમાં પણ નિર્ધારિત અક્ષરો ન્યસવા.

Verse 84

अरुणामरुणाकल्पामरुणांशुकधारिणीम् । अरुणस्रग्विलेपां तां चारुस्मेरमुखांबुजाम् ॥ ८४ ॥

હું અરુણા દેવીનું ધ્યાન કરું છું—જે સ્વયં અરুণવર્ણી છે, અરুণ આભૂષણોથી અલંકૃત, અરুণ વસ્ત્ર ધારણ કરનારી, અરুণ માળા અને અરুণ લેપથી વિભૂષિત; જેના કમલમુખ પર મનોહર મૃદુ સ્મિત ઝળહળે છે.

Verse 85

नेत्रत्रयोल्लसद्वक्त्रां भालेघर्मांबुमौक्तिके । विराजमानां मुकुटलसदर्द्धेंदुशेखराम् ॥ ८५ ॥

તેમનું મુખ ત્રિનેત્રોથી તેજસ્વી છે; લલાટે ઘર્મબિંદુઓથી બનેલા મોતી સમી ઝળહળતી કાંતિ છે; અને તેમના મુકુટમાં પ્રકાશમાન અર્ધચંદ્ર-શેખર શોભે છે.

Verse 86

चतुर्भिर्बाहुभिः पाशमंकुशं पानपात्रकम् । अभयं बिभ्रतीं पद्ममध्यासीनां मदालसाम् ॥ ८६ ॥

તે ચાર ભુજાઓમાં પાશ, અંકુશ, પાનપાત્ર અને અભયમુદ્રા ધારણ કરે છે. તે કમળના મધ્યમાં આસનસ્થ છે અને દિવ્ય મદથી મદાલસ, મૃદુ ગતિથી યુક્ત દેખાય છે.

Verse 87

ध्यात्वैवं पूजयेन्नित्यक्किन्नां नित्यां स्वशक्तिभिः । पुण्या चतुर्थी गदिता नित्याक्किन्नाह्वया मुने ॥ ८७ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને પોતાની શક્તિ મુજબ નિત્યાક્લિન્ના—એ નિત્ય દેવીની—નિત્ય પૂજા કરવી. હે મુને, આ પુણ્યદાયી ચતુર્થી ‘નિત્યાક્લિન્ના’ નામે પ્રખ્યાત છે.

Verse 88

वनिता नवनीतस्य दाविकाग्निर्जयादिना । भूः स्वेन युक्ता प्रथमं प्राणो दाहेन तद्युतः ॥ ८८ ॥

સ્ત્રી તાજા નવનીત જેવી છે; અને દાવાગ્નિ જય-આદિ પ્રભાવથી તેને દહન કરે છે. ‘ભૂ’ તત્ત્વ પ્રથમ છે, પોતાના ગુણથી યુક્ત; અને પ્રાણ દાહશક્તિથી સંપન્ન થઈ તે તેજથી પ્રકાશે છે.

Verse 89

रसो दाहेन तद्युक्तं प्रभादाहेन तद्युता । ज्या च दाहेन तद्युक्ता नित्याक्लिन्नांतगद्वयम् ॥ ८९ ॥

‘રસ’ને ‘દાહ’ સાથે જોડવો; ‘પ્રભા’ને ‘પ્રભા-દાહ’ સાથે તેમ જ જોડવી; અને ‘જ્યા’ને પણ ‘દાહ’ સાથે સંયુક્ત કરવી—આ રીતે ‘નિત્યાક્લિન્ના’ અંતે પૂર્ણ થતી બે પદ-રચનાઓ બને છે.

Verse 90

एषा नवाक्षरी नित्या भेरुण्डा सर्वसिद्धिदा । प्रणवं ठद्वयं त्यक्त्वा मध्यस्थैः षड्भिरक्षरैः ॥ ९० ॥

આ નિત્ય નવાક્ષરી મંત્ર ‘ભેરુણ્ડા’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, સર્વસિદ્ધિદાયક છે. પ્રણવ ‘ઓં’ અને ‘ઠ’ના બે અક્ષરો ત્યજી, મધ્યસ્થ છ અક્ષરો વડે મંત્રનું ગઠન કરવું.

Verse 91

षडंगानि प्रकुर्वीत वर्णन्यासं ततः परम् । रंध्राद्यामुखकंठेषु हन्नाभ्यां धारयद्वयम् ॥ ९१ ॥

પ્રથમ ષડંગ-ન્યાસ કરવો, ત્યારબાદ વર્ણ-ન્યાસ કરવો. પછી રંધ્રોમાં, મુખમાં અને કંઠમાં ‘હ’ અને ‘ન’ એવા બે બીજાક્ષરોનું ધારણ (માનસ સ્થાપન) કરવું.

Verse 92

न्यसेन्मंत्रार्णनवकं मातृकान्यासपूर्वकम् । अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि देव्याः सर्वार्थसिद्धिदम् ॥ ९२ ॥

પ્રથમ માતૃકા-ન્યાસ કરીને પછી નવ મંત્રાક્ષરોનું ન્યાસ કરવું. હવે હું દેવીનું તે ધ્યાન કહું છું, જે સર્વાર્થસિદ્ધિ આપનારું છે।

Verse 93

तप्तकांचनसंकाशदेहां नेत्रत्रयान्विताम् । चारुस्मितां चितमुखीं दिव्यालंकारभूषिताम् ॥ ९३ ॥

તેણું દેહ તપ્ત સુવર્ણ સમાન તેજસ્વી હતું; તે ત્રિનેત્રી, મનોહર સ્મિતયુક્ત, તેજોમય મુખવાળી અને દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત હતી।

Verse 94

ताटंकहारकेयूररत्नस्तबकमंडिताम् । रसनानूपुरोर्म्यादिभूषणैरतिसुन्दरीम् ॥ ९४ ॥

તે કાનના કુંડળ, હાર, કેયૂર અને રત્નસ્તબકોથી મંડિત હતી; રત્નજડિત રસના, નૂપુર, અંગૂઠી વગેરે આભૂષણોથી અતિસુંદર હતી।

Verse 95

पाशांकुशौ चर्मखङ्गौ गदावह्निधनुःशरान् । करैर्दधानामासीना पूजायां मत्पसस्थिताम् ॥ ९५ ॥

તે પોતાના કરોમાં પાશ અને અંકુશ, ઢાલ અને ખડ્ગ, ગદા, અગ્નિ, ધનુષ્ય અને બાણ ધારણ કરીને; પૂજામાં આસનસ્થ, મારા પરમ પદમાં સ્થિત હતી।

Verse 96

शक्तीश्च तत्समाकारतेजोहेतिभिरन्विताः । पूजयेत्तद्वदभितः स्मितास्या विजयादिकाः ॥ ९६ ॥

તેણા સમાન રૂપ, તેજ અને આયુધોથી યુક્ત શક્તિઓનું પણ પૂજન કરવું. તેમજ ચારે તરફ વિજયાદિ સ્મિતમુખી દેવીઓનું પણ પૂજન કરવું।

Verse 97

पंचमीय समाख्याता भेरुंडाख्या मुनीश्वर । यस्याः स्मरणतो नश्येद्गरलं त्रिविधं क्षणात् ॥ ९७ ॥

હે મુનીશ્વર! પંચમી વિદ્યા ‘ભેરુન્ડા’ નામે કહેલી છે; જેના માત્ર સ્મરણથી ત્રિવિધ વિષ ક્ષણમાં નાશ પામે છે।

Verse 98

या तु षष्ठी द्विजश्रेष्ठ सा नित्या वह्निवासिनी । तद्विधानं श्रृणुष्वाद्य साधकानां सुसिद्धिदम् ॥ ९८ ॥

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! જે ષષ્ઠી છે તે નિત્ય છે અને પવિત્ર અગ્નિમાં નિવાસ કરે છે. હવે તેનું વિધાન સાંભળો; તે સાધકોને ઉત્તમ સિદ્ધિ આપે છે।

Verse 99

भेरुंडाद्यमिहाद्यं स्यान्नित्यक्लिन्नाद्यनंतरम् । ततोंऽबुशून्ये हंसाग्निह्युत्तमंबुमरुद्युतम् ॥ ९९ ॥

અહીં ક્રમ ‘ભેરુન્ડ’થી શરૂ થાય છે; તરત પછી ‘નિત્યક્લિન્ન’થી આરંભ થતું આવે છે. પછી ‘અંબુ-શૂન્ય’માં ‘હંસ’ અને ‘અગ્નિ’; અને આગળ ‘ઉત્તમ અંબુ’ તથા ‘મરુત્’યુક્ત ભાગ કહેવાયો છે।

Verse 100

हृदग्निना युतं शून्यं व्याप्तेन शुचिना च युक् । शून्यं नभः शक्तियुतं नवार्णेयमुदाहृता ॥ १०० ॥

હૃદયાગ્નિથી યુક્ત ‘શૂન્ય’, તેમજ સર્વવ્યાપી શુચિથી સંયુક્ત ‘શૂન્ય’; અને શક્તિયુક્ત ‘નભઃ-શૂન્ય’—આને નવાર્ણ (નવાક્ષરી) કહેવાયું છે।

Verse 101

विद्या द्वितीयबीजेन स्वरान्दीर्घान्नियोजयेत् । मायांतान्षड्भिरेवां गान्याचरेत्सकरांगयोः ॥ १०१ ॥

આ વિદ્યામાં દ્વિતીય બીજ વડે સ્વરોને દીર્ઘ કરવાં જોઈએ; અને ‘માયા’ંત અક્ષરોનો જપ ષડંગ સાથે, તેમજ ‘ક’ અને ‘ર’ અંગો સાથે વિધિપૂર્વક કરવો।

Verse 102

नवाक्षराणि विद्याया नवरंध्रेषु विन्यसेत् । व्यापकं च समस्तेन कुर्यादेवात्मसिद्धये ॥ १०२ ॥

વિદ્યાના નવ અક્ષરો દેહના નવ રંધ્રોમાં ન્યાસ કરવો. તેને સમસ્તરૂપે સર્વવ્યાપક ધ્યાને રાખી આત્મસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવી॥

Verse 103

सर्वास्वपि च विद्यासु व्यापकन्यासमाचरेत् । तप्तकांचनसंकाशां नवयौवनसुन्दरीम् ॥ १०३ ॥

બધી વિદ્યાઓમાં પણ સર્વવ્યાપક ન્યાસ આચરવો. તપ્ત કાંસ્ય-સુવર્ણ સમ તેજસ્વી, નવયૌવનની સુન્દરી રૂપે તેનું ધ્યાન કરવું॥

Verse 104

चारुस्मेरमुखांभोजां विलसन्नयनत्रयाम् । अष्टाभिर्बाहुभिर्युक्तां माणिक्याभरणोज्ज्वलाम् ॥ १०४ ॥

તેનું મુખ-કમળ મૃદુ સ્મિતથી શોભિત હતું, ત્રિનેત્ર ઝળહળતા હતા. અષ્ટભુજાયુક્ત, માણિક્ય આભૂષણોથી તે તેજસ્વી હતી॥

Verse 105

पद्मरागकिरीटांशुसंभेदारुणितांबराम् । पीतकौशेयवसनां रत्नमंजीरमेखलाम् ॥ १०५ ॥

પદ્મરાગમણિ જડિત કિરીટની કિરણોના મિશ્ર તેજથી તેના વસ્ત્રો અરুণ થઈ ઝળહળ્યા. તે પીળા કૌશેય વસ્ત્રધારી, રત્નમય પાયલ અને મેખલાથી અલંકૃત હતી॥

Verse 106

रक्तमौक्तिकसकंभिन्नस्तबकाभरणोज्ज्वलाम् । रत्नाब्जकंबुपुंड्रेक्षुचापपूर्णेन्दुमंडलम् ॥ १०६ ॥

લાલ મોતીથી વિવિધ રીતે જડિત ગૂચ્છાકાર આભૂષણોથી તે તેજસ્વી હતી. રત્નપદ્મ, શંખ, વૈષ્ણવ પુણ્ડ્ર, ઇક્ષુચાપ અને પૂર્ણચંદ્રમંડળનાં ચિહ્નો ધારણ કરતી હતી॥

Verse 107

दधानां बाहुभिर्वामैः कह्लारं हेमश्रृंगकम् । पुष्पेषुं मातुलिंगं च दधानां दक्षिणैः करैः ॥ १०७ ॥

તે પોતાના ડાબા ભુજાઓમાં કહ્લાર-કમળ અને સુવર્ણ-શૃંગયુક્ત ચિહ્ન ધારણ કરે છે; અને જમણા હાથોમાં પુષ્પબાણ તથા માતુલિંગ (બીજપૂરક) ફળ ધારણ કરે છે ॥૧૦૭॥

Verse 108

स्वस्वनामाभिरभितः शक्तिभिः परिवारिताम् । एवं ध्यात्वार्चयेद्वह्निवासिनीं वह्निविग्रहम् ॥ १०८ ॥

પોતપોતાના નામોથી પ્રસિદ્ધ શક્તિઓથી સર્વત્ર પરિઘેરાયેલી અગ્નિવાસિની દેવીને—અગ્નિસ્વરૂપ વિગ્રહને—આ રીતે ધ્યાન કરીને તેની પૂજા કરવી જોઈએ ॥૧૦૮॥

Verse 109

यस्याः स्मरपतो वश्यं जायते भुवनत्रयम् । अथ या सप्तमी नित्या महावज्रेश्वरी मुने ॥ १०९ ॥

જેણે માત્ર સ્મરણ કરતાં જ ત્રિભુવન વશ થાય છે—હે મુને—તે સદૈવ સ્થિર સાતમી નિત્યા ‘મહાવજ્રેશ્વરી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે ॥૧૦૯॥

Verse 110

तस्या विद्यां प्रवक्ष्यामि साधकानां सुसिद्धिदाम् । द्वितीयं वह्विवासिन्या नित्यक्लिन्ना चतुर्थकम् ॥ ११० ॥

હવે હું તેની તે વિદ્યા કહું છું, જે સાધકોને ઉત્તમ સિદ્ધિ આપે છે. તેનું બીજું રૂપ ‘વહ્નિવાસિની’ અને ચોથું ‘નિત્યક્લિન્ના’ કહેવાય છે ॥૧૧૦॥

Verse 111

पंचमं भगमालाद्यं भेरुंडाया द्वितीयकम् । नित्यक्लिन्नाद्वितीयं च तृतीयं षष्ठसप्तमौ ॥ १११ ॥

પાંચમું (વિદ્યા/મંત્ર) ‘ભગામાળા’થી આરંભ થાય છે; બીજો સમૂહ ‘ભેરુન્ડા’નો છે. ‘નિત્યક્લિન્ના’માંથી બીજું અને ત્રીજું; તેમજ ક્રમશઃ છઠ્ઠું અને સાતમું પણ ગ્રહણ કરવું ॥૧૧૧॥

Verse 112

अष्टमं नवमं चापि पूर्वं स्यादंतिमं पुनः । द्वयमेकैकमथ च द्वयद्वयमथ द्वयम् ॥ ११२ ॥

આઠમું અને નવમું પહેલાં સ્થાપવું, અને પછી ફરી અંતિમ આવે. ત્યારબાદ બે સાથે, પછી એક-એક કરીને; પછી જોડીઓની જોડીઓ, અને અંતે ફરી એક જોડી રાખવી.

Verse 113

मायया पुटितं कृत्वा कुर्यादंगानि षट् क्रमात् । प्रत्येकं शक्तिपुटुतैर्मंत्रार्णैर्दशभिर्न्यसेत् ॥ ११३ ॥

પ્રથમ ‘માયા’થી પુટિત (મુદ્રિત/રક્ષિત) કરીને, ક્રમથી ષડંગ-વિધિ કરવી. અને દરેક અંગમાં શક્તિ-પુટયુક્ત દસ મંત્રાક્ષરોનો ન્યાસ કરવો.

Verse 114

दृक्छ्रोत्रनासावाग्वक्षोनाभिगुह्येषु च क्रमात् । रक्तां रक्तांबरां रक्तगंघमालाविभूषणाम् ॥ ११४ ॥

પછી ક્રમથી નેત્ર, શ્રોત્ર, નાસા, વાણી, વક્ષ, નાભિ અને ગુહ્ય-દેશમાં—તેણીને રક્તવર્ણા, રક્તવસ્ત્રધારિણી, રક્તગંધ-માળા-વિભૂષણોથી અલંકૃત દેવીરૂપે ધ્યાન કરવું.

Verse 115

चतुर्भुजां त्रिनयनां माणिक्यमुकुटोज्ज्वलाम् । पाशांकुशामिक्षुचापं दाडिमीशायकं तथा ॥ ११५ ॥

તેણીને ચતુર્ભુજા, ત્રિનયના, માણિક્યજડિત મુકુટથી ઉજ્જ્વલ રૂપે ધ્યાન કરવું—જે પાશ અને અંકુશ ધારણ કરે છે, તેમજ ઇક્ષુચાપ અને દાડિમી-બાણ પણ ધારણ કરે છે.

Verse 116

दधानां बाहुभिर्नेत्रैर्दयासुप्रीतिशीतलैः । पश्यंती साधके अस्त्रषट्कोणाब्जमहीपुरे ॥ ११६ ॥

દિવ્ય ભુજાઓ ધારણ કરીને, દયા અને ગાઢ પ્રીતિથી શીતલ નેત્રોવાળી તે દેવી—ષટ્કોણયુક્ત કમલાકાર પવિત્ર ભૂમિપુરમાં, અસ્ત્ર-વિન્યાસসহ, સાધક પર કૃપાદૃષ્ટિ કરે છે.

Verse 117

चक्रमध्ये सुखासीनां स्मेरवक्त्रसरोरुहाम् । शक्तिभिः स्वस्वरूपाभिरावृतां पीतमध्यगाम् ॥ ११७ ॥

પવિત્ર ચક્રના મધ્યમાં તે સુખપૂર્વક આસનસ્થ છે; તેનું મુખ-કમળ મન્દ સ્મિતથી શોભે છે. તે પોતાની-પોતાની સ્વરૂપશક્તિઓથી આવૃત, સુવર્ણવર્ણ મધ્યભાગવાળી દેખાય છે.

Verse 118

सिंहासनेऽभितः प्रेंखत्पोतस्थाभिश्च शक्तिभिः । वृतां ताभिर्विनोदानि यातायातादिभिः सदा ॥ ११८ ॥

સિંહાસનના ચારે તરફ તે સદા એવી શક્તિઓથી ઘેરાયેલી રહે છે, જે ઝૂલતા નૌકાસમાન આસનો પર સ્થિત છે. તે શક્તિઓ સતત આવાગમન, શોભાયાત્રા વગેરે વિનોદો કરાવે છે.

Verse 119

कुर्वाणामरुणांभोधौ चिंतयेन्मन्त्रनायकम् । एषा तु सप्तमीप्रोक्ता दूतिं चाप्यष्टमीं श्रृणु ॥ ११९ ॥

આ સાધના કરતાં સાધકે અરુણ-પ્રભામય સમુદ્રમાં સ્થિત મંત્રનાયક (પ્રભુ)નું ધ્યાન કરવું. આ સાતમી વિધિ કહેવાઈ છે; હવે આઠમી ‘દૂતી’ પણ સાંભળો.

Verse 120

वज्रेश्वर्याद्यमाद्यं स्याद्वियदग्नियुतं ततः । अंबु स्यान्मरुता युक्तं गोत्रा क्ष्मासंयुता ततः ॥ १२० ॥

પ્રથમ ‘વજ્રેશ્વરી’થી આરંભ થતું બીજ હોય; પછી તેને ‘વિયત્’ અને ‘અગ્નિ’ સાથે જોડો. ત્યારબાદ ‘અંબુ’ને ‘મરુત્’ સહિત જોડો; પછી ગોત્ર સંયોજિત કરી, અંતે ‘ક્ષ્મા’ (પૃથ્વી) સાથે ફરી જોડો.

Verse 121

रयोव्यासेन शुचिना युतः स्यात्तदनंतरम् । अत्यार्णां वह्निवासिन्या दूती नित्या समीरिताः ॥ १२१ ॥

ત્યારબાદ શુદ્ધ ‘રયોભ્યાસ’થી યુક્ત કરવું. એ ક્રમમાં અગ્નિમાં વસતી ‘દૂતી’ને ‘નિત્યા’—સદા વર્તમાન—કહેવામાં આવી છે.

Verse 122

षड्दीर्घस्वरयुक्तेन विद्यायाः स्यात्षडंगकम् । तेनैव पुटितैरर्णैर्न्यसेच्छ्रोत्रादिपञ्चसु ॥ १२२ ॥

છ દીર્ઘ સ્વરો સાથે જોડાય ત્યારે આ વિદ્યા ષડંગ બને છે. એ જ પૂટિત અક્ષરો વડે શ્રોત્રાદિ પાંચ ઇન્દ્રિય-કેન્દ્રોમાં ન્યાસ કરવો.

Verse 123

षष्ठकं नसि विन्यस्य व्यापकं विद्यया न्यसेत् । निदाघकालमध्याह्नदिवाकरसमप्रभाम् ॥ १२३ ॥

ષષ્ઠકને નાસિકા પર વિન્યસ્ત કરીને, વિદ્યાથી સર્વવ્યાપક તત્ત્વનો ન્યાસ કરવો. ગ્રીષ્મ મધ્યાહ્ન સૂર્ય સમ તેજસ્વી રૂપે ધ્યાન કરવું.

Verse 124

नवरत्नकिरीटां च त्रीक्षणामरुणांबराम् । नानाभरणसंभिन्नदेहकांतिविराजिताम् ॥ १२४ ॥

નવરત્નજડિત કિરીટ ધારણ કરનારિ, ત્રિનેત્રી, અરુણ વસ્ત્રધારિણી—નાનાભૂષણોથી શોભિત દેહકાંતિથી વિરાજમાન હતી.

Verse 125

शुचिस्मितामष्टभुजा स्तूयमानां महर्षिभिः । पाशं खेटं गदां रत्नचषकं वामबाहुभिः ॥ १२५ ॥

શુચિ સ્મિતયુક્ત, અષ્ટભુજા, મહર્ષિઓ દ્વારા સ્તુત—ડાબા હાથોમાં પાશ, ખેટક, ગદા અને રત્નજડિત ચષક ધારણ કરતી હતી.

Verse 126

दक्षिणैरंकुशं खड्गं कट्टारं कमलं तथा । दधानां साधकाभीष्टदानोद्यमसमन्विताम् ॥ १२६ ॥

જમણા હાથોમાં અંકુશ, ખડ્ગ, કટ્ટાર અને કમળ ધારણ કરીને—સાધકને અભીષ્ટ દાન કરવા ઉદ્યત શક્તિથી યુક્ત હતી.

Verse 127

ध्यात्वैवं पृनयेद्देवीं दूतीं दुर्न्नीतिनाशिनीम् । इत्येषा कथिता तुभ्यं समस्तापन्निवारिणी ॥ १२७ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને દુર્નીતિ અને કુમાર્ગનો નાશ કરનારી દેવી-દૂતીને પ્રસન્ન કરવી. સર્વ આપત્તિઓ દૂર કરનારું આ ઉપાય તને કહેલું છે।

Verse 128

श्रीकरी शिवतावासकारिणी सर्वसिद्धिदा । अथ ते नवमीं नित्यां त्वरितां नाम नारद ॥ १२८ ॥

તે શ્રી આપનારી, શુભ શિવભાવનું નિવાસ કરાવનારી અને સર્વ સિદ્ધિ આપનારી છે. હવે હે નારદ, ‘ત્વરિતા’ નામનું નિત્ય પાલનીય નવમી વ્રત હું તને કહું છું।

Verse 129

प्रवक्ष्यामि यशोविद्याधनारोग्यसुखप्रदाम् । आद्यं तु वह्निवासिन्या दूत्यादिस्तदनन्तरम् ॥ १२९ ॥

હવે હું એવી વિદ્યા વર્ણવું છું જે યશ, વિદ્યા, ધન, આરોગ્ય અને સુખ આપે છે. પ્રથમ ‘વહ્નિવાસિની’; ત્યારબાદ ક્રમશઃ ‘દૂતી’ વગેરે આવે છે।

Verse 130

हंसो धरा स्वयं युक्तस्तेजश्चरसमन्वितम् । वायुः प्रभाचरयुता ग्रासशक्तिसमन्वितः ॥ १३० ॥

હંસ સ્વભાવથી ધરા સાથે જોડાયેલો છે; તેજ (અગ્નિ) ચરત્વથી યુક્ત છે; અને વાયુ પ્રભા તથા ગતિ સાથે ગ્રાસ કરવાની શક્તિથી યુક્ત છે।

Verse 131

हृदार येण दाहेन वह्निस्वाष्टमं तथा । हंसः क्ष्माखंयुतो ग्रासश्चरयुक्तो द्वितीयकः ॥ १३१ ॥

‘હૃદાર’થી ઉત્પન્ન દાહ દ્વારા અગ્નિને આઠમું કહેવાયું છે. તેમ જ હંસને ‘દ્વિતીય’ કહેવાયો છે—તે ક્ષ્મા અને આકાશથી યુક્ત તથા ગ્રાસ અને ચર-ગતિથી યુક્ત છે।

Verse 132

द्वितिर्नादयुता नित्या त्वरिता द्वादशाक्षरी । विद्या चतुर्थवर्णादिसप्तभिस्त्वक्षरैस्तथा ॥ १३२ ॥

દ્વિતી નાદયુક્ત અને નિત્ય છે. ત્વરિતા દ્વાદશાક્ષરી મંત્ર છે. તેમ જ આ વિદ્યામાં ચોથા વર્ણથી આરંભ થતા સાત અક્ષરોનો સમુદાય છે.

Verse 133

कुर्यादंगानि युग्मार्णैः षट्क्रमेण करांगयोः । शिरोललाटकंठेषु हृन्नाभ्याधारके तथा ॥ १३३ ॥

યુગ્મ અક્ષરો વડે ષટ્ક્રમ અનુસાર પ્રથમ કરાંગોમાં ન્યાસ કરવો. પછી શિર, લલાટ અને કંઠમાં, તેમજ હૃદય, નાભિ અને આધારમાં પણ ન્યાસ કરવો.

Verse 134

ऊरुयुग्मे तथा जानुद्वये जंघाद्वये तथा । पादयुग्मे तथा वर्णान्मंत्रजान्दश विन्यसेत् ॥ १३४ ॥

તેમ જ ઊરુયુગ્મે, બંને જાણુમાં, બંને જંઘામાં અને પાદયુગ્મે મંત્રજન્ય દસ વર્ણોનું યથાક્રમે વિન્યાસ (ન્યાસ) કરવો.

Verse 135

द्वितीयोपांत्यमध्यस्थैर्मंत्रार्णैरितरैरपि । ताराद्यैः श्रृणु तद्ध्यानं सर्वसिद्धिविधायकम् ॥ १३५ ॥

મંત્રના દ્વિતીય, ઉપાંત્ય અને મધ્યસ્થ અક્ષરો વડે, તેમજ તારા-આદિ અન્ય અક્ષરો વડે પણ યુક્ત એવા તે ધ્યાનને સાંભળો; તે સર્વ સિદ્ધિ આપનાર છે.

Verse 136

श्यामवर्णशुभाकारां नवयौवनशोभिताम् । द्विद्विक्रमादष्टनागैः कल्पिताभरणोज्ज्वलैः ॥ १३६ ॥

તે શ્યામવર્ણા, શુભ અને સુંદર આકારવાળી, નવયૌવનની શોભાથી શોભિત હતી; અને દ્વિવિક્રમ તથા અષ્ટનાગોથી કલ્પિત આભૂષણોથી ઉજ્જ્વલ હતી.

Verse 137

ताटंकमंगदं तद्वद्रसना नूपुरं च तैः । विप्रक्षत्रियविट्शूद्रजातिभिर्भीमविग्रहैः ॥ १३७ ॥

તેમના દ્વારા કાનના આભૂષણો અને અંગદ, તેમજ રશના (કટિબંધ) અને નૂપુર પણ બનાવાયા—બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર એવા ચાર વર્ણના ભયંકર દેહધારી જનોએ।

Verse 138

पल्लवांशुकसंवीतां शिखिपिच्छकृतैः शुभैः । वलयैर्भूषितभुजां माणिक्यमुकुटोज्ज्वलाम् ॥ १३८ ॥

તે કોમળ પલ્લવ-વસ્ત્રોથી આવૃત હતી, શુભ મોરપિચ્છથી બનેલા આભૂષણોથી અલંકૃત; વલયોથી તેના ભુજાઓ શોભિત હતા અને માણિક્યજડિત મુકુટથી તે તેજસ્વી હતી।

Verse 139

बर्हिबर्हिकृतापीडां तच्छत्रां तत्पताकिनीम् । गुंजागुणलसद्वक्षः कुचकुंकुममंडलाम् ॥ १३९ ॥

તેના શિરે મોરપિચ્છથી બનેલો આપીડ હતો; સાથે છત્ર અને ધ્વજપતાકાઓ. ગુંજા-માળાઓથી તેનું વક્ષસ્થળ ઝળહળતું હતું અને સ્તનો પર કુંકુમના મંડળ અંકિત હતા।

Verse 140

त्रिनेत्रां चारुवदनां मंदस्मितमुखांबुजाम् । पाशांकुशवराभीतिलसद्भुजचतुष्टयाम् ॥ १४० ॥

તે ત્રિનેત્રી, મનોહર વદનવાળી, મંદ સ્મિતથી શોભિત કમલમુખી છે; અને પાશ, અંકુશ, વરમુદ્રા તથા અભયમુદ્રા ધારણ કરેલા ચાર ભુજાઓથી તેજસ્વી છે।

Verse 141

ध्यात्वैवं तोतलां देवीं पूजयेच्छक्तिभिर्वृताम् । तदग्रस्था लु फट्कारी शरचापकरोज्ज्वला ॥ १४१ ॥

આ રીતે દેવી તોતલાનું ધ્યાન કરીને, શક્તિઓથી પરિભ્રમિત એવી તેમની પૂજા કરવી જોઈએ. તેમના અગ્રભાગે ‘ફટ્કારી’ શક્તિ સ્થિત છે, જે હાથમાં બાણ અને ધનુષ ધારણ કરીને તેજસ્વી છે।

Verse 142

प्रसीदेत्फलदाने च साधकानां त्वरान्वितां । एषा तु नवमी नित्या त्वरितोक्ता मुनीश्वर ॥ १४२ ॥

ત્વરાથી સાધના કરનાર સાધકોને ફળ આપતાં તે દેવી પ્રસન્ન થાય છે. હે મુનીશ્વર, આ નવમી તિથિ નિત્યસિદ્ધ છે અને ‘ત્વરિતા-વિધિ’ તરીકે ઘોષિત છે.

Verse 143

विध्नदुःस्वप्रशमनी सर्वाभीष्टप्रदायिनी । शुचिः स्वेन युतस्त्वाद्यो रसावह्निसमन्वितः ॥ १४३ ॥

તે વિઘ્નો અને દુઃસ્વપ્નોનું શમન કરે છે અને સર્વ અભીષ્ટ આપે છે. તે શુદ્ધ છે, પોતાની સ્વશક્તિથી યુક્ત, આદ્ય સ્વરૂપા, અને રસ-વાયુ-અગ્નિથી સમન્વિત છે.

Verse 144

प्राणो द्वितीयः स्वयुतो वनदुच्छक्तिभिः परः । इतीरिता त्र्यक्षराख्या नित्येयं कुलसुंदरी ॥ १४४ ॥

‘પ્રાણ’ બીજો અક્ષર છે, જે ‘સ્વ’ સાથે યુક્ત છે, અને ‘વન’ તથા ‘દુ’ દ્વારા સૂચિત શક્તિઓના પરે (અર્થાત્ પછી) સ્થાપિત થાય છે. આ રીતે ત્ર્યક્ષરી નામે પ્રસિદ્ધ નિત્યા કુલસુંદરી કહેવાઈ છે.

Verse 145

यस्याः स्मरण मात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रजायते । त्रिभिस्तैरुदितैर्मूलवर्णैः कुर्य्यात्षडंगकम् ॥ १४५ ॥

જેનાં માત્ર સ્મરણથી સર્વજ્ઞતા પ્રગટે છે—ઉક્ત તે ત્રણ મૂળવર્ણોથી ષડંગ (છ અંગ) વિન્યાસ કરવો જોઈએ.

Verse 146

आदिमध्यावसानेषु पूजाजपविधिक्रमात् । प्रत्येक तैस्त्रिभिर्बीजैर्दीर्घस्वरसमन्वितैः ॥ १४६ ॥

પૂજા અને જપના વિધિક્રમ મુજબ આરંભે, મધ્યે અને અંતે—દરેક વખતે તે ત્રણ બીજોને દીર્ઘસ્વર સાથે ઉચ્ચારીને વિધિ કરવી જોઈએ.

Verse 147

कुर्यात्करांगवक्त्राणां न्यासं प्रोक्तं यथाविधि । ऊर्द्ध्वप्राग्दक्षिणोदक्च पश्चिमाधस्नाग्नभिः ॥ १४७ ॥

હાથ, અંગો અને મુખ પર શાસ્ત્રોક્ત વિધિ મુજબ ન્યાસ કરવો. દિશાક્રમે ઊર્ધ્વ, પૂર્વ, દક્ષિણ, ઉત્તર; તેમજ પશ્ચિમ અને અધઃ—સ્નાન તથા અગ્નિ મંત્રો સહિત કરવો.

Verse 148

सुविनद्यंतरस्थैस्तन्नदात्मसु यथाक्रमम् । आधाररंध्रहृत्स्वेकं द्वितीयं लोचनत्रये ॥ १४८ ॥

પછી સૂક્ષ્મ નાડીઓમાં સ્થિત અંતર્નાદને સાવધાને ધ્વનિત કરીને ક્રમશઃ તે નાદરૂપોમાં પ્રવેશ કરવો. એક ન્યાસ આધાર, બ્રહ્મરંધ્ર અને હૃદયમાં; બીજો ન્યાસ નેત્રત્રયમાં કરવો.

Verse 149

तृतीयं श्रोत्रचिबुके चतुर्थं घ्राणतालुषु । पंचमं चांसनाभीषु ततः पाणिपदद्वये ॥ १४९ ॥

ત્રીજો ન્યાસ કાન અને ચિબુકમાં; ચોથો નાક અને તાલુમાં. પાંચમો ખભા અને નાભિમાં; ત્યારબાદ બંને હાથ અને બંને પગમાં કરવો.

Verse 150

मूलमध्याग्रतो न्यस्येन्नवधा मूलवर्णकैः । लोहितां लोहिताकारशक्तिंबृदनिषेविताम् ॥ १५० ॥

મૂલ, મધ્ય અને અગ્ર ભાગે મૂળવર્ણોથી નવવિધ ન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ લાલવર્ણી, લાલરૂપા, પરિચારકવૃંદથી સેવિત એવી શક્તિનું ધ્યાન કરવું.

Verse 151

लोहितांशुकभूषास्रग्लेपनां षण्मुखांबुजाम् । अनर्घ्यरत्नघटितमाणिक्यमुकुटोज्वलाम् ॥ १५१ ॥

લાલ વસ્ત્રધારિણી, આભૂષણો, માળા અને લેપનથી અલંકૃત, ષણ્મુખ-અંબુજ સ્વરૂપિણી; અમૂલ્ય રત્નોથી રચિત માણિક્ય મુકુટથી તેજસ્વી—એનું ધ્યાન કરવું.

Verse 152

रत्नस्तबकसंभिन्नलसद्वक्षःस्थलां शुभाम् । कारुण्यानंदपरमा मरुणांबुजविष्टराम् ॥ १५२ ॥

તે શુભ અને તેજસ્વી છે; તેના ઉજ્જ્વલ વક્ષસ્થળ પર રત્નોના ગુચ્છો શોભે છે. કરુણા અને આનંદમાં પરમા, તે કમલાસન પર બિરાજે છે.

Verse 153

भुजैर्द्वादशभिर्युक्तां सर्वेषां सर्ववाङ्मयीम् । प्रवालाक्षस्रजं पद्मं कुंडिकां रत्ननिर्मिताम् ॥ १५३ ॥

બાર ભુજાઓથી યુક્ત, સર્વ પરંપરાઓની વાણી-વિદ્યાનું સ્વરૂપ તે દેવી છે. તે કમળ, પ્રવાળ-રુદ્રાક્ષની સ્રક્ અને રત્નનિર્મિત કુંડિકા ધારણ કરે છે.

Verse 154

रत्नपूर्णं तु चषकं लुंगीं व्याख्यानमुद्रिकाम् । दधानां दक्षिणैर्वामैः पुस्तकं चारुणोत्पलम् ॥ १५४ ॥

જમણા હાથોમાં તે રત્નોથી ભરેલો ચષક, નાની થેલી (લુંગી) અને વ્યાખ્યાન-મુદ્રા ધારણ કરે છે; ડાબા હાથોમાં પુસ્તક અને મનોહર ઉત્પલ કમળ ધરાવે છે.

Verse 155

हैमीं च लेखनीं रत्नमालां कंबुवरं भुजैः । अभितः स्तूयमानां च देवगंधर्वकिन्नरैः ॥ १५५ ॥

તે ભુજાઓમાં સુવર્ણ લેખણી, રત્નમાળા અને ઉત્તમ શંખ ધારણ કરે છે; અને દેવો, ગંધર્વો તથા કિન્નરો ચારે તરફથી તેની સ્તુતિ કરે છે.

Verse 156

यक्षराक्षसदैत्यर्षिसिद्धविद्याधरादिभिः । ध्यात्वैवमर्चयेन्नित्यां वाग्लक्ष्मीकान्तिसिद्धये ॥ १५६ ॥

યક્ષ, રાક્ષસ, દૈત્ય, ઋષિ, સિદ્ધ, વિદ્યાધર વગેરે સાથે—આ રીતે ધ્યાન કરીને—નિત્ય અર્ચન કરવું, જેથી વાણી-સિદ્ધિ, લક્ષ્મી અને કાંતિની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય.

Verse 157

सितां केवलवाक्सिद्ध्यै लक्ष्म्यै हेमप्रभामपि । धूमाभां वैरिविद्विष्ट्यै मृतये निग्रहाय च ॥ १५७ ॥

શ્વેત રૂપનો ઉપયોગ માત્ર વાક્-સિદ્ધિ માટે કરવો. હેમપ્રભા રૂપને લક્ષ્મી-સમૃદ્ધિ માટે સ્મરવું. ધૂમવર્ણ રૂપને શત્રુ-નિગ્રહ, મૃત્યુપ્રયોગ તથા નિયંત્રણ (નિગ્રહ) માટે જપવું.

Verse 158

नीलां च मूकीकरणे स्मरेत्तत्तदपेक्षया । इत्येषा दशमी नित्या प्रोक्ता ते कुलसुन्दरी ॥ १५८ ॥

કોઈને મૂક કરવા માટે, તે જ નિશ્ચિત ભાવથી નીલા રૂપનું સ્મરણ કરવું. હે કુલસુંદરી, આ રીતે નિત્ય ‘દશમી’ રૂપ તને ઉપદેશાયું છે.

Verse 159

नित्यानित्यां तु दशमीं त्रिकुटां वच्मि सांप्रतम् । हंसश्च हृत्प्राणरसादाहकर्णैः समन्वितः ॥ १५९ ॥

હવે હું દશમીનું વર્ણન કરું છું—જે નિત્ય અને અનિત્ય એમ બે પ્રકારની છે અને ‘ત્રિકુટા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તે ‘હંસ’ સાથે પણ સંયુક્ત છે; હૃદય, પ્રાણ, રસ, દાહ (તાપ) અને કર્ણોથી યુક્ત છે.

Verse 160

विद्यया कुलसुंदर्या योजितः संप्रदायतः । नित्यानित्यत्रिवर्णेयं ष़ड्भिः कूटाक्षरैर्युता ॥ १६० ॥

આ ઉપદેશ ‘કુલસુંદરી’ નામની મંગલ વિદ્યાથી યુક્ત છે અને સંપ્રદાય-પરંપરાથી સ્થાપિત છે. નિત્ય-અનિત્ય ભેદসহ તેને ત્રિવિધ રૂપે સમજવું, અને તે છ કૂટાક્ષરોથી સમ્પન્ન છે.

Verse 161

प्रतिलोमादिभी रूपैर्द्विसप्ततिभिदा मता । यस्या भजनतः सिद्धो नरः स्यात्खेचरः सुखी ॥ १६१ ॥

‘પ્રતિલોમ’ વગેરે રૂપોથી તેને દ્વિસપ્તતિ—બહોતેર ભેદવાળી માનવામાં આવે છે. તેનું ભજન કરવાથી સાધક સિદ્ધ બની સુખી ‘ખેચર’—આકાશગામી—થાય છે.

Verse 162

निग्रहानुग्रहौ कर्तुं क्षमः स्याद्भुवनत्रये । दीर्घस्वरसमेताभ्यां हंसहृभ्द्यां षडंगकम् ॥ १६२ ॥

તે ત્રિભુવનમાં નિગ્રહ અને અનુગ્રહ—બન્ને કરવા સમર્થ બને છે. દીર્ઘ સ્વરો સહિત “હંસ” અને “હૃભ્” આ બે અક્ષરોના સંયોગથી ષડઙ્ગકનો સંકેત દર્શાવવામાં આવે છે॥

Verse 163

भ्रूमध्ये कण्ठहृन्नाभिगुह्याधारेषु च क्रमात् । विद्याक्षराणि क्रमशो न्यसेद्विंदुयुतानि च ॥ १६३ ॥

ભ્રૂમધ્ય, કંઠ, હૃદય, નાભિ, ગુહ્યસ્થાન અને આધાર—આ સ્થાનોમાં ક્રમશઃ બિંદુસહિત વિદ્યાના અક્ષરોનું ન્યાસ કરવો॥

Verse 164

व्यापकं च समस्तेन विधाय विधिना पुनः । ध्यायेत्समस्तसंपत्तिहेतोः सर्वात्मिकां शिवाम् ॥ १६४ ॥

પછી ફરીથી વિધિ મુજબ સમગ્ર ક્રિયાને પૂર્ણ કરીને—સર્વ સંપત્તિ અને સિદ્ધિનું કારણ, સર્વાત્મિકા અને સર્વવ્યાપી શિવા દેવીનું ધ્યાન કરવું॥

Verse 165

उद्यद्भास्करबिंबाभां माणिक्यमुकुटोज्ज्वलाम् । पद्मरागकृताकल्पामरुणांशुकधारिणीम् ॥ १६५ ॥

તે ઉદયમાન સૂર્યબિંબ જેવી તેજસ્વી હતી, માણિક્ય મુકુટથી ઉજ્જ્વલ; પદ્મરાગ રત્નોથી રચાયેલા આભૂષણોથી અલંકૃત અને અરુણ વસ્ત્ર ધારણ કરનારી હતી॥

Verse 166

चारुस्मितलसद्वक्त्रषट्सरोजविराजिताम् । प्रतिवक्त्रं त्रिनयनां भुजैर्द्वादशभिर्युताम् ॥ १६६ ॥

મધુર સ્મિતથી દીપ્ત તેનું મુખ હતું અને તે છ કમળસમાન મુખોથી શોભિત હતી. પ્રત્યેક મુખે ત્રણ નેત્રો હતા અને તે દ્વાદશ ભુજાઓથી યુક્ત હતી॥

Verse 167

पाशाक्षगुणपुंड्रेक्षुचापखेटत्रिशूलकान् । करैर्वामैर्दधानां च अङ्कुशं पुस्तकं तथा ॥ १६७ ॥

જે દેવી ડાબા હાથોમાં પાશ, પાસો, ધનુષ્યની ડોરી, વૈષ્ણવ પુણ્ડ્રચિહ્ન, ઇક્ષુધનુષ્ય, ખડ્ગ અને ત્રિશૂલ ધારણ કરે છે, તેમજ અંકુશ અને પુસ્તક પણ વહન કરે છે—તેનું ધ્યાન કરવું।

Verse 168

पुष्पेषुमंबुजं चैव नृकपालाभये तथा । दधानां दक्षिणैर्हस्तैर्ध्यायेद्देवीमनन्यधीः ॥ १६८ ॥

અનન્ય અને એકાગ્ર મનથી તે દેવીનું ધ્યાન કરવું, જે જમણા હાથોમાં પુષ્પબાણ, કમળ, નરકપાલ અને અભયમુદ્રા ધારણ કરે છે।

Verse 169

इत्येषैकादशी प्रोक्ता द्वादशीं श्रृणु नारद । त्वरितोयांत्यमाद्यं स्याद्युतिदोहचरस्वयुक् ॥ १६९ ॥

આ રીતે એકાદશીનું વર્ણન થયું. હવે, હે નારદ, દ્વાદશીના નિયમો સાંભળ—જો સમાપ્તિમાં તાત્કાલિકતા હોય, તો વિધિપૂર્વક દાન-અર્પણ વગેરે નિર્ધારિત આચરણો સાથે સમાપનકર્મ પ્રથમ આરંભ કરવું।

Verse 170

हृञ्च दाहक्ष्मास्वयुतं वज्रेशीपञ्चमं तथा । मरुत्स्वयुक्तो मध्याढ्यो दशम्याः परतः पुनः ॥ १७० ॥

‘હૃઞ્’ બીજને ‘દાહ’ અને ‘ક્ષ્મા’ સાથે વિધિપૂર્વક જોડવું; પાંચમું ‘વજ્રેશી’ છે. પછી ‘મરુત્’ સાથે સંયુક્ત કરીને તેને મધ્યમાં સ્થાપવું; અને ફરી ‘દશમી’ પછી મૂકવું।

Verse 171

भूमी रसाक्ष्मास्वयुता वज्रेशीत्यष्टमः क्रमात् । षडक्षराणि त्वरिता तृतीयं तदनंतरम् ॥ १७१ ॥

ક્રમ મુજબ આઠમું—‘ભૂમી, રસા, ક્ષ્મા’ ‘સ્વ’ સાથે સંયુક્ત, અને ‘વજ્રેશી’. ત્યારબાદ ‘ત્વરિતા’ નામનું ષડક્ષરી મંત્ર જણાવાયું છે; અને તેના તરત પછી ત્રીજું (મંત્ર/વિન્યાસ) આવે છે।

Verse 172

द्युतिर्दाहचरस्वेन अस्या आद्यमनन्तरम् । उक्ता नीलपताकाख्या नित्या सप्तदशाक्षरी ॥ १७२ ॥

આ પછી તરત જ પ્રથમ પદ ‘દ્યુતિ’ કહેવાયું છે; ત્યારબાદ ‘દાહચરસ્વેન’ આવે છે. આ ‘નીલપતાકા’ નામનો નિત્ય સત્તર-અક્ષરી મંત્ર છે.

Verse 173

द्विद्विपक्षाक्षिषड्वर्णैर्मंत्रोत्थैरंगकल्पनम् । श्रोत्रादिनासायुगले वाचि कण्ठे हृदि क्रमात् ॥ १७३ ॥

મંત્રજન્ય અક્ષરો—બે, બે, પાંખ, આંખ અને છ વર્ણ—દ્વારા અંગ-કલ્પના (ન્યાસ) કરવો. ક્રમે: કાન પર, પછી બંને નાસારંધ્ર પર, પછી વાણી/મુખમાં, કણ્ઠમાં અને અંતે હૃદયમાં.

Verse 174

नाभावाधारकेऽथापि पादसंधिषु च क्रमात् । मन्त्राक्षराणि क्रमशो न्यसेत्सप्तदशापि च ॥ १७४ ॥

પછી નાભિના આધાર-સ્થાને તથા ક્રમે પગના સાંધાઓ પર પણ મંત્રના અક્ષરોને અનુક્રમે ન્યાસ કરવો—સત્તરેય અક્ષરોને.

Verse 175

व्यापकं च समस्तेन विदध्याञ्च यथाविधि । इन्द्रनीलनिभां भास्वन्मणिमौलिविराजिताम् ॥ १७५ ॥

અને વિધિ મુજબ સમગ્ર રીતે સર્વવ્યાપી સ્વરૂપનું નિર્માણ/ધ્યાન કરવું—ઇન્દ્રનીલ સમ ગાઢ નીલવર્ણ, તેજસ્વી, અને ઝગમગતા મણિમુકુટથી શોભિત.

Verse 176

पञ्चवक्त्रां त्रिनयनामरुणांशुकधारिणीम् । दशहस्तां लसन्मुक्तामण्याभरणमंडिताम् ॥ १७६ ॥

તે દેવીનું ધ્યાન કરવું—પંચવક્ત્રા, ત્રિનયના, અરુણ વસ્ત્ર ધારણ કરનારી; દશહસ્તા, અને તેજસ્વી મુક્તા-મણિના આભૂષણોથી મંડિત.

Verse 177

रत्नस्तबकसंपन्नदेहां चारुस्मिताननाम् । पाशं पताकां चर्मापि शार्ङ्गचापं वरं करैः ॥ १७७ ॥

રત્નસ્તબકોથી અલંકૃત દેહ અને મનોહર સ્મિતવાળું મુખ ધરાવતી દેવી—હાથોમાં પાશ, પતાકા, ચર્મઢાલ અને ઉત્તમ શારઙ્ગ ધનુષ ધારણ કરે છે।

Verse 178

दधानां वामपार्श्वस्थैः सर्वाभरणभूषितैः । अंकुशे च तथा शर्क्ति खङ्गं बाणं तथाभयम् ॥ १७८ ॥

સર્વ આભૂષણોથી ભૂષિત અને વામપાર્શ્વે સ્થિત સહચર શક્તિઓ સાથે દેવી—અંકુશ, શક્તિ, ખડ્ગ, બાણ તથા અભયમુદ્રા ધારણ કરે છે।

Verse 179

दधानां दक्षिणैर्हस्तैरासीनां पद्मविष्टरे । स्वाकारवर्णवेषास्यपाण्यायुधविभूषणैः ॥ १७९ ॥

પદ્મવિષ્ટર પર આસનસ્થ દેવી પોતાના જમણા હાથોથી શુભપ્રદાન કરે છે; પોતાના વિશિષ્ટ સ્વરૂપ—વર્ણ, વેશ, મુખ, હાથ, આયુધ અને આભૂષણ—યથાયોગ્ય રીતે તેજસ્વી છે।

Verse 180

शक्तिवृन्दैर्वृतां ध्यायेद्देवीं नित्यार्चनक्रमे । त्रिषट्कोणयुतं पद्ममष्टपत्रं ततो बहिः ॥ १८० ॥

નિત્યાર્ચનના ક્રમમાં દેવીનું ધ્યાન શક્તિવૃંદોથી ઘેરાયેલ રૂપે કરવું; અને (યંત્રમાં) દ્વિત્રિકોણથી બનેલા ષટ્કોણયુક્ત પદ્મ તથા તેની બહાર અષ્ટદળ કમળનું ભાવન કરવું।

Verse 181

अष्टास्रं भूपुरद्वन्द्वावृतं तत्पुरयुग्मकम् । चतुर्द्वारयुतं दिक्षु शाखाभिश्च समन्वितम् ॥ १८१ ॥

તે અષ્ટકોણાકાર છે, ભૂપુરના દ્વંદ્વથી આવૃત છે; તેમાં પુરનું યુગ્મ છે; દિશાઓમાં ચાર દ્વારોથી યુક્ત અને શાખા-પ્રસારોથી સમન્વિત છે।

Verse 182

कृत्वा नामावृतां शक्तिं गणैस्तत्रार्चयेच्छिवाम् । एषा ते द्वादशी नित्या प्रोक्ता नीलपताकिनी ॥ १८२ ॥

નામોથી આવૃત શક્તિ રચીને, ત્યાં ગણો સહિત શિવા દેવીનું પૂજન કરવું. આ જ તારા માટે નિત્ય દ્વાદશી વ્રત કહેવાયું છે—‘નીલપતાકિની’ નામે પ્રસિદ્ધ।

Verse 183

समरे विजयं खङ्गपादुकांजनसिद्धिदा । वेतालयक्षिणीचेटपिशाचादिप्रसाधिनी ॥ १८३ ॥

તે યુદ્ધમાં વિજય આપે છે, ખડ્ગ, પાદુકા અને અંજન જેવી સિદ્ધિઓ આપે છે; તેમજ વેતાલ, યક્ષિણી, ચેટક-સેવક, પિશાચ આદિને વશમાં કરે છે।

Verse 184

निधानबिलसिद्धान्नसाधिनी कामचोदिता । अथ त्रयोदेशीं नित्यां वक्ष्यामि श्रृणु नारद ॥ १८४ ॥

ઇચ્છાથી પ્રેરિત થઈ તે નિધિ-ગુફામાંથી પ્રાપ્ત સિદ્ધ-અન્નને સિદ્ધ કરનાર બની. હવે હું નિત્ય ત્રયોદશી વ્રત વર્ણવું છું; સાંભળ, હે નારદ।

Verse 185

रसो नभस्तथा दाहो व्याप्तक्ष्मावनपूर्विका । खेन युक्ता भवेन्नित्या विजयैकाक्षरा मुने ॥ १८५ ॥

‘રસો’, ‘નભઃ’ અને ‘દાહ’, તેમજ ‘વ્યાપ્ત’, ‘ક્ષ્મા’, ‘વન’થી શરૂ થતો ક્રમ—આ બધું ‘ખ’ સાથે જોડાય તો, હે મુનિ, નિત્ય એકાક્ષરી ‘વિજયા’ બને છે।

Verse 186

विद्याया व्यंजनैर्दीर्घस्वरयुक्तैश्चतुष्टयम् । शेषाभ्यां च द्वयं कुर्यात्षडंगानि करांगयोः ॥ १८६ ॥

આ વિદ્યામાં દીર્ઘ સ્વરયુક્ત વ્યંજનો દ્વારા ચારનું સમૂહ બનાવવું; અને બાકી બે દ્વારા એક યુગ્મ કરવું—આ રીતે કરાંગ પર ષડંગ-ન્યાસ કરવો.

Verse 187

ज्ञानेंद्रियेषु श्रोत्रादिष्वथ चित्ते च विन्यसेत् । अक्षराणि क्रमाद्बिन्दुयुतान्यन्यत्तु पूर्ववत् ॥ १८७ ॥

શ્રોત્રાદિ જ્ઞાનઇન્દ્રિયો તથા ચિત્તમાં પણ ક્રમથી અક્ષરન્યાસ કરવો. બિંદુયુક્ત વર્ણોને અનુક્રમે સ્થાપિત કરી, બાકીનું પૂર્વવત્ કરવું.

Verse 188

पञ्च वक्त्रां दशभुजां प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनाम् । भास्वन्मुकुटविन्यासचन्द्रलेखाविराजिताम् ॥ १८८ ॥

તે પંચવક્ત્રા અને દશભુજા છે; પ્રત્યેક મુખે ત્રિનેત્ર છે. તેજસ્વી મુકુટોના વિન્યાસથી અને ચંદ્રલેખા-આભૂષણથી તે વિરાજે છે.

Verse 189

सर्वाभरणसंयुक्तां पीतांबरसमुज्ज्वलाम् । उद्यद्भास्वद्बिंबतुल्यदेहकांतिं शुचिस्मिताम् ॥ १८९ ॥

તે સર્વ આભૂષણોથી સંયુક્ત, પીતાંબરથી તેજસ્વી છે. ઉદયમાન પ્રકાશમાન બિંબ સમાન દેહકાંતિ ધરાવે છે અને શુદ્ધ સૌમ્ય સ્મિતથી યુક્ત છે.

Verse 190

शंखं पाशं खेटचापौ कह्लारं वामबाहुभिः । चक्रं तथांकुशं खङ्गं सायकं मातुलुं गकम् ॥ १९० ॥

ડાબા હાથોમાં શંખ, પાશ, ખેટ (ઢાલ) અને ચાપ (ધનુષ), તેમજ કહ્લાર (કમળ) ધારણ કરે છે. તેમજ ચક્ર, અંકુશ, ખડ્ગ, સાયક (બાણ) અને માતુલુંગ (બીજપૂર) પણ ધારણ કરે છે.

Verse 191

दधानां दक्षिणैर्हस्तैः प्रयोगे भीमदर्शनाम् । उपासनेति सौम्यां च सिंहोपरि कृतासनाम् ॥ १९१ ॥

જમણા હાથોમાં ધારણ કરનાર રૂપે, પ્રયોગમાં તેને ભીમદર્શન રૂપે ભાવવી. પરંતુ ઉપાસનામાં તેને સૌમ્ય, સિંહ પર આસનસ્થ રૂપે ધ્યાન કરવું.

Verse 192

व्याघ्रारूढाभिरभितः शक्तिभिः परिवारिताम् । समरे पूजनेऽन्येषु प्रयोगेषु सुखासनाम् ॥ १९२ ॥

તે દેવી સર્વ તરફ વ્યાઘ્રારૂઢ શક્તિઓથી પરિઘેરાયેલી છે; સમર, પૂજા તથા અન્ય વિધિ-પ્રયોગોમાં તેને સુખાસન પર બિરાજમાન રૂપે ધ્યાન કરવું જોઈએ.

Verse 193

शक्तयश्चापि पूजायां सुखासनसमन्विताः । सर्वा देव्याः समाकारमुखपाण्यायुधा अपि ॥ १९३ ॥

પૂજાવિધિમાં શક્તિઓ પણ સુખાસનસમન્વિત માનવી; તે સર્વ દેવીઓ સમરૂપ—સમાન મુખ, સમાન હસ્ત અને સમાન આયુધવાળી—રૂપે ધ્યાન કરવી.

Verse 194

चतुरस्रद्वयं कृत्वा चतुर्द्वारोपशोभितम् । शाखष्टकसमोपेतं तत्र प्राग्वत्समर्चयेत् ॥ १९४ ॥

બે ચતુરસ્ર મંડળ બનાવી, ચાર દ્વારોથી શોભિત કરી અને અષ્ટશાખાથી યુક્ત કરી; ત્યાં પૂર્વમુખ વત્સનું વિધિપૂર્વક સમ્યક્ પૂજન કરવું.

Verse 195

तदंतर्वृतयुग्मांतरष्टकोणं विधाय तु । तदंतश्च तथा पद्मं षोडशच्छदसंयुतम् ॥ १९५ ॥

પછી તે યુગ્મ વર્તુળોના મધ્યસ્થ સ્થાને અષ્ટકોણ રચી; તેના અંદર ફરી ષોડશછદસંયુત પદ્મ પણ તેમ જ બનાવવું.

Verse 196

तथैवाष्टच्छद पद्मं विधायावाह्य तत्र ताम् । तत्तच्छक्त्या वृतां सम्यगुपचारैस्तथार्चयेत् ॥ १९६ ॥

એ જ રીતે અષ્ટછદ પદ્મ બનાવી ત્યાં દેવીનું આવાહન કરવું; પછી તત્તત્ શક્તિઓથી પરિઘેરાયેલી દેવીની યોગ્ય ઉપચારોથી સમ્યક્ અર્ચના કરવી.

Verse 197

एषा त्रiयोदशी प्रोक्ता वादेयुद्धे जयप्रदा । चतुर्दशीं प्रवक्ष्येऽथ नित्यां वै सर्वमंगलाम् ॥ १९७ ॥

આ ત્રયોદશી વાદ-વિવાદના યુદ્ધમાં વિજય આપનારી કહેવાઈ છે. હવે હું ચતુર્દશીનું વર્ણન કરું છું—જે નિત્ય આચરણીય અને સર્વમંગલમય છે।

Verse 198

हृदंबुवनयुक्तं खं नित्या स्यात्सर्वमंगला ॥ १९८ ॥

‘હૃત્’ (હૃદય), ‘અંબુ’ (જળ) અને ‘વન’ સાથે જોડાયેલું ‘ખ’ અક્ષર નિત્ય સર્વમંગલનું કારણ બને।

Verse 199

एकाक्षर्यनया सिद्धो जायते खेचरः क्षणात् । षड्दीर्घाढ्यां मूलविद्यां षडंगेषु प्रविन्यसेत् ॥ १९९ ॥

આ એકાક્ષરી રીતથી સાધક ક્ષણમાં સિદ્ધ થઈ ‘ખેચર’ બને છે. ત્યારબાદ છ દીર્ઘ સ્વરોથી યુક્ત મૂળવિદ્યાનો ષડંગ-ન્યાસ સાવધાને કરવો।

Verse 200

तां नित्यां जातरूपाभां मुक्तामाणिक्यभूषणाम् । माणिक्यमुकुटां नेत्रद्वयप्रेंखद्दयापराम् ॥ २०० ॥

મેં તે નિત્યા દેવીને જોયા—શુદ્ધ સોનાં જેવી તેજસ્વી, મુક્તા અને માણિક્યના ભૂષણોથી અલંકૃત, માણિક્યમુકુટધારિણી, પરમ કરુણામયી; તેના બે નેત્ર સ્નેહભર્યા લયમાં મૃદુ રીતે ડોલતા હતા।