The Exposition of Nṛsiṁha Worship-Mantras, Nyāsa, Mudrās, Yantras, Kavaca, and Nṛsiṁha Gāyatrī

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । शुणु नारद वक्ष्यामि दिव्यान्नरहरेर्मनून् । यान्समाराध्य ब्रह्माद्याश्चक्रुः सृष्ट्यादि कर्म वै ॥ १ ॥

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે નારદ, સાંભળ; હું નરહરિના દિવ્ય મંત્રો કહું છું. જેમની આરાધના કરીને બ્રહ્મા આદિએ સૃષ્ટિ વગેરે કર્મો કર્યા।

Verse 2

संवर्तकश्चन्द्र मौलिर्मनुर्वह्निविभूषितः । एकाक्षरः स्मृतो मन्त्रो भजतां सुरपादपः ॥ २ ॥

તે સંવર્તક, ચંદ્રમૌલિ અને અગ્નિથી વિભૂષિત મનુ છે. ભજન કરનારાઓ માટે તે એકાક્ષરી મંત્ર અને દેવ-કલ્પવૃક્ષ સમ વરદાતા તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 3

मुनिरत्रिश्च जगती छन्दो बुद्धिमतां वर । देवता नृहरिः प्रोक्तो विनियोगोऽखिलाप्तये ॥ ३ ॥

અહીં ઋષિ અત્રિ, છંદ જગતી, હે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ. દેવતા નૃહરી (નરસિંહ) કહેવાયા છે; તેનો વિનિયોગ સર્વ ફળપ્રાપ્તિ માટે છે।

Verse 4

क्षं बीजं शक्तिरी प्रोक्ता षड्दीर्घेण षडङ्गकम् । अर्केन्दुवह्निनयनं शरदिन्दुरुचं करैः ॥ ४ ॥

‘ક્ષં’ બીજ છે, ‘ઈ’ શક્તિ કહેવાઈ છે; છ દીર્ઘ સ્વરો વડે ષડંગ-ન્યાસ થાય છે. સૂર્ય-ચંદ્ર-અગ્નિ સમ નેત્રોવાળા, શરદચંદ્ર જેવી કાંતિથી દીપ્ત, દિવ્ય કરો સહિત દેવનું ધ્યાન કરવું।

Verse 5

धनुश्चक्राभयवरान्दधतं नृहरिं स्मरेत् । लक्षं जपस्तद्दशांशहोमश्च घृतपायसैः ॥ ५ ॥

ધનુષ્ય, ચક્ર, અભયમુદ્રા અને વરદહસ્ત ધારણ કરનાર નૃહરિનું સ્મરણ કરવું. મંત્રનો એક લાખ જપ કરીને, તેનું દશાંશ ઘી અને પાયસથી હોમ કરવો.

Verse 6

यजेत्पीठे वैष्णवे तु केसरेष्वङ्गपूजनम् । खगेशं शंकरं शेषं शतानन्दं दिगालिषु ॥ ६ ॥

વૈષ્ણવ પીઠ પર યજન કરીને, કમળદળોમાં અંગપૂજન કરવું. દિશાના આવરણોમાં ખગેશ (ગરુડ), શંકર, શેષ અને શતાનંદનું પૂજન કરવું.

Verse 7

श्रियं ह्रियं धृतिं पुष्टिं कोणपत्रेषु पूजयेत् । दन्तच्छदेषु नृहरींस्तावतः पूजयेत्क्रमात् ॥ ७ ॥

કોણપત્રોમાં શ્રી, હ્રી, ધૃતિ અને પુષ્ટિનું પૂજન કરવું. દંતચ્છદોમાં એટલી જ સંખ્યામાં નૃહરિઓનું ક્રમે પૂજન કરવું.

Verse 8

कृष्णो रुद्रो महाघोरो भीमो भीषण उज्ज्वलः । करालो विकरालश्च दैत्यान्तो मधुसूदनः ॥ ८ ॥

એ જ કૃષ્ણ છે, એ જ રુદ્ર—મહાઘોર. એ જ ભીમ, ભીષણ હોવા છતાં ઉજ્જ્વલ; કરાળ અને વિકારાળ; દૈત્યાંતક મધુસૂદન।

Verse 9

रक्ताक्षः पिगलाक्षश्चाञ्जनो दीप्तरुचिस्तथा । सुघोरकश्च सुहनुर्विश्वको राक्षसान्तकः ॥ ९ ॥

એ રક્તાક્ષ, પિંગલાક્ષ, અંજન-શ્યામ અને દીપ્ત તેજવાળો છે. એ સुघોર, સુહનુ (દૃઢ હનુ), વિશ્વવ્યાપી અને રાક્ષસાંતક છે.

Verse 10

विशालको धूम्रकेशो हयग्रीवो घनस्वनः । मेघवर्णः कुम्भकर्णः कृतान्ततीव्रतेजसौ ॥ १० ॥

(તે) વિશાળકાય, ધૂમ્રકેશ, હયગ્રીવ, ઘનસ્વન; મેઘવર્ણ, કુંભકર્ણ, અને કૃતાંત સમ તીવ્ર તેજવાળો છે।

Verse 11

अग्निवर्णो महोग्रश्च ततो विश्वविभूषणः । विघ्नक्षमो महासेनः सिंहा द्वात्रिंशदीरिताः ॥ ११ ॥

પછી અગ્નિવર્ણ, મહોગ્ર, વિશ્વવಿಭૂષણ, વિઘ્નક્ષમ, મહાસેન અને સિંહ—આ રીતે બત્રીસ નામો ઉચ્ચારાયા।

Verse 12

तद्बहिः प्रार्चयेद्विद्वाँ ल्लोकपालान्सहेतिकान् । एवं सिद्धे मनौ मन्त्री साधयेदखिलेप्सितान् ॥ १२ ॥

પછી (આંતરિક વિધિ) બહાર વિદ્વાન સાધકે લોકપાલોને તેમના ચિહ્નો અને આયુધો સહિત વિધિપૂર્વક પૂજવા જોઈએ. આ રીતે મંત્ર સિદ્ધ થતાં મંત્રસાધક સર્વ ઇચ્છિત ફળ સિદ્ધ કરે છે।

Verse 13

विष्णुः प्रद्युम्नयुक् शार्ङ्गी साग्निर्वीरं महांस्ततः । विष्णुं ज्वलन्तं भृग्वीशो जलं पद्मासनं ततः ॥ १३ ॥

પછી પ્રદ્યુમ્નયુક્ત શારઙ્ગધારી વિષ્ણુને અગ્નિ સહિત ધ્યાન કરવું; ત્યારબાદ મહાવીરને; પછી જ્વલંત તેજરૂપ વિષ્ણુને; પછી ભૃગુઓના ઈશને; પછી જળને; અને પછી પદ્માસન (બ્રહ્મા)ને ધ્યાન કરવું।

Verse 14

हरिस्तु वासुदेवाय वैकुण्ठो विष्णुसंयुतः । गदी सेन्दुनृसिंहं च भीषणं भद्र मेव च ॥ १४ ॥

હરિને વાસુદેવ, વિષ્ણુસંયુક્ત વૈકુંઠ, ગદાધારી (ગદી), (સ)ઇન્દુ-નૃસિંહ, તેમજ ભીષણ અને ભદ્ર—આ નામોથી પણ સ્તુતિ કરવામાં આવે છે।

Verse 15

मृत्युमृत्युं ततः शौरिर्भानोर्नारायणान्वितः । नृहरेर्द्वाविंशदर्णोऽय मन्त्रः साम्राज्यदायकः ॥ १५ ॥

પછી ‘મૃત્યુ-મૃત્યુ’ મંત્ર; ત્યારબાદ શૌરી મંત્ર; પછી નારાયણ નામથી સંયુક્ત ભાનુ મંત્ર. આ નૃહરી (નૃસિંહ) નો બાવીસ અક્ષરનો મંત્ર છે, જે સામ્રાજ્ય અને અધિપત્ય આપે છે.

Verse 16

ब्रह्मा मुनिस्तु गायत्री छन्दोऽनुष्टुबुदाहृतम् । देवता नृहरिश्चास्य सर्वेष्टफलदायकः ॥ १६ ॥

આ મંત્રના ઋષિ તરીકે બ્રહ્મા જણાવાયા છે; છંદ અનुष્ટુપ્ કહેવાયું છે. તેના દેવતા નૃહરી છે, જે સર્વ ઇષ્ટ ફળ આપે છે.

Verse 17

हं बीजं इं तथा शक्तिर्विनियोगोऽखिलाप्तये । वेदैश्चतुर्भिर्वसुभिः षड्भिः षड्भिर्युगाक्षरैः ॥ १७ ॥

બીજ ‘હં’ છે અને શક્તિ ‘ઇં’ છે. તેનો વિનિયોગ સર્વ લક્ષ્યોની પ્રાપ્તિ માટે છે. આ ચાર વેદો, આઠ વસુઓ, છ વેદાંગો તથા યુગના ષડક્ષરી મંત્ર દ્વારા પ્રતિપાદિત છે.

Verse 18

षडङ्गानि निधायाथ मूर्ध्नि भाले च नेत्रयोः । मुखबाह्वङिघ्रसन्ध्यग्रेष्वथ कुक्षौ तथा हृदि ॥ १८ ॥

પછી ષડંગ-ન્યાસ કરીને શિરોચૂડા, લલાટ અને નેત્રોમાં સ્થાપન કરવું; ત્યારબાદ મુખ, બાહુઓ અને પગના અગ્ર-સંધિસ્થાનોમાં; પછી કુક્ષિ તથા હૃદયમાં પણ ન્યાસ કરવો.

Verse 19

गले पार्श्वद्वये पृष्ठे ककुद्यर्णान्मनूद्भवान् । प्रणवान्तरितान् कृत्वा न्यसेत्साधकसत्तमः ॥ १९ ॥

શ્રેષ્ઠ સાધકે ગળા, બંને બાજુઓ અને પીઠ પર મનુમાંથી ઉત્પન્ન અક્ષરોનો ન્યાસ કરવો—દરેક અક્ષર પહેલાં પ્રણવ (ૐ) રાખીને।

Verse 20

नृसिंहसान्निध्यकरो न्यासो दशविधो यथा । कराङ्घ्र्यष्टाद्यङ्गुलीषु पृथगाद्यन्तपर्वणोः ॥ २० ॥

શ્રી નૃસિંહનું સાન્નિધ્ય કરાવતો ન્યાસ શાસ્ત્રોક્ત રીતે દસ પ્રકારનો છે. હાથ અને પગની આઠેય આંગળીઓના પ્રથમ તથા અંતિમ સાંધાઓ પર તેને અલગ અલગ રીતે વિન્યાસ કરવો॥ ૨૦ ॥

Verse 21

सर्वाङ्गुलीषु विन्यस्यावशिष्टं तलयोर्न्यसेत् । शिरोललाटे भ्रूमध्ये नेत्रयोः कर्णयोस्तथा ॥ २१ ॥

બધી આંગળીઓમાં વિન્યાસ કર્યા પછી જે અવશેષ રહે તે બંને હથેળીઓ પર ન્યસે. તેમજ શિર, લલાટ, ભ્રૂમધ્ય, નેત્રો અને કર્ણોમાં પણ ન્યાસ કરવો॥ ૨૧ ॥

Verse 22

कपोलकर्णमूले च चिबुकोर्द्ध्वाधरोष्ठके । कण्ठे घोणे च भुजयोर्हृत्तनौ नाभिमण्डले ॥ २२ ॥

ગાલ પર અને કાનના મૂળે, ચિબુક પર તથા ઉપરના-નીચલા હોઠ પર, કણ્ઠ પર અને નાક પર, બંને ભુજાઓ પર, હૃદયપ્રદેશમાં, તેમજ કમર અને નાભિમંડળમાં (ન્યાસ કરવો)॥ ૨૨ ॥

Verse 23

दक्षान्पदोस्तले कट्यां मेढ्रोर्वोजानुजङ्घयोः । गुल्फे पादकराङ्गुल्योः सर्वसन्धिषु रोमसु ॥ २३ ॥

‘દ’થી આરંભ થતા અક્ષરોનો ન્યાસ પગના તળિયે કરવો; પછી કમર, ગુહ્ય, જાંઘ, ઘૂંટણ અને પિંડળી પર। ગુલ્ફે, પગની તથા હાથની આંગળીઓ પર, સર્વ સાંધાઓ પર અને રોમોમાં પણ (ન્યાસ કરવો)॥ ૨૩ ॥

Verse 24

रक्तास्थिमज्जासु तनौ न्यसेद्वर्णान्विचक्षणः । वर्णान्पदे गुल्फजानुकटिनाभिहृदि स्थले ॥ २४ ॥

વિવેકી સાધકે દેહમાં રક્ત, અસ્થિ અને મજ્જામાં પણ પવિત્ર વર્ણોનો ન્યાસ કરવો. તેમજ પગ, ગુલ્ફ, ઘૂંટણ, કમર, નાભિ અને હૃદયપ્રદેશમાં પણ તે વર્ણો સ્થાપિત કરવા॥ ૨૪ ॥

Verse 25

बाह्वोः कण्ठे च चिबुके चौष्ठे गण्डे प्रविन्यसेत् । कर्णयोर्वदने नासापुटे नेत्रे च मूर्द्धनि ॥ २५ ॥

બાહુઓ, કણ્ઠ, ચિબુક, ઓષ્ઠ અને ગંડ પર વિધિપૂર્વક ન્યાસ કરવો. તેમ જ કર્ણોમાં, મુખમાં, નાસાપુટોમાં, નેત્રોમાં અને મસ્તકશિખરે પણ સ્થાપિત કરવું॥૨૫॥

Verse 26

पदानि तु मुखे मूर्ध्नि नसि चक्षुषि कर्णयोः । आस्ये च हृदये नाभौ पादान्सर्वाङ्गके न्यसेत् ॥ २६ ॥

પવિત્ર પદોનું ન્યાસ મુખમાં, મસ્તકમાં, નાસિકામાં, નેત્રોમાં અને કર્ણોમાં કરવો. પછી મુખમંડળ, હૃદય અને નાભિમાં—અને અંતે સર્વ અંગોમાં તે પદો સ્થાપિત કરવા॥૨૬॥

Verse 27

अर्द्धद्वयं न्यसेन्मूर्ध्नि आहृत्पादात्तदङ्गकम् । उग्रादीनि पदानीह मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् ॥ २७ ॥

મંત્રના બે અર્ધ મસ્તક પર ન્યાસ કરવો; અને હૃદયથી પાદાંત સુધી તેના અંગોમાં વિન્યસ્ત કરવો. અહીં ‘ઉગ્ર…’ વગેરે પદો સાથે હું મૃત્યુમૃત્યુ—મૃત્યુવિજયી—ને નમસ્કાર કરું છું॥૨૭॥

Verse 28

इत्यन्तान्यास्यकघ्राणचक्षुः श्रोत्रेषु पक्ष्मसु । हृदि नाभौ च कट्यादिपादान्तं नवसु न्यसेत् ॥ २८ ॥

આ રીતે પૂર્વોક્ત ન્યાસ પૂર્ણ કરીને, મુખમાં, ઘ્રાણમાં, નેત્રોમાં, કર્ણોમાં અને પાંપણોમાં ન્યાસ કરવો. હૃદયમાં, નાભિમાં તથા કટિથી પાદાંત સુધી—આ રીતે કુલ નવ સ્થાનોમાં સ્થાપિત કરવું॥૨૮॥

Verse 29

वीराद्यानपि तान्येव यथापूर्वं प्रविन्यसेत् । नृसिंहाद्यानि तान्येव पूर्ववद्विन्यसेत्सुधीः ॥ २९ ॥

‘વીર’ વગેરે તે જ (મંત્ર/રૂપ)નું પણ અગાઉ જેમ કહ્યું તેમ જ ન્યાસ કરવો. તેમજ ‘નૃસિંહ’ વગેરેનું પણ વિદ્વાન સાધકે પૂર્વવત્ વિન્યસ્ત કરવું॥૨૯॥

Verse 30

चन्द्रा ग्निवेदषड्रामनेत्रदिग्बाहुभूमितान् । विभक्तान्मन्त्रवर्णांश्च क्रमात्स्थानेषु विन्यसेत् ॥ ३० ॥

ચંદ્ર, અગ્નિ, વેદ, ષડંગ, રામ, નેત્ર, દિશાઓ, બાહુ અને ભૂમિ—આમાં વિભાજિત કરેલા મંત્રવર્ણોને ક્રમે પોતાના સ્થાનોમાં વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કરવો।

Verse 31

मूले मूलाच्च नाभ्यन्तं नाभ्यादि हृदयावधि । हृदयाद्भ्रूयुगान्तं तु नेत्रत्रये च मस्तके ॥ ३१ ॥

મૂલાધારથી નાભિ સુધી, નાભિથી હૃદય પ્રદેશ સુધી, હૃદયથી ભ્રૂમધ્યના અંત સુધી, અને પછી મસ્તકમાં સ્થિત તૃતીય નેત્ર સુધી—આ ક્રમે આંતરિક ધ્યાનસ્થાનો છે।

Verse 32

बाह्वोरङ्गुलिषु प्राणे मूर्द्धादि चरणावधि । विन्यसेन्नामतो धीमान्हरिन्यासोऽयमीरितः ॥ ३२ ॥

બાહુઓ અને આંગળીઓ પર, પ્રાણવાયુઓમાં, તથા મસ્તકથી પાદ સુધી—દિવ્ય નામોનો ન્યાસ બુદ્ધિમાન સાધકે કરવો; આને ‘હરિ-ન્યાસ’ કહે છે।

Verse 33

न्यासस्यास्य तु माहात्म्यं जानात्येको हरिः स्वयम् । एवं न्यासविधिं कृत्वा ध्यायेच्च नृहरिं हृदि ॥ ३३ ॥

આ ન્યાસનું માહાત્મ્ય સ્વયં હરિ એકલોજ જાણે છે. તેથી આ રીતે ન્યાસવિધિ કરીને હૃદયમાં નૃહરિનું ધ્યાન કરવું।

Verse 34

गलासक्तलसद्बाहुस्पृष्टकेशोऽब्जचक्रधृक् । नखाग्रभिन्नदैत्येशो ज्वालामालासमन्वितः ॥ ३४ ॥

કંઠે આસક્ત તેજસ્વી બાહુઓવાળો, સંઘર્ષથી વિખરાયેલા કેશવાળો, કમળ અને ચક્ર ધારણ કરનાર—નખાગ્રથી દૈત્યેશને વિદારિત કરી, જ્વાલામાળાથી પરિભૂષિત થઈ તે વિરાજમાન થયો।

Verse 35

दीप्तजिह्वस्त्रिनयनो दंष्ट्रोग्रं वदनं वहन् । नृसिंहोऽस्मान्सदा पातु स्थलांबुगगनोपगः ॥ ३५ ॥

દીપ્ત જિહ્વા, ત્રિનેત્ર અને તીક્ષ્ણ દંષ્ટ્રાઓથી ભયંકર મુખ ધારણ કરનાર શ્રીનૃસિંહ—જે સ્થલ, જલ અને ગગનમાં વિહરે છે—અમને સદા રક્ષા કરે।

Verse 36

ध्यात्वैवं दर्शयेन्मुद्रा ं नृसिंहस्य महात्मनः । जानुमध्यगतौ कृत्वा चिबुकोष्ठौ समावुभौ ॥ ३६ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને મહાત્મા શ્રીનૃસિંહની મુદ્રા દર્શાવવી; બંને ઘૂંટણોની વચ્ચે ચિબુક અને હોઠને સમરૂપે સ્થિર કરવાં।

Verse 37

हस्तौ च भूमिसंलग्नौ कम्पमानः पुनः पुनः । मुखं विजृन्भितं कृत्वा लेलिहानां च जिह्विकाम् ॥ ३७ ॥

બંને હાથ ભૂમિ પર ચોંટાડીને તે વારંવાર કંપે; મુખને વિશાળ કરીને ખોલે અને જિહ્વાથી વારંવાર ચાટે।

Verse 38

एषा मुद्रा नारसिंही प्रधानेति प्रकीर्तिता । वामस्याङ्गुष्ठतो बद्ध्वा कनिष्ठामन्गुलीत्रयम् ॥ ३८ ॥

આ મુદ્રા ‘નારસિંહી’ તરીકે પ્રખ્યાત છે, મુદ્રાઓમાં અગ્રગણ્ય; ડાબા હાથમાં અંગૂઠાથી બાંધી ત્રણ આંગળીઓને કનિષ્ઠા સુધી સંયોજિત કરવી।

Verse 39

त्रिशूलवत् संमुखोर्द्ध्वे कुर्यान्मुद्रा ं नृसिंहगाम् । अङ्गुष्ठाभ्यां च करयोस्तथाऽक्रम्य कनिष्ठके ॥ ३९ ॥

ત્રિશૂલની જેમ સામે ઊંચે રાખીને નૃસિંહ-મુદ્રા કરવી; અને બંને હાથના અંગૂઠાથી એ જ રીતે કનિષ્ઠા આંગળીઓને દબાવવી।

Verse 40

अधोमुखाभिः शिष्टाभिः शेषाभिर्नृहरौ ततः । हस्तावधोमुखौ कृत्वा नाभिदेशे प्रसार्य च ॥ ४० ॥

પછી બાકી રહેલી આંગળીઓને શાસ્ત્રવિધિ મુજબ અધોમુખ કરીને નૃહરિ વિષે ક્રિયા કરવી. બંને હાથ અધોમુખ રાખીને નાભિ પ્રદેશ તરફ પ્રસારી દેવા.

Verse 41

तर्जनीभ्यां नयेत्स्कन्धौ प्रोक्ता चान्त्रणमुद्रि का । हस्तावूर्द्ध्वमुखौ कृत्वा तले संयोज्य मध्यमे ॥ ४१ ॥

બંને તર્જનીથી ખભા સ્પર્શ/સૂચવવા; આને ‘આંત્રણ-મુદ્રા’ કહેવામાં આવી છે. પછી હાથ ઊર્ધ્વમુખ કરીને મધ્યમાં બંને તળિયા જોડવા.

Verse 42

अनामायां तु वामायां दक्षिणां तु विनिक्षिपेत् । तर्जन्यौ पृष्ठतो लग्नौ अङ्गुष्ठौ तर्जनीश्रितौ ॥ ४२ ॥

ડાબા હાથની અનામિકા પર જમણું (હાથ/આંગળ) મૂકવું. બંને તર્જની પાછળથી જોડાયેલી રહે અને બંને અંગૂઠા તર્જનીના આધારથી સ્થિર રહે.

Verse 43

चक्रमुद्रा भवेदेषा नृहरेः सन्निधौ मता । चक्रमुद्रा तथा कृत्वा तर्जनीभ्यां तु मध्यमे ॥ ४३ ॥

નૃહરિની સન્નિધિમાં આ ‘ચક્ર-મુદ્રા’ માનવામાં આવે છે. આ રીતે ચક્ર-મુદ્રા કરીને બંને તર્જનીને મધ્યમાં સ્થિર કરવી.

Verse 44

पीडयेद्दंष्ट्रमुद्रै षा सर्वपापप्रणाशिनी । एता मुद्रा नृसिंहस्य सर्वमन्त्रेषु सम्मताः ॥ ४४ ॥

આ ‘દંષ્ટ્રા-મુદ્રા’ કરવી; તે સર્વ પાપોનો નાશ કરનારી છે. નૃસિંહની આ મુદ્રાઓ સર્વ મંત્રોમાં સમ્મત અને પ્રશંસિત છે.

Verse 45

वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं च पायसैः । घृताक्तैर्जुहुयाद्वह्नौ पीठे पूर्वोदितेऽचयेत् ॥ ४५ ॥

મંત્રનું એક લાખ જપ કરવું; પછી તેના દશાંશ પ્રમાણે ઘી-મિશ્રિત પાયસની આહુતિ અગ્નિમાં આપવી, અને પૂર્વોક્ત પીઠ/વેદી પર તે અર્પણ સ્થાપિત કરવું।

Verse 46

अङ्गा न्यादौ समाराध्यदिक्पत्रेषु यजेत्पुनः । गरुडादीन् श्रीमुखांश्च विदिक्षु लोकपान्बहिः ॥ ४६ ॥

અંગન્યાસાદિ વિધિ કરીને દેવતાની સમ્યક આરાધના કર્યા પછી, દિશાના પત્રો પર ફરી પૂજન કરવું; અને વિદિશાઓમાં ગરુડાદિ તથા શ્રીમુખ સેવકોનું, તેમજ બહાર લોકપાલોનું પૂજન કરવું।

Verse 47

एवं संसाधितो मन्त्रः सर्वान्कामान्प्रपूरयेत् । सौम्ये कार्ये स्मरेत्सौम्यं क्रूरं क्रूरे स्मरेद्बुधः ॥ ४७ ॥

આ રીતે સમ્યક સિદ્ધ થયેલો મંત્ર સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે. સૌમ્ય કાર્યમાં સૌમ્ય રૂપનું, અને ક્રૂર કાર્યમાં ક્રૂર રૂપનું સ્મરણ બુદ્ધિમાને કરવું।

Verse 48

पूर्वमृत्युपदे शत्रोर्नाम कृत्वा स्वयं हरिः । निशितैर्नखदंष्ट्राग्रैः खाद्यमानं च संस्मरेत् ॥ ४८ ॥

મૃત્યુસન્નિહિત ક્ષણે શત્રુનું નામ પહેલાં રાખીને, પછી સ્વયં હરિનું સ્મરણ કરવું—તેમને તીક્ષ્ણ નખો અને દંષ્ટ્રાના અગ્રથી શત્રુને ભક્ષણ કરતાં ધ્યાન કરવું।

Verse 49

अष्टोत्तरशतं नित्यं जपेन्मन्त्रमतन्द्रि तः । जायते मण्डलादर्वाक् शत्रुर्वै शमनातिथिः ॥ ४९ ॥

દરરોજ બેદરકારી વિના મંત્રનું અષ્ટોત્તરશત (૧૦૮) જપ કરવું. ત્યારે મંડળની સામે શત્રુ પણ શાંત થઈને અતિથિ સમાન બની જાય છે।

Verse 50

ध्यानभेदानथो वक्ष्ये सर्वसिद्धिप्रदायकान् । श्रीकामः सततं ध्यायेत्पूर्वोक्तं नृहरिं सितम् ॥ ५० ॥

હવે હું ધ્યાનના ભેદ કહું છું, જે સર્વ સિદ્ધિ આપનાર છે. શ્રી-સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારએ પૂર્વોક્ત શ્વેતપ્રભ નૃહરિનું સતત ધ્યાન કરવું॥૫૦॥

Verse 51

वामाङ्कस्थितया लक्ष्म्यालिङ्गितं पद्महस्तया । विषमृत्यूपरोगादिसर्वोपद्र वनाशनम् ॥ ५१ ॥

ડાબા અંકમાં સ્થિત, કમળહસ્તા લક્ષ્મીથી આલિંગિત તે હરિ અકાળમૃત્યુ, રોગ વગેરે સર્વ ઉપદ્રવોનો નાશ કરનાર છે॥૫૧॥

Verse 52

नरसिंहं महाभीमन कालानलसमप्रभम् । आन्त्रमालाधरं रौद्रं कण्ठहारेण भूषितम् ॥ ५२ ॥

હું નરસિંહનું ધ્યાન કરું છું—અતિ ભયંકર, પ્રલયકાળની અગ્નિ સમ તેજસ્વી; રૌદ્ર, આંત્રમાળા ધારણ કરનાર, કણ્ઠહારથી ભૂષિત॥૫૨॥

Verse 53

नागयज्ञोपवीतं च पञ्चाननसुशोभितम् । चन्द्र मौलि नीलकण्ठं प्रतिवक्त्रं त्रिनेत्रकम् ॥ ५३ ॥

સર્પરૂપ યજ્ઞોપવીતથી યુક્ત, પંચાનનથી શોભિત; ચંદ્રમૌલી, નીલકંઠ, અને પ્રત્યેક મુખે ત્રિનેત્રવાળો॥૫૩॥

Verse 54

भुजैः परिघसङ्काशैर्द्दशभिश्चोपशोभितम् । अक्षस्रूत्रं गदापद्मं शङ्खं गोक्षीरसन्निभम् ॥ ५४ ॥

દસ ભુજાઓથી શોભિત—પ્રત્યેક પરિઘ સમ; હાથમાં અક્ષસૂત્ર, ગદા, પદ્મ અને ગોક્ષીર સમ શ્વેત શંખ ધારણ કરનાર॥૫૪॥

Verse 55

धनुश्च मुशलं चैव बिभ्राणं चक्रमुत्तमम् । खड्गं शूलं च बाणं च नृहरिं रुद्र रूपिणम् ॥ ५५ ॥

તેણે નૃહરિને દર્શન કર્યું—રુદ્રસમાન રૂપ ધારણ કરનાર—જે ધનુષ્ય અને મુશલ, ઉત્તમ ચક્ર, ખડ્ગ, શૂલ તથા બાણ ધારણ કરતો હતો।

Verse 56

इन्द्र गोपाभनीलाभं चन्द्रा भं स्वर्णसन्निभम् । पूर्वादि चोत्तरं यावदूर्ध्वास्यं सर्ववर्णकम् ॥ ५६ ॥

તેનો વર્ણ ઇન્દ્રગોપ જેવા નીલાભ-રક્ત, ચંદ્ર સમો તેજસ્વી અને સોનાં સમો કાંતિમય છે; પૂર્વથી ઉત્તર સુધી તે ઊર્ધ્વમુખ રહી સર્વવર્ણ પ્રગટ કરે છે।

Verse 57

एवं ध्यात्वा जपेन्मन्त्री सर्वव्याधिविमुक्तये । सर्वमृत्युहरं दिव्यं स्मरणात्सर्वसिद्धिदम् ॥ ५७ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને મંત્રસાધકે સર્વ રોગમુક્તિ માટે જપ કરવો જોઈએ. આ દિવ્ય મંત્ર સર્વ પ્રકારની મૃત્યુને હરે છે; તેના સ્મરણથી સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 58

ध्यायेद्यदा महत्कर्म तदा षोडशहस्तवान् । नृसिंहः सर्वलोकेशः सर्वाभरणभूषितः ॥ ५८ ॥

જ્યારે પણ મહાન કર્મ (અનુષ્ઠાન) કરવું હોય, ત્યારે સોળ ભુજાવાળા, સર્વ લોકોના ઈશ્વર, સર્વ આભરણોથી ભૂષિત નૃસિંહનું ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 59

द्वौ विदारणकर्माप्तौ द्वौ चान्त्रोद्धरणान्वितौ । शङ्खचक्रधरौ द्वौ तु द्वौ च बाणधनुर्द्धरौ ॥ ५९ ॥

બે ભુજાઓ વિદારણ કર્મમાં નિપુણ છે, બે ચંદ્રમંડલ ઉદ્ધરણથી યુક્ત છે; બે શંખ-ચક્ર ધારણ કરે છે, અને બે બાણ તથા ધનુષ્ય ધારણ કરે છે।

Verse 60

खड्गखेटधरौ द्वौ च द्वौ गदापद्मधारिणौ । पाशाङ्कुशधरौ द्वौ च द्वौ रिपोर्मुकुटार्पितौ ॥ ६० ॥

બે જણાએ ખડ્ગ અને ખેટ (ઢાલ) ધારણ કર્યા; બે જણાએ ગદા અને પદ્મ; બે જણાએ પાશ અને અંકુશ; અને બે શત્રુએ અર્પિત કરેલા મુકુટોથી વિભૂષિત હતા।

Verse 61

इति षोडशदोर्दण्डमण्डितं नृहरिं विभुम् । ध्यायेन्नारद नीलाभमुग्रकर्मण्यनन्यधीः ॥ ६१ ॥

આ રીતે, હે નારદ! સોળ ભુજાઓથી શોભિત, નિલાભ વર્ણવાળા, ઉગ્ર પરાક્રમયુક્ત સર્વવ્યાપી નૃહરિ પ્રભુનું એકાગ્ર મનથી ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 62

ध्येयो महत्तमे कार्ये द्वात्रिंशद्धस्तवान्बुधैः । नृसिंहः सर्वभूतेशः सर्वसिद्धिकरः परः ॥ ६२ ॥

અત્યંત મહત્ત્વના કાર્યોમાં વિદ્વાનોને બત્રીસ ભુજાવાળા નૃસિંહનું ધ્યાન કરવું જોઈએ—તે પરમ, સર્વભૂતોના ઈશ્વર અને સર્વ સિદ્ધિ આપનાર છે।

Verse 63

दक्षिणे चक्रपद्मे च परशुं पाशमेव च । हलं च मुशलं चैव अभयं चाङ्कुशं तथा ॥ ६३ ॥

જમણા હાથોમાં ચક્ર અને પદ્મ; તેમજ પરશુ અને પાશ; ઉપરાંત હલ અને મુશલ; અને અભયમુદ્રા, તેમજ અંકુશ પણ છે।

Verse 64

पट्टिशं भिन्दिपालं च खड्गमुद्गरतोमरान् । वामभागे करैः शङ्खं खेटं पाशं च शूलकम् ॥ ६४ ॥

તે પટ્ટિશ અને ભિંદિપાલ; તેમજ ખડ્ગ, મુદગર અને તોમર ધારણ કરે છે। ડાબી બાજુના હાથોમાં શંખ, ખેટ, પાશ અને શૂલ પણ છે।

Verse 65

अग्निं च वरदं शक्तिं कुण्डिकां च ततः परम् । कार्मुकं तर्जनीमुद्रा ं गदां डमरुशूर्पकौ ॥ ६५ ॥

તે અગ્નિ, વરદ-મુદ્રા, શક્તિ, ત્યારપછી કુંડિકા, ધનુષ્ય, તર્જની-મુદ્રા, ગદા, ડમરુ અને શૂર્પ (સૂપ) ધારણ કરે છે।

Verse 66

द्वाभ्यां कराभ्यां च रिपोर्जानुमस्तकपीडनम् । ऊर्द्ध्वीकृताभ्यां बाहुभ्यां आन्त्रमालाधरं विभुम् ॥ ६६ ॥

બે હાથોથી તે શત્રુના ઘૂંટણ અને મસ્તક દબાવી ચકનાચૂર કરે છે; અને ઊંચે ઉઠાવેલી બે ભુજાઓથી આંત્રમાળા ધારણ કરનાર વિભુને ધારણ કરે છે।

Verse 67

अधः स्थिताभ्यां बाहुभ्यां हिरण्यकविदारणम् । प्रियङ्करं च भक्तानां दैत्यानां च भयङ्करम् ॥ ६७ ॥

નીચે સ્થિત બે ભુજાઓથી તે હિરણ્યકનું વિદારણ કરે છે; ભક્તો માટે પ્રિયકર અને દૈત્યો માટે ભયંકર છે।

Verse 68

नृसिंहं तं स्मरेदित्थं महामृत्युभयापहम् । एवं ध्यात्वा जपेन्मन्त्री सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ ६८ ॥

આ રીતે મહામૃત્યુના ભયને હરનાર તે નૃસિંહનું સ્મરણ કરવું. આમ ધ્યાન કરીને મંત્રસાધકે સર્વ કાર્યના અર્થસિદ્ધિ માટે મંત્રજપ કરવો।

Verse 69

अथोच्यते ध्यानमन्यन्मुखरोगहरं शुभम् । स्वर्णवर्णसुपर्णस्थं विद्युन्मालासटान्वितम् ॥ ६९ ॥

હવે મુખરોગોને હરનાર બીજું એક શુભ ધ્યાન કહેવામાં આવે છે—સુવર્ણવર્ણ, ગરુડ પર આરૂઢ, વિદ્યુત્સમાન માળા તથા તેજસ્વી સટા (કેશર)થી યુક્ત પ્રભુનું ધ્યાન।

Verse 70

कोटिपूर्णेन्दुवर्णं च सुमुखं त्र् यक्षिवीक्षणम् । पीतवस्त्रोरुभूषाढ्यं नृसिहं शान्तविग्रहम् । चक्रशङ्खाभयवरान्दधतं करपल्लवैः ॥ ७० ॥

કરોડો પૂર્ણચંદ્ર સમી કાંતિ ધરાવનાર, સુમુખ અને ત્રિનેત્ર દૃષ્ટિથી યુક્ત, પીતાંબરધારી, દિવ્ય આભૂષણોથી સમૃદ્ધ, શાંત વિગ્રહ ભગવાન નૃસિંહનું ધ્યાન કરવું. તેમના કોમળ કમળસમાન કરોમાં ચક્ર, શંખ, અભયમુદ્રા અને વરદમુદ્રા શોભે છે.

Verse 71

क्ष्वेडरोगादिशमनं स्वैर्ध्यानैः सुरवन्दितम् । शत्रोः सेनानिरोधेन यत्नं कुर्याच्च साधकम् ॥ ७१ ॥

પોતાના નિર્ધારિત ધ્યાનપ્રયોગોથી—દેવતાઓ દ્વારા પ્રશંસિત—ક્ષ્વેડ રોગ વગેરેનું શમન સાધકે કરવું; અને શત્રુની સેના રોકવા માટે પણ પ્રયત્ન કરવો।

Verse 72

अक्षकाष्ठैरेधितेऽग्नौ विचिन्त्य रिपुमर्दनम् । देवं नृसिंहं सम्पूज्य कुसुमाद्युपचारकैः ॥ ७२ ॥

અક્ષ-કાષ્ઠથી પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં, શત્રુનાશક ભગવાન નૃસિંહનું ચિંતન કરીને; પુષ્પ વગેરે ઉપચારોથી તે દેવ નૃસિંહની સમ્યક પૂજા કરવી।

Verse 73

समूलमूलैर्जुहुयाच्छरैर्दशशतं पृथक् । रिपुं खादन्निव जपेन्निर्दहन्निव तं क्षिपेत् ॥ ७३ ॥

સમૂલમૂલ પદાર્થથી બનેલા શરોથી, અલગ અલગ કરીને એકસો દસ આહુતિઓ આપવી. જપ એવો કરવો જાણે શત્રુને ગળી રહ્યો હોય; પછી તેને દહન કરતો હોય એમ ભાવ કરીને ક્ષેપ કરવો।

Verse 74

हुत्वा सप्तदिनं मन्त्री सेनामिष्टां महीपतेः । प्रस्थापयेच्छुभे लग्ने परराष्ट्रजयेच्छया ॥ ७४ ॥

સાત દિવસ હવન કરીને, રાજાનો મંત્રી રાજાને પ્રિય એવી સેનાને શુભ લગ્ને, પરરાષ્ટ્ર વિજયની ઇચ્છાથી પ્રસ્થાન કરાવે।

Verse 75

तस्याः पुरस्तान्नृहरिं निघ्नन्तं रिपुमण्डलम् । स्मृत्वा जपं प्रकुर्वीत यावदायाति सा पुनः ॥ ७५ ॥

તેણી સમક્ષ શત્રુમંડળનો સંહાર કરનાર નૃહરી (નરસિંહ)નું સ્મરણ કરીને, તે ફરી આવે ત્યાં સુધી મંત્રજપ કરવો।

Verse 76

निर्जित्य निखिलाञ्छत्रून्सह वीरश्रिया सुखात् । प्रीणयेन्मन्त्रिणं राजा विभवैः प्रीतमानसः ॥ ७६ ॥

સર્વ શત્રુઓને સહેલાઈથી જીતી, વીરશ્રીથી યુક્ત રાજા પ્રસન્ન મનથી મંત્રીને ધન-સંપત્તિ વગેરે દાનથી પ્રસન્ન કરવો।

Verse 77

गजाश्वरथररत्नैश्च ग्रामक्षेत्रधनादिभिः । यदि मन्त्री न तुष्येत तदानर्थो महीपतेः ॥ ७७ ॥

હાથી, ઘોડા, રથ, રત્ન, ગામ, ખેતર, ધન વગેરે આપ્યા છતાં મંત્રી તૃપ્ત ન થાય તો રાજાને અનર્થ ભોગવવો પડે।

Verse 78

जायते तस्य राष्ट्रेषु प्राणेभ्योऽपि महाभयम् । अष्टोत्तरशतमूलमन्त्रमन्त्रितभस्मना ॥ ७८ ॥

તેના રાજ્યોમાં પ્રાણભયથી પણ મોટું મહાભય ઊભું થાય છે, જ્યારે મૂળમંત્ર ૧૦૮ વાર જપીને મંત્રિત ભસ્મથી (વિધિ) કરવામાં આવે છે।

Verse 79

नाशयेन्मूषिकालूतावृश्चिकाद्युत्थितं विषम् । लिप्ताङ्गः सर्वरोगैश्च मुच्यते नात्र संशयः ॥ ७९ ॥

આ ઉંદર, કરોળિયો, વિચ્છુ વગેરેમાંથી ઉત્પન્ન થયેલ વિષનો નાશ કરે છે. તેને અંગોમાં લેપ કરવાથી સર્વ રોગોથી મુક્તિ મળે છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 80

सेवन्तीकुसुमैर्हुत्वा महतीं श्रियमाप्नुयात् । औदुम्बरसमिद्भिस्तु भवेद्धान्यसमृद्धिमान् ॥ ८० ॥

સેવંતી પુષ્પોથી હવન કરવાથી મહાન શ્રી-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે; અને ઔદુંબરની સમિધોથી હોમ કરવાથી ધાન્યની પ્રચુરતા મળે છે।

Verse 81

अपूपलक्षहोमे तु भवेद्वैश्रवणोपमः । क्रुद्धस्य सन्निधौ राज्ञो जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ ८१ ॥

અપૂપની એક લાખ આહુતિઓનો હોમ કરવાથી સાધક વૈશ્રવણ (કુબેર) સમાન સમૃદ્ધ બને છે; અને ક્રોધિત રાજાની હાજરીમાં મંત્ર ૧૦૮ વાર જપવો જોઈએ।

Verse 82

सद्यो नैर्मल्यमाप्नोति प्रसादं चाधिगच्छति । कुन्दप्रसूनैरुदयं मोचाभिर्विघ्ननाशनम् ॥ ८२ ॥

આથી સાધક તત્કાળ નિર્મળતા પ્રાપ્ત કરે છે અને ભગવાનનો પ્રસાદ પણ મેળવે છે. કુંદના પુષ્પોથી હોમ કરવાથી ઉન્નતિ અને શ્રી-સમૃદ્ધિ થાય છે; અને કેળાના મોચા અર્પણથી વિઘ્નનાશ થાય છે।

Verse 83

तुलसीपत्रहोमेन महतीं कीर्तिमाप्नुयात् । शाल्युत्थसक्तुहोमेन वशयेदखिलं जगत् ॥ ८३ ॥

તુલસીપત્રોની આહુતિથી મહાન કીર્તિ પ્રાપ્ત થાય છે; અને ચોખામાંથી બનેલા સત્તુ (ભૂંજેલા અન્નચૂર્ણ)ની આહુતિથી આખું જગત વશ થાય છે।

Verse 84

मधूकपुष्पैरिष्टं स्यात्स्तम्भनं धात्रिखण्डकैः । दधिमध्वाज्यमिश्रां तु गुडूचीं चतुरङ्गुलाम् ॥ ८४ ॥

મધૂકના પુષ્પોથી બનાવેલું ઇષ્ટ (કિણ્વિત ઔષધ) હિતકારી કહેવાય છે; ધાત્રી (આમળકી)ના ખંડોથી સ્તંભન-પ્રભાવ થાય છે. તેમજ દહીં, મધ અને ઘી સાથે મિશ્રિત ચાર અંગુલ પ્રમાણ ગુડૂચીનું સેવન કરવું જોઈએ।

Verse 85

जुहुयादयुतं योऽसौ शतं जीवति रोगजित् । शनैश्चरदिनेऽश्वत्थं स्पृष्ट्वा चाष्टोत्तरं शतम् ॥ ८५ ॥

જે દસ હજાર આહુતિઓ અગ્નિમાં અર્પે છે, તે રોગોને જીતીને સો વર્ષ જીવે છે. અને શનૈશ્ચર દિવસે (શનિવારે) અશ્વત્થને સ્પર્શ કરીને એકસો આઠ વાર આ કરવું.

Verse 86

जपेज्जित्वा सोऽपमृत्युं शतवर्षाणि जीवति । अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि यन्त्रं त्रैलोक्यमोहनम् ॥ ८६ ॥

આ જપથી તે અપમૃત્યુને જીતીને સો વર્ષ જીવે છે. હવે હું તને ‘ત્રૈલોક્યમોહન’ નામના યંત્રનું સંપૂર્ણ વર્ણન કહું છું.

Verse 87

यस्य सन्धारणादेव भवेयुः सर्वसम्पदः । श्वेतभूर्ज्जे लिखेत्पद्मं द्वात्रिंशत्सिंहसंयुतम् ॥ ८७ ॥

માત્ર તેને ધારણ કરવાથી જ સર્વ સંપત્તિઓ પ્રગટ થાય છે. સફેદ ભૂર્જપત્ર પર બત્રીસ સિંહોથી યુક્ત કમળ દોરવું.

Verse 88

मध्ये सिंहे स्वबीजं च लिखेत्पूर्ववदेव तु । श्रीबीजेन तु संवेद्य वलयत्रयसंयुतम् ॥ ८८ ॥

મધ્યમાં સિંહાકૃતિની અંદર પૂર્વવત્ પોતાનું બીજાક્ષર લખવું. પછી શ્રીબીજથી સંસ્કાર કરીને ત્રણ વલયોથી યુક્ત કરવું.

Verse 89

पाशाङ्कुशैश्च संवेष्ट्य पूजयेद्यन्त्रमुत्तमम् । त्रैलोक्यमोहनं नाम सर्वकामार्थसाधनम् ॥ ८९ ॥

પાશ અને અંકુશથી તેને આવરીને તે ઉત્તમ યંત્રની પૂજા કરવી. ‘ત્રૈલોક્યમોહન’ નામનું તે યંત્ર સર્વ કામ્ય અર્થો સિદ્ધ કરે છે.

Verse 90

चक्रराजं महाराजं सर्वचक्रेश्वरेश्वरम् । धारणाज्जयमाप्नोति सत्यं सत्यं न संशयः ॥ ९० ॥

ચક્રરાજ—મહારાજ અને સર્વ ચક્રાસ્ત્રોના ઈશ્વર-ઈશ્વરને ધારણ કરવાથી વિજય પ્રાપ્ત થાય છે. આ સત્ય છે, સત્ય જ છે; કોઈ સંશય નથી.

Verse 91

अथ यन्त्रान्तरं वक्ष्ये शुणु नारद सिद्धिदम् । अष्टारं विलिखेद्यन्त्रं श्लक्ष्णं कर्णिकया युतम् ॥ ९१ ॥

હવે હું બીજું યંત્ર કહું છું; સાંભળો, હે નારદ—આ સિદ્ધિનું સાધન છે. આઠ આરાવાળું, મસૃણ અને કર્ણિકા (મધ્ય-નાભિ)યુક્ત યંત્ર દોરવું જોઈએ.

Verse 92

मूलमन्त्रं लिखेत्तत्र प्रणवेन समन्वितम् । एकाक्षरं नारसिंहं मध्ये चैव ससाध्यकम् ॥ ९२ ॥

ત્યાં પ્રણવ (ૐ) સાથે જોડાયેલો મૂળમંત્ર લખવો. અને મધ્યમાં એકાક્ષર નારસિંહ મંત્ર, તેમજ સાધ્ય (અભિષ્ટ કાર્ય) સહિત લખવો.

Verse 93

जपेदष्टसहस्रं तु सूत्रेणावेष्ट्य तद्बहिः । स्वर्णरौप्यसुताम्रैश्च वेष्टयेत्क्रमतः सुधीः ॥ ९३ ॥

પછી આઠ હજાર જપ કરવો અને તેની બહાર સૂત્રથી વાળવો. ત્યારબાદ બુદ્ધિમાન સાધકે ક્રમશઃ સોનું, ચાંદી અને તાંબાથી પણ તેને વેષ્ટિત કરવું.

Verse 94

लाक्षया वेष्टितं कृत्वा पुनर्मन्त्रेण मन्त्रयेत् । कण्ठे भुजे शिखायां वा धारयेद्यन्त्रमुत्तमम् ॥ ९४ ॥

લાખથી વેષ્ટિત કરીને ફરી મંત્રથી અભિમંત્રિત કરવું. અને તે ઉત્તમ યંત્ર કંઠે, ભુજામાં અથવા શિખામાં ધારણ કરવું.

Verse 95

नरनारीनरेन्द्रा श्च सर्वे स्युर्वशगा भुवि । दुष्टास्तं नैव बाधन्ते पिशाचोरगराक्षसाः ॥ ९५ ॥

પૃથ્વી પર પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને નરેન્દ્રો પણ સર્વે તેના વશમાં થાય છે. દુષ્ટો તેને કદી પીડતા નથી—પિશાચ, સર્પ કે રાક્ષસ પણ નહીં।

Verse 96

यन्त्रराजप्रसादेन सर्वत्र जयमाप्नुयात् । अथान्यत्सम्प्रवक्ष्यामि यन्त्रं सर्ववशङ्करम् ॥ ९६ ॥

‘યંત્રરાજ’ના પ્રસાદથી સાધક સર્વત્ર વિજય પામે છે. હવે હું બીજું યંત્ર કહું છું—જે સર્વને વશ કરનારું છે।

Verse 97

द्वादशारं महाचक्रं पूर्ववद्विलिखेत्सुधीः । मात्राद्वादशसम्भिन्नदलेन विलिखेद्बुधः ॥ ९७ ॥

સુધી સાધક પૂર્વોક્ત રીત પ્રમાણે બાર આરાવાળું મહાચક્ર દોરે. વિદ્વાન તેને બાર માત્રાથી વિભક્ત દળ/પાંખડીઓ સાથે રચી દોરે।

Verse 98

मध्ये मन्त्रं शक्तियुक्तं श्रीबीजेन तु वेष्टयेत् । कालान्तकं नाम चक्रं सुरासुरवशङ्करम् ॥ ९८ ॥

મધ્યમાં શક્તિ-યુક્ત મંત્ર સ્થાપી તેને ‘શ્રી’ બીજથી વેષ્ટિત કરવો. આ ‘કાલાંતક’ નામનું ચક્ર દેવો અને અસુરો બંનેને વશ તથા ભયભીત કરનારું છે।

Verse 99

चक्रमुल्लेखयेद्भूर्जे सर्वशत्रुनिवारणम् । यस्य धारणमात्रेण सर्वत्र विजयी भवेत् ॥ ९९ ॥

ભૂર્જપત્ર પર ચક્ર લખવું—તે સર્વ શત્રુઓનું નિવારણ કરે છે. તેને માત્ર ધારણ કરવાથી મનુષ્ય સર્વત્ર વિજયી બને છે।

Verse 100

अथ सर्वेष्टदं ज्वालामालिसंज्ञं वदाम्यहम् । बीजं हृद्भगवान्ङेन्तो नरसिंहाय तत्परम् ॥ १०० ॥

હવે હું ‘જ્વાલામાલી’ નામે સર્વઇષ્ટ-પ્રદ મંત્ર કહું છું. તેનું બીજ હૃદય-મંત્ર ‘ભગવાન્ …’ છે, જે સંપૂર્ણપણે શ્રી નરસિંહને સમર્પિત છે.

Verse 101

ज्वालिने मालिने दीप्तदंष्ट्राय अग्निने पदम् । त्राय सर्वादिरक्षोघ्नाय च नः सर्वभूपदम् ॥ १०१ ॥

જ્વાલાયુક્ત, માળાધારી, દીપ્ત દંષ્ટ્રાવાળા અગ્નિરૂપ પ્રભુને આ પદ અર્પિત છે. હે આદિથી સર્વ શત્રુ-રક્ષોઘ્ન, અમારું રક્ષણ કર; સર્વ જીવો માટે અમારો આશ્રય અને આધાર બન.

Verse 102

हरिर्विनाशनायान्ते सर्वज्वरविनाशनः । नामान्ते दहयुग्मं च पचद्वयमुदीरयेत् ॥ १०२ ॥

અંતે વિનાશાર્થે ‘હરિ’ ઉચ્ચારવો—તે સર્વ જ્વરનો વિનાશક છે. અને નામના અંતે ‘દહ દહ’ તથા ‘પચ પચ’—આ બંને યુગ્મો ઉચ્ચારવા.

Verse 103

रक्षयुग्मं च वर्मास्त्रठद्वयान्तो ध्रुवादिकः । अष्टषष्ट्यक्षरैः प्रोक्तो ज्वालामाली मनूत्तमः ॥ १०३ ॥

ધ્રુવાદિ અક્ષરોથી આરંભ, ‘રક્ષા’ના યુગ્મથી યુક્ત, અને ‘વર્મ–અસ્ત્ર’ પદમાં બે ‘ઠ’થી અંત પામતું—આ ઉત્તમ મંત્ર ‘જ્વાલામાલી’ કહેવાયો છે; તે અડસઠ અક્ષરોનો છે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ.

Verse 104

पुण्यादिकं तु पूर्वोक्तं त्रयोदशभिरक्षरैः । पङिक्तभी रुद्र सङ्ख्याकैरष्टादशभिरक्षरैः ॥ १०४ ॥

પૂર્વોક્ત ‘પુણ્ય’થી આરંભ થતો મંત્ર તેર અક્ષરોનો કહેવાયો છે. અને જે પંક્તિઓમાં રુદ્ર-સંખ્યા મુજબ ગોઠવાયેલો છે, તે અઢાર અક્ષરોનો થાય છે.

Verse 105

भानुभिः करणैर्मन्त्री वरेरंगानि कल्पयेत् । पूर्वोक्तरूपिणं ज्वालामालिनं नृहरिं स्मरेत् ॥ १०५ ॥

મંત્રરૂપ કિરણો અને કરણ-ન્યાસના હસ્તમુદ્રાઓથી સાધકે દેવતાના ઉત્તમ અંગોનું સ્થાપન કરવું. પછી પૂર્વોક્ત સ્વરૂપવાળા, જ્વાલામાલાથી શોભિત નૃહરિનું સ્મરણ-ધ્યાન કરવું।

Verse 106

लक्षं जपो दशांशं च जुहुयात्कपिलाधृतैः । रौद्रा पस्मारभूतादिनाशकोऽय मनूत्तमः ॥ १०६ ॥

એક લાખ જપ કરીને તેનો દશાંશ કપીલા ગાયના ઘૃતથી અગ્નિમાં હવન કરવો. હે મુનિશ્રેષ્ઠ! આ ‘રૌદ્રા’ ઉત્તમ મંત્ર અપસ્માર તથા ભૂતાદિ ઉપદ્રવોનો નાશ કરે છે।

Verse 107

प्राणो माया नृसिहश्च सृष्टिर्ब्रह्मास्त्रमीरितः । षडक्षरो महामन्त्रः सर्वाभीष्टप्रदायकः ॥ १०७ ॥

આના અક્ષરો ‘પ્રાણ’, ‘માયા’, ‘નૃસિંહ’ અને ‘સૃષ્ટિ’નું સૂચન કરે છે; તેને બ્રહ્માસ્ત્ર કહેવાયું છે। આ ષડક્ષર મહામંત્ર સર્વ અભીષ્ટ ફળ આપે છે।

Verse 108

मुनिर्ब्रह्मा तथा छन्दः पङिक्तर्देवो नृकेसरी । षड्दीर्घभाजा बीजेन षडङ्गानि समाचरेत् ॥ १०८ ॥

આ મંત્રના ઋષિ બ્રહ્મા, છંદ પંક્તિ અને દેવતા નૃકેસરી (નૃસિંહ) છે। છ દીર્ઘ સ્વરો ધરાવતા બીજમંત્રથી ષડંગ-ન્યાસ વિધિપૂર્વક કરવો।

Verse 109

पूर्वोक्तेनैव विधिना ध्यानं पूजां समाचरेत् । सिद्धेन मनुनानेन सर्वसिद्धिर्भवेन्नृणाम् ॥ १०९ ॥

પૂર્વોક્ત વિધિ પ્રમાણે જ ધ્યાન અને પૂજા યોગ્ય રીતે કરવી. આ સિદ્ધ મંત્ર દ્વારા મનુષ્યોને સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 110

रमाबीजादिकोऽनुष्टुप् त्रयस्त्रिंशार्णवान्मनुः । प्रजापतिर्मुनिश्च्छन्दोऽनुष्टुप् लक्ष्मीनृकेसरी ॥ ११० ॥

રમા (લક્ષ્મી)ના બીજથી આરંભ થતો આ મંત્ર અનુષ્ટુપ્ છંદમાં છે. તે ત્રેત્રીસ અક્ષરનો મનુ છે; ઋષિ પ્રજાપતિ; છંદ અનુષ્ટુપ્; અને અધિદેવતા લક્ષ્મી–નૃકેસરી (લક્ષ્મીસહ નરસિંહ) છે.

Verse 111

देवता च पदैः सर्वेणाङ्गकल्पनमीरितम् । विन्यस्यैवं तु पञ्चाङ्गं स्वात्मरक्षां समाचरेत् ॥ १११ ॥

દેવતાના પદો દ્વારા સર્વ અંગોમાં વિન્યાસ-કલ્પના જણાવાઈ છે. આ રીતે પંચાંગ-ન્યાસ કરીને પછી સ્વાત્મરક્ષા કરવી.

Verse 112

संस्पृशन् दक्षिणं बाहुं शरभस्य मनुं जपेत् । प्रणवो हृच्छिवायेति महते शरभाय च ॥ ११२ ॥

જમણા બાહુને સ્પર્શ કરતાં શરભનો મનુ જપવો—પ્રણવ ‘ૐ’થી આરંભ કરીને ‘હૃચ્છિવાય’ કહેવું, અને અંતે ‘મહતે શરભાય’ ઉચ્ચારવું.

Verse 113

वह्निप्रियान्तो मन्त्रस्तु रक्षार्थे समुदाहृतः । अथवा राममन्त्रान्ते परं क्षद्वितयं पठेत् ॥ ११३ ॥

‘વહ્નિપ્રિયા’ શબ્દે અંત થતો મંત્ર રક્ષાર્થે કહ્યો છે. અથવા રામમંત્રના અંતે ‘ક્ષ’ અક્ષર બે વાર પાઠ કરવો.

Verse 114

अथवा केशवाद्यैस्तु रक्षां कुर्यात्प्रयत्नतः । केशवः पातु पादौ मे जङ्घे नारायणोऽवतु ॥ ११४ ॥

અથવા કેશવ આદિ નામોથી પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષા કરવી—કેશવ મારા પગોને રક્ષે, અને નારાયણ મારી જાંઘો (પિંડળીઓ)નું રક્ષણ કરે.

Verse 115

माधवो मे कटिं पातु गोविन्दो गुह्यमेव च । नाभिं विष्णुश्च मे पातु जठरं मधुसूदनः ॥ ११५ ॥

માધવ મારી કમરનું રક્ષણ કરે; અને ગોવિંદ મારા ગુહ્ય અંગોનું પણ. વિષ્ણુ મારી નાભિનું રક્ષણ કરે; અને મધુસૂદન મારા જઠરનું રક્ષણ કરે.

Verse 116

ऊरू त्रिविक्रमः पातु हृदयं पातु मे नरः । श्रीधरः पातु कण्ठं च हृषीकेशो मुखं मम ॥ ११६ ॥

ત્રિવિક્રમ મારા ઊરુઓનું રક્ષણ કરે; નર મારા હૃદયનું રક્ષણ કરે. શ્રીધર મારા કણ્ઠનું રક્ષણ કરે; હૃષીકેશ મારા મુખનું રક્ષણ કરે.

Verse 117

पद्मनाभः स्तनौ पातु शीर्षं दामोदरोऽवतु । एवं विन्यस्य चाङ्गेषु जपकाले तु साधकः ॥ ११७ ॥

પદ્મનાભ મારા સ્તનોનું રક્ષણ કરે; દામોદર મારા શિરનું રક્ષણ કરે. આ રીતે અંગોમાં ન્યાસ કરીને સાધક યોગ્ય સમયે જપ કરે.

Verse 118

निर्भयो जायते भूतवेतालग्रहराक्षसात् । पुनर्न्यसेत्प्रयत्नेन ध्यानं कुर्वन्समाहितः ॥ ११८ ॥

તે ભૂત, વેતાળ, ગ્રહ અને રાક્ષસોથી નિર્ભય બને છે. પછી પ્રયત્નપૂર્વક ફરી ન્યાસ કરીને, સમાહિત થઈ ધ્યાન કરવું જોઈએ.

Verse 119

पुरस्तात्केशवः पातु चक्री जांबूनदप्रभः । पश्चान्नारायणः शङ्खी नीलजीमूतसन्निभः ॥ ११९ ॥

પૂર્વ દિશામાં ચક્રધારી, જાંબૂનદ-સુવર્ણ સમ તેજસ્વી કેશવ મારી રક્ષા કરે. અને પશ્ચિમ તરફ પાછળથી, શંખધારી નীল મેઘ સમ શ્યામ નારાયણ મારી રક્ષા કરે.

Verse 120

ऊर्द्ध्वमिन्दीवरश्यामो माधवस्तु गदाधरः । गोविन्दो दक्षिणे पार्श्वे धन्वी चन्द्र प्रभो महान् ॥ १२० ॥

ઉપર ઇન્દીવર-શ્યામ, ગદાધારી માધવ વિરાજે છે. જમણા પાર्श્વે ગોવિંદ—મહાન, ચંદ્રપ્રભા સમ તેજસ્વી, ધનુર્ધારી—સ્થિત છે.

Verse 121

उत्तरे हलधृग्विष्णुः पद्मकिञ्जल्कमसन्निभः । आग्नेय्यामरविन्दाक्षो मुसली मधुसूदनः ॥ १२१ ॥

ઉત્તર દિશામાં હલધારી વિષ્ણુ—જેઓની કાંતિ કમળના પરાગ સમાન છે. આગ્નેય દિશામાં અરવિંદાક્ષ, મુસલધારી મધુસૂદન વિરાજે છે.

Verse 122

त्रिविक्रमः खड्गपाणिर्नैरृत्यां ज्वलनप्रभः । वायव्यां माधवो वज्री तरुणादित्यसन्निभः ॥ १२२ ॥

નૈઋત્ય દિશામાં ખડ્ગપાણી ત્રિવિક્રમ—જ્વલંત અગ્નિપ્રભા સમ દીપ્ત. વાયવ્ય દિશામાં વજ્રધારી માધવ—નવોદિત સૂર્ય સમ સન્નિભ।

Verse 123

एशान्यां पुण्डरीकाक्षः श्रीधरः पट्टिशायुधः । विद्युत्प्रभो हृषीकेश ऊर्द्ध्वे पातु समुद्गरः ॥ १२३ ॥

ઈશાન્ય દિશામાં પુણ્ડરીકાક્ષ શ્રીધર, પટ્ટિશ આયુધ ધારણ કરી, મારી રક્ષા કરે. ઉપર વિદ્યુત્પ્રભ હૃષીકેશ, સમુદ્‌ગર આયુધসহ, મારી રક્ષા કરે.

Verse 124

अधश्च पद्मनाभो मे सहस्रांशुसमप्रभः । सर्वायुधः सर्वशक्तिः सर्वाद्यःसर्वतोमुखः ॥ १२४ ॥

મારા નીચે પદ્મનાભ વિરાજે છે, સહસ્ર સૂર્ય સમ તેજસ્વી. તેઓ સર્વ આયુધધારી, સર્વશક્તિસંપન્ન, સર્વાદિ અને સર્વતોમુખ છે.

Verse 125

इन्द्र गोपप्रभः पायात्पाशहस्तोऽपराजितः । स बाह्याभ्यन्तरे देहमव्याद्दामोदरो हरिः ॥ १२५ ॥

ઇન્દ્રગોપ સમાન તેજસ્વી, પાશહસ્ત, અપરાજિત શ્રીહરિ મારી રક્ષા કરે; દામોદર હરિ મારા દેહને બહાર‑અંદરથી રક્ષે।

Verse 126

एवं सर्वत्र निश्छिद्रं नामद्वादशपञ्जरम् । प्रविष्टोऽह न मे किञ्चिद्भयमस्ति कदाचन ॥ १२६ ॥

આ રીતે સર્વત્ર અછિદ્ર ‘દ્વાદશ નામ’ના પાંજરામાં પ્રવેશ કર્યાથી, મને ક્યારેય કશાનો ભય રહેતો નથી।

Verse 127

एवं रक्षां विधायाथ दुर्द्धर्षो जायते नरः । सर्वेषु नृहरेर्मन्त्रवर्गेष्वेवं विधिर्मतः ॥ १२७ ॥

આ રીતે રક્ષા-વિધાન કર્યા પછી મનુષ્ય દુર્ધર્ષ (અજેય) બને છે. નૃહરી (નરસિંહ)ના સર્વ મંત્રવર્ગોમાં આ જ વિધિ માન્ય છે।

Verse 128

पूर्वोक्तविधिना सर्वं ध्यानपूजादिकं चरेत् । जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन ॥ १२८ ॥

પૂર્વોક્ત વિધિ મુજબ ધ્યાન, પૂજા વગેરે બધું આચરવું. ‘જય તને, હે પુણ્ડરીકાક્ષ; નમસ્કાર તને, હે વિશ્વભાવન!’

Verse 129

नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुष ते नमः । इत्थं सम्प्रार्थ्य जप्त्वा च पठित्वा विसृजेद्विभुम् ॥ १२९ ॥

નમસ્કાર તને, હે હૃષીકેશ; હે મહાપુરુષ, તને નમઃ. આ રીતે પ્રાર્થના કરીને, જપ અને પાઠ કરીને, સર્વવ્યાપી પ્રભુનું વિધિવત્ વિસર્જન કરવું।

Verse 130

एवं सिद्धे मनौ मन्त्री जायते सम्पदां पदम् । जयद्वयं श्रीनृसिंहेत्यष्टार्णोऽय मनूत्तमः ॥ १३० ॥

આ મંત્ર સિદ્ધ થતાં સાધક સંપત્તિ અને સિદ્ધિના પદમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. આ પરમ અષ્ટાક્ષરી મંત્ર છે— “જય-દ્વયમ્—શ્રી-નૃસિંહ”।

Verse 131

मुनिर्ब्रह्माथ गायत्री छन्दः प्रोक्तोऽस्य देवता । श्रीमाञ्जयनृसिंहस्तु सर्वाभीष्टप्रदायकः ॥ १३१ ॥

આ મંત્રના ઋષિ બ્રહ્મા છે, છંદ ગાયત્રી છે, અને દેવતા શ્રીમાન્ જય-નૃસિંહ છે—જે સર્વ અભીષ્ટ વરદાન આપે છે।

Verse 132

सेन्दुगोविन्दपूर्वेण वियता सेन्दुनापुनः । षड्दीर्घाढ्ये न कुर्वीत षडंगानि विशालधीः ॥ १३२ ॥

છ દીર્ઘ સ્વરોથી અતિભારિત પાઠમાં વિવેકી જપકર્તા ષડંગ-રચના ન કરે. ‘સેન્દુ–ગોવિંદ’ ક્રમવાળા પૂર્વનિયમ અનુસાર નિર્ધારિત અવકાશથી ફરી માત્રા માપે।

Verse 133

ततो ध्यायेद्धृदि विभुं नृसिंहं चन्द्र शेखरम् ॥ १३३ ॥

પછી હૃદયમાં સર્વવ્યાપી પ્રભુ નૃસિંહનું ધ્યાન કરવું, જેમના શિરે ચંદ્ર શોભે છે।

Verse 134

श्रीमन्नृकेसरितनो जगदेकबन्धो श्रीनीलकण्ठ करुणार्णव सामराज । वह्नीन्दुतीव्रकरनेत्र पिनाकपाणे शीतांशुशेखर रमेश्वर पाहि विष्णो ॥ १३४ ॥

હે શ્રીમાન્ નર-કેસરી-તનુ! હે જગતના એકમાત્ર બંધુ! હે શ્રીનીલકંઠ, કરુણાસાગરના સમ્રાટ! અગ્નિ અને ચંદ્ર સમ તીવ્ર નેત્રવાળા, પિનાકધારી! હે શીતાંશુશેખર, રમેશ્વર! હે વિષ્ણો, મારી રક્ષા કર।

Verse 135

ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षाष्टकं मन्त्री दशांशतः । साज्येन पायसान्नेन जुहुयात्प्राग्वदर्चनम् ॥ १३५ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને મંત્રસાધકે લક્ષાષ્ટક (એક લાખ આઠ હજાર) જપ કરવો. પછી તેની દશાંશ પ્રમાણે ઘી અને પાયસ-અન્નથી હવન કરી, અગાઉ જણાવ્યા મુજબ જ પૂજન કરવું.

Verse 136

तारो माया स्वबीजान्ते कर्णोग्रं वीरमीरयेत् । महाविष्णुं ततो ब्रूयाज्ज्वलन्तं सर्वतोमुखम् ॥ १३६ ॥

પ્રણવ અને માયા (હ્રીં) લઈને, પોતાના બીજાક્ષરથી અંત કરીને, કાનના અગ્રભાગે ધીમેથી ‘વીર’ ઉચ્ચારવું. પછી સર્વતોમુખ, જ્વલંત મહાવિષ્ણુનું આહ્વાન/ઉચ્ચાર કરવો.

Verse 137

स्फुरद्द्वयं प्रस्फुरेति द्वयं घोरपदं ततः । वदेद्घोरतरं ते तु तनुरूपं च ठद्वयम् ॥ १३७ ॥

પછી ‘સ્ફુરત્’નું દ્વય અને ‘પ્રસ્ફુરેતિ’નું દ્વય ઉચ્ચારી, ત્યારબાદ ‘ઘોર’ પદ બોલવું. પછી ‘ઘોરતર’ કહેવું અને અંતે સૂક્ષ્મ-તનુરૂપ ‘ઠ’નું દ્વય ઉચ્ચારવું.

Verse 138

प्रचटद्वयमाभाष्य कहयुग्मन च मद्वयम् । बन्धद्वयं घातयेति द्वयं वर्मास्त्रमीरयेत् ॥ १३८ ॥

‘પ્રચટ’ બે વાર બોલીને, પછી ‘કહ’નું યુગ્મ અને ‘મ’ બે વાર ઉચ્ચારવું. ત્યારબાદ ‘બંધી-દ્વયને ઘાત કરો’—આ વાક્ય બે વાર કહી, આ રીતે વર્માસ્ત્ર (રક્ષા-અસ્ત્ર મંત્ર)નું પાઠ કરવું.

Verse 139

नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् । पञ्चाशीत्यक्षरो मन्त्रो भजतामिष्टदायकः ॥ १३९ ॥

હું નૃસિંહને નમસ્કાર કરું છું—અધર્મીઓ માટે ભીષણ, ભક્તો માટે ભદ્ર, અને મૃત્યુનો પણ મૃત્યુ. પંચ્યાસી અક્ષરનો આ મંત્ર ભજન કરનારને ઇષ્ટ ફળ આપે છે.

Verse 140

ऋषी ह्यघोरब्रह्माणौ तथा त्रिष्टुबनुष्टुभौ । छन्दसी च तथा घोरनृसिंहो देवता मतः ॥ १४० ॥

આ મંત્રના ઋષિ અઘોર અને બ્રહ્મા છે; છંદ ત્રિષ્ટુભ અને અનુષ્ટુભ છે; અને દેવતા ઘોર નૃસિંહ માનવામાં આવે છે।

Verse 141

ध्यानार्चनादिकं चास्य कुर्यादानुष्टुभं सुधीः । विशेषान्मन्त्रवर्योऽय सर्वरक्षाकरो मतः ॥ १४१ ॥

સુધી પુરુષે આ માટે ધ્યાન, અર્ચન વગેરે કરવું અને અનુષ્ટુભ પાઠ પણ કરવો. આ ઉત્તમ મંત્ર વિશેષ કરીને સર્વ તરફથી રક્ષા કરનાર માનવામાં આવે છે।

Verse 142

बीजं जययुगं पश्चान्नृसिंहेत्यष्टवर्णवान् । ऋषिः प्रजापतिश्चास्यानुष्टुप्छन्द उदाहृतम् ॥ १४२ ॥

આનું બીજ ‘જયયુગમ્’ કહેવાયું છે; ત્યારબાદ ‘નૃસિંહ’ એવો આઠ વર્ણોવાળો પદ આવે છે. આના ઋષિ પ્રજાપતિ અને છંદ અનુષ્ટુભ જણાવાયા છે।

Verse 143

विदारणनृसिंहोऽस्य देवता परिकीर्तितः । जं बीजं हं तथा शक्तिर्विनियोगोऽखिलाप्तये ॥ १४३ ॥

આના દેવતા ‘વિદારણ-નૃસિંહ’ તરીકે કીર્તિત છે. ‘જં’ બીજ, ‘હં’ શક્તિ; અને તેનો વિનિયોગ સર્વ ઇચ્છિત પ્રાપ્તિ માટે છે।

Verse 144

दीर्घाढ्येन नृसिंहेन षडङ्गन्यासमाचरेत् । रौद्रं ध्यायेन्नृसिंहं तु शत्रुवक्षोविदारणम् ॥ १४४ ॥

દીર્ઘયુક્ત નૃસિંહ-મંત્રથી ષડંગ-ન્યાસ કરવો. પછી રૌદ્ર નૃસિંહનું ધ્યાન કરવું—જે શત્રુઓના વક્ષને વિદારણ કરે છે।

Verse 145

नखदंष्ट्रायुधं भक्ताभयदं श्रीनिकेतनम् । तप्तहाटककेशान्तज्वलत्पावकलोचनम् ॥ १४५ ॥

જેનાં શસ્ત્ર નખ અને દંષ્ટ્રા છે, જે ભક્તોને અભય આપે છે, જે શ્રી (લક્ષ્મી)નું નિકેતન છે; જેના કેશોના અગ્ર તપ્ત સુવર્ણ સમા દીપ્ત છે અને જેના નેત્ર અગ્નિ સમા જ્વલંત છે—તેનું હું ભજન કરું છું।

Verse 146

वज्राधिकनखस्पर्श दिव्यसिंह नमोऽस्तु ते । मुनिर्ब्रह्मा समाख्यातोऽनुष्टुप्छन्दः समीरितः ॥ १४६ ॥

વજ્રથી પણ અધિક બળવાન નખ-સ્પર્શ ધરાવતા હે દિવ્ય સિંહ! તમને નમસ્કાર. આ મંત્રના ઋષિ તરીકે બ્રહ્મા જણાવાયા છે અને છંદ અનुष્ટુપ્ કહેવાયો છે।

Verse 147

देवतास्य रदार्णस्य दिव्यपूर्वो नृकेसरी । पादैश्चतुर्भिः सर्वेण पञ्चाङ्गानि समाचरेत् ॥ १४७ ॥

‘રદાર্ণ’ નામના અક્ષરસમૂહની અધિષ્ઠાત્રી દેવતા દિવ્ય-પૂર્વક નૃકેસરી (નૃસિંહ) છે. મંત્રના ચારેય પાદો સહિત સર્વ રીતે વિધિપૂર્વક પંચાંગ-વિધિ આચરવી જોઈએ।

Verse 148

ध्यानपूजादिकं सर्वं प्राग्वत्प्रोक्तं मुनीश्वर । पूर्वोक्तानि च सर्वाणि कार्याण्यायान्ति सिद्धताम् ॥ १४८ ॥

હે મુનીશ્વર! ધ્યાન, પૂજા વગેરે સર્વ કર્મો પૂર્વવત્ કહ્યા છે; અને અગાઉ જણાવેલાં સર્વ કાર્યો સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 149

तारो नमो भगवते नरसिंहाय हृच्च ते । जस्तेजसे आविराविर्भव वज्रनखान्ततः ॥ १४९ ॥

ॐ (તાર). ભગવતે નૃસિંહાય નમસ્કાર. તમે મારા હૃદયમાં પણ સ્થિત રહો. હે જયકારી તેજ! વજ્ર સમા નખોના અગ્રથી વારંવાર પ્રગટ થાઓ।

Verse 150

व्रजदंष्ट्रेति कर्मान्ते त्वासयाक्रन्दयद्वयम् । तमो ग्रसद्वयं पश्चात्स्वाहान्ते चाभयं ततः ॥ १५० ॥

કર્મના અંતે ‘વ્રજદંષ્ટ્ર’ ઉચ્ચારવું; પછી ‘ત્વાસા’ કહી તે યુગલને ક્રંદન કરાવવું. ત્યારબાદ ‘તમોગ્રસ’ વડે તે યુગલનું ગ્રસન (શમન) કરવું; અને સ્વાહા અંતે ‘અભય’ ઉચ્ચારવું.

Verse 151

आत्मन्यन्ते च भूयिष्ठा ध्रुवो बीजान्तिमो मनुः । द्विषष्ट्यर्णोऽस्य मुन्यादि सर्वं पूर्ववदीरितम् ॥ १५१ ॥

આરંભે ‘આ’કાર અને અંતે ‘મ’કાર સ્થાપિત થાય; મધ્યમાં બાકીના વર્ણો વધુ પ્રમાણમાં ગોઠવાય. ‘ધ્રુવ’ સ્થિર ભાગ છે, ‘બીજ’ કારણાક્ષર છે, અને ‘મનુ’ અંતિમ મંત્ર છે. આ વિદ્યા બાસઠ અક્ષરોની છે; ઋષ્યાદિ સર્વ પૂર્વવત જ જાણવું.

Verse 152

तारो नृसिंहबीजं च नमो भगवते ततः । नरसिंहाय तारश्च बीजमस्य यदा ततः ॥ १५२ ॥

પ્રથમ તારા (ૐ), પછી નૃસિંહ-બીજ; ત્યારબાદ ‘નમો ભગવતે’. પછી ‘નરસિંહાય’ કહેવું; અને આ મંત્રનું બીજ જણાવતાં અંતે ફરી તારા (ૐ) મૂકાય છે.

Verse 153

रूपाय तारः स्वर्बीजं कूर्मरूपाय तारकम् । बीजं वराहरूपाय तारो बीज नृसिंहतः ॥ १५३ ॥

‘રૂપ’ માટે તારા સ્વર-બીજ છે; ‘કૂર્મરૂપ’ માટે તારક. ‘વરાહરૂપ’ માટે બીજ નિર્દિષ્ટ છે; અને ‘નૃસિંહ’ માટે તારા જ બીજ છે.

Verse 154

रूपाय तार स्वं बीजं वामनान्ते च रूपतः । पापध्रुवत्रयं बीजं रामाय निगमादितः ॥ १५४ ॥

‘રૂપ’ માટે તારા જ બીજ છે; અને વામનાંતમાં પણ ‘રૂપ’ માટે એ જ. ‘રામ’ માટે ‘પાપ–ધ્રુવ’ ત્રય બીજ છે, જેમ નિગમોના આરંભથી ઉપદેશિત છે.

Verse 155

बीजं कृष्णाय तारान्ते बीजं च कल्किने ततः । जयद्वयं ततः शालग्रामान्ते च निवासिने ॥ १५५ ॥

કૃષ્ણ માટે તારાંત બીજ જોડો, પછી કલ્કિનનું બીજ ઉમેરો. ત્યારબાદ ‘જય જય’ એમ દ્વિવાર ઉચ્ચારો અને અંતે ‘શાલગ્રામમાં નિવાસ કરનારને’ અર્પણ કરો॥

Verse 156

दिव्यसिंहाय डेन्तः स्यात्स्वयम्भूः पुरुषाय हृत् । तारः स्वं बीजमित्येष महासाम्राज्यदायकः ॥ १५६ ॥

દિવ્ય સિંહ માટે ‘ડેંતઃ’ અક્ષર નિર્ધારિત છે; સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) અને પુરુષ માટે હૃદયમાં વિન્યાસ કહેવાયો છે. ‘તાર’ને સ્વ-બીજ જાહેર કરાયું છે; આ વિન્યાસ મહાસામ્રાજ્ય આપે છે॥

Verse 157

नृसिंहमन्त्रः खाङ्कार्णो मुनिरत्रिः प्रकीर्तितः । छन्दोऽतिजगती प्रोक्तं देवता कथिता मनोः ॥ १५७ ॥

નૃસિંહમંત્ર ‘ખાંગ્’ અક્ષરથી આરંભે છે એમ કહેવાયું છે; તેના ઋષિ અત્રિ છે. છંદ ‘અતિજગતી’ જણાવાયું છે અને દેવતા ‘મન’ (માનસ) કહેવાઈ છે॥

Verse 158

दशावतारो नृहरिं बीजं खं शक्तिरव्ययः । षड्दीर्घाढ्येन बीजेन कृत्वाङ्गानि च भावयेत् ॥ १५८ ॥

નૃહરિને દશાવતાર-સ્વરૂપ બીજમંત્ર રૂપે ધ્યાન કરો અને ‘ખં’ને અવ્યય શક્તિ માનો. છ દીર્ઘ સ્વરોથી યુક્ત બીજ વડે અંગન્યાસ કરીને દિવ્ય અંગોનું ભાવન કરો॥

Verse 159

अनेकचन्द्र प्रतिमो लक्ष्मीमुखकृतेक्षणः । दशावतारैः सहितस्तनोतु नृहरिः सुखम् ॥ १५९ ॥

અनेक ચંદ્ર સમાન તેજસ્વી, લક્ષ્મીના મુખ પર સ્નેહભરી દૃષ્ટિ ધરાવનાર, અને દશાવતારો સાથે રહેનાર નૃહરિ અમને સુખ આપે॥

Verse 160

जपोऽयुतं दशांशेन होमः स्यात्पायसेन तु । प्रागुक्ते पूजयेत्पीठे मूर्तिं सङ्कल्प्य मूलतः ॥ १६० ॥

દસ હજાર જપ કરવો; અને તેનો દશાંશ પાયસ (ખીર)થી હોમ કરવો. પૂર્વોક્ત પીઠ પર મૂળમંત્રના સંકલ્પથી મૂર્તિ સ્થાપી પછી પૂજન કરવું.

Verse 161

अंगान्यादौ च मत्स्याद्यान्दिग्दलेषु ततोऽचयेत् । इन्द्रा द्यानपि वज्राद्यान्सम्पूज्येष्टमवाप्नुयात् ॥ १६१ ॥

પ્રથમ અંગ-વિન્યાસ કરવો; પછી દિશાના દળોમાં મત્સ્યાદિ ચિહ્નો સ્થાપવા. ત્યારબાદ વજ્રાદિ આયુધચિહ્નો સહિત ઇન્દ્રાદિ દેવોની સમ્યક પૂજા કરીને ઇષ્ટફળ પ્રાપ્ત કરવું.

Verse 162

सहस्रार्णं महामन्त्रं वक्ष्ये तन्त्रेषु गोपितम् । तारो माया रमा कामो बीजं क्रोधपदं ततः ॥ १६२ ॥

તંત્રોમાં ગુપ્ત રાખેલ સહસ્રાક્ષર મહામંત્ર હું કહું છું. તેના બીજ—તાર, માયા, રમા, કામ; અને પછી ક્રોધપદ.

Verse 163

मूर्ते नृसिंहशब्दान्ते महापुरुष ईरयेत् । प्रधानधर्माधर्मान्ते निगडेतिपदं वदेत् ॥ १६३ ॥

‘મૂર્તિ’ શબ્દના અંતે ‘નૃસિંહ’ ઉચ્ચારવો; ‘નૃસિંહ’ના અંતે ‘મહાપુરુષ’ બોલવો. અને ‘પ્રધાન–ધર્મ–અધર્મ’ના અંતે ‘નિગડેતિ’ પદ કહેવું.

Verse 164

निर्मोचनान्ते कालेति ततः पुरुष ईरयेत् । कालान्तकसदृक्तोयं स्वेश्वरान्ते सदृग्जलम् ॥ १६४ ॥

નિર્મોચનના અંતે ‘કાલેતિ’ કહેવું; પછી ‘પુરુષ’ ઉચ્ચારવો. આ જળ કાલાંતક સમાન છે; સ્વઈશ્વરની મર્યાદા-અંતે આ જળ પણ સમાપ્તિ કરાવનાર બને છે.

Verse 165

श्रान्तान्ते तु निविष्टेति चैतन्यचित्सदा ततः । भासकान्ते तु कालाद्यतीतनित्योदितेति च ॥ १६५ ॥

છંદના વિભાગના અંતે તેને ‘નિવિષ્ટ’—સ્થાપિત—રૂપે ગ્રહણ કરે છે. ત્યારબાદ તે ‘ચૈતન્ય-ચિત્-સદા’—સદા શુદ્ધ ચેતના—રૂપે સમજાય છે. અને પ્રકાશમય વિભાગના અંતે તેને ‘કાલાદિ-અતીત-નિત્ય-ઉદિત’—કાળથી પરે, સદોદિત, શાશ્વત—કહે છે.

Verse 166

उदयास्तमयाक्रान्तमहाकारुणिकेति च । हृदयाब्जचतुश्चोक्ता दलान्ते तु निविष्टितः ॥ १६६ ॥

‘ઉદય-અસ્તમયથી આક્રાંત’ અને ‘મહાકારુણિક’—આ પણ હૃદય-કમળમાં ચાર નામ-રૂપ તરીકે કહ્યાં છે; અને તે પ્રભુ તેના દળના અંતે (અગ્રે) સ્થિત છે.

Verse 167

चैतन्यात्मन्श्चतुरात्मन्द्वादशात्मन्स्ततः परम् । चतुर्विंशात्मन्नन्ते तु पञ्चविंशात्मन्नित्यपि ॥ १६७ ॥

આત્માને ‘ચૈતન્ય’ કહેવામાં આવ્યો છે; તેમજ ‘ચતુરાત્મા’ પણ. પછી ‘દ્વાદશાત્મા’; ત્યારબાદ ‘ચતુર્વિંશાત્મા’; અને અંતે ‘નિત્ય પંચવિંશાત્મા’—શાશ્વત પચ્ચીસમો આત્મા—એવું પણ કહેવાય છે.

Verse 168

बको हरिः सहस्रान्ते मूर्ते एह्येहि शब्दतः । भगवन्नृसिंहपुरुष क्रोधेश्वर रसा सह ॥ १६८ ॥

સહસ્રના અંતે ‘બક’ મૂર્તિમાં પ્રગટ થયેલા હરિને ‘એહિ એહિ’—‘આવો, આવો’—એવા શબ્દથી આહ્વાન કરાયો: “હે ભગવન! હે નૃસિંહ-પુરુષ! હે ક્રોધેશ્વર! રસসহ આવો।”

Verse 169

स्रवन्दितान्ते पादेति कल्पान्ताग्निसहस्र च । कोट्याभान्ते महादेव निकायदशशब्दतः ॥ १६९ ॥

હે મહાદેવ! શબ્દોના દશવિધ નિકાય અનુસાર—પ્રવાહમાન જપ/પાઠના અંતે ‘પાદ’ કહેવાય છે; અને કલ્પાંતમાં તે સહસ્ર અગ્નિ સમાન તેજસ્વી, જાણે કરોડોની કાંતિથી ઝળહળતું હોય તેમ પ્રકાશે છે.

Verse 170

शतयज्ञातलं ज्ञेयं ततश्चामलयुग्मकम् । पिङ्गलेक्षणसटादंष्ट्रा दंष्ट्रायुध नखायुध ॥ १७० ॥

‘શતયજ્ઞાતલ’ નામનો લોક જાણવો; ત્યાર પછી ‘અમલ’નું યુગ્મ છે. ત્યાં પીંગળ નેત્રો, કેશર અને દંષ્ટ્રાવાળા પ્રાણીઓ વસે છે—દંષ્ટ્રા જ તેમના શસ્ત્ર અને નખ જ તેમના આયુધ।

Verse 171

दानवेन्द्रा न्तकावह्निणशोणितपदं ततः । संसक्तिविग्रहान्ते तु भूतापस्मारयातुधान् ॥ १७१ ॥

ત્યાર પછી ‘દાનવેન્દ્રાંતક’ અગ્નિનો રક્તચિહ્નિત માર્ગ એવો અર્થ જાણવો. અને આસક્તિભર્યા સંઘર્ષના અંતે તે ભૂત, અપસ્મારસદૃશ વ્યથા તથા યાતુધાન વગેરે વૈરી આત્માઓનો સંકેત કરે છે.

Verse 172

सुरासुरवन्द्यमानपादपङ्कजशब्दतः । भगवन्व्योमचक्रेश्चरान्ते तु प्रभावप्यय ॥ १७२ ॥

દેવો અને અસુરો બંને દ્વારા વંદિત પાદપંકજની ઘોષણા કરનાર તે નાદથી, વ્યોમચક્રના ઈશ્વર ભગવાન અંતે સર્વ પ્રગટ પ્રભાવનો લય કરે છે।

Verse 173

रूपेणोत्तिष्ठ चोत्तिष्ठ अविद्यानिचयं दह । दहज्ञानैश्वर्यमन्ते प्रकाशययुगं ततः ॥ १७३ ॥

તારા સત્ય સ્વરૂપે ઊઠ—ઊઠ, જાગ! અજ્ઞાનનો સંગ્રહ દહન કરી દે. જ્ઞાનાગ્નિથી ઐશ્વર્ય પ્રજ્વલિત કર; અને પછી તે પ્રકાશથી યુગ (જગત)ને પ્રકાશિત કર.

Verse 174

ॐ सर्वज्ञ अरोषान्ते जम्भाजृम्भ्यवतारकम् । सत्यपुरुषशब्दान्ते सदसन्मध्य ईरयेत् ॥ १७४ ॥

‘ઓં’ પ્રણવનું ઉચ્ચારણ કરવું. ‘સર્વજ્ઞ’ શબ્દ પછી, ‘અરોષ’ શબ્દના અંતે ‘જંભા–આજૃંભ્ય–અવતારક’ સાથે બોલવું. અને ‘સત્યપુરુષ’ શબ્દ પછી ‘સત્’ અને ‘અસત્’—આ બે શબ્દોની વચ્ચે તેનું ઉચ્ચારણ કરવું.

Verse 175

निविष्टं मम दुःस्वप्नभयं निगडशब्दतः । भयं कान्तारशब्दान्ते भयं विषपदात्ततः ॥ १७५ ॥

બેડીઓના શબ્દથી મને દુઃસ્વપ્નનો ભય ઘેરી વળ્યો છે. વનના શબ્દના અંતે પણ ભય થાય છે, અને ‘વિષ’ શબ્દ ઉચ્ચારતાં પણ ભય ઉપજે છે॥૧૭૫॥

Verse 176

ज्वरान्ते डाकिनी कृत्याध्वरेवतीभयं ततः । अशन्यन्ते भयं दुर्भिक्षभयं मारीशब्दतः ॥ १७६ ॥

જ્વરના અંતે ડાકિની, કૃત્યા અને અધ્વરેવતીનો ભય થાય છે. પછી વીજળી/ગર્જનાના અંતે ભય થાય છે, અને ‘મારી’ના અપશકુન શબ્દથી દુર્ભિક્ષનો ભય ઊભો થાય છે॥૧૭૬॥

Verse 177

भयं मारीचशब्दान्ते भयं छायापदं ततः । स्कन्दापस्मारशब्दान्ते भयं चौरभयं ततः ॥ १७७ ॥

‘મારીચ’ શબ્દના અંતે ભયનું સૂચન છે; તેમ જ ‘છાયા’ શબ્દમાં પણ ભય. ‘સ્કન્દ–અપસ્માર’ શબ્દાંતમાં ભય થાય છે, અને પછી ચોરનો ભય ઊભો થાય છે॥૧૭૭॥

Verse 178

जलस्वप्नाग्निभयं गजसिंहभुजङ्गतः । भयं जन्मजरान्ते मरणादिशब्दमीरयेत् ॥ १७८ ॥

જળ, સ્વપ્ન અને અગ્નિથી ભય થાય છે; તેમ જ હાથી, સિંહ અને સર્પથી પણ. અને જન્મ તથા જરાના અંતે ભયથી ‘મરણ’ વગેરે શબ્દો ઉચ્ચારવામાં આવે છે॥૧૭૮॥

Verse 179

भयं निर्मोचययुगं प्रशमययुगं ततः । ज्ञेयरूपधारणान्ते नृसिंहबृहत्सामतः ॥ १७९ ॥

ત્યારબાદ નૃસિંહ બૃહત્-સામન દ્વારા ભય-મોચન કરનાર યુગ્મકર્મ અને ભય-શમન કરનાર યુગ્મકર્મ કરવું જોઈએ. ધ્યેયરૂપ ધારણના અંતે તેને વિધિપૂર્વક પ્રયોગ કરવો॥૧૭૯॥

Verse 180

पुरुषान्ते सर्वभयनिवारणपदं ततः । अष्टाष्टकं चतुःषष्टिः चेटिकाभयमीरयेत् ॥ १८० ॥

પુરુષ-મંત્રના અંતે પછી સર્વભય-નિવારક પદ ઉચ્ચારવું. ત્યારબાદ ‘અષ્ટાષ્ટક’ અને ‘ચતુઃષષ્ટિ’નો જપ કરીને ચેટિકા-ભય હરણ કરનાર મંત્ર પ્રગટ કરવો।

Verse 181

विद्यावृतस्त्रयस्त्रिंशद्देवताकोटिशब्दतः । नमितान्ते पदपदात्पङ्कजान्वित ईरयेत् ॥ १८१ ॥

વિદ્યાથી આવૃત થઈ, ત્રયસ્ત્રિંશત્કોટિ દેવતાઓને આહ્વાન કરનારા શબ્દો સાથે તેનો ઉચ્ચાર કરવો. અને નમસ્કારાંતમાં, પદે પદે, કમળ-ભાવથી અલંકૃત કરીને જપ કરવો।

Verse 182

सहस्रवदनान्ते तु सहस्रोदर संवदेत् । सहस्रेक्षणशब्दान्ते सहस्रपादमीरयेत् ॥ १८२ ॥

‘સહસ્રવદન’ શબ્દના અંતે ‘સહસ્રોદર’ કહેવું. અને ‘સહસ્રેક્ષણ’ શબ્દના અંતે ‘સહસ્રપાદ’ ઉચ્ચારવું।

Verse 183

सहस्रभुज सम्प्रोच्य सहस्रजिह्व संवदेत् । सहस्रान्ते ललाटेति सहस्रायुधतोधरात् ॥ १८३ ॥

પ્રથમ ‘સહસ્રભુજ’ ઉચ્ચારી, પછી ‘સહસ્રજિહ્વ’ કહેવું. અંતે ‘સહસ્રલલાટ’ કહી, તેને સહસ્ર આયુધ ધારણ કરનાર તરીકે ધ્યાન કરવું।

Verse 184

तमःप्रकाशक पुरमथनान्ते तु सर्व च । मन्त्रे राजेश्वरपदाद्विहायसगतिप्रद ॥ १८४ ॥

આ મંત્ર તમસ્સનો પ્રકાશક, અંધકારનાશક છે; અને ‘પુરમથન’ કર્મના અંતે તેને સર્વથા પ્રયોગ કરવો. મંત્રમાં ‘રાજેશ્વર’ પદથી શરૂ થતો ભાગ ‘વಿಹાયસગતિ’ એટલે દિવ્ય ગતિ પ્રદાન કરે છે।

Verse 185

पातालगतिप्रदान्ते यन्त्रमर्द्दन ईरयेत् । घोराट्टहासहसितविश्वावासपदं ततः ॥ १८५ ॥

પાતાળગતિ પ્રદાન કરનાર મંત્રના અંતે ‘યંત્રમર્દન’ નામનો મંત્ર ઉચ્ચારવો. ત્યારબાદ ‘ઘોર-અટ્ટહાસ-હસિત–વિશ્વ-આવાસ’ નામનું પદ જપવું.

Verse 186

वासुदेव ततोऽक्रूर ततो हयमुखेति च । परमहंसविश्वेश विश्वान्ते तु विडम्बन ॥ १८६ ॥

પછી (ભગવાન) ‘વાસુદેવ’, પછી ‘અક્રૂર’, પછી ‘હયમુખ’ તરીકે સ્તુત થાય છે. તેઓ પરમહંસ, વિશ્વેશ છે; અને વિશ્વાંતમાં ‘વિડંબન’ તરીકે કીર્તિત થાય છે.

Verse 187

निविष्टान्ते ततः प्रादुर्भावकारक ईरयेत् । हृषीकेश च स्वच्छन्द निःशेषजीव विन्यसेत् ॥ १८७ ॥

પછી આસનકર્મના અંતે પ્રાદુર્ભાવ કરાવનાર આવાહનમંત્ર ઉચ્ચારવો. ત્યારબાદ હૃષીકેશ અને સ્વચ્છંદ પ્રભુનું સ્મરણ કરીને, નિઃશેષ સર્વ જીવોમાં વિધિપૂર્વક ન્યાસ સ્થાપવો.

Verse 188

ग्रासकान्ते महापश्चात्पिशितासृगितीरयेत् । लंपटान्ते खेचरीति सिद्ध्य्न्ते तु प्रदायक ॥ १८८ ॥

ગ્રાસકર્મના અંતે ‘પિશિતાસૃક્’ નામનો મહામંત્ર ઉચ્ચારવો. ‘લંપટ’ કર્મના અંતે ‘ખેચરી’ કહેવું. આને સિદ્ધિ પ્રદાન કરનાર કહેવાય છે.

Verse 189

अजेयाव्यय अव्यक्त ब्रह्माण्डोदर इत्यपि । ततो ब्रह्मसहस्रान्ते कोटिस्रग्रुण्डशब्दतः ॥ १८९ ॥

તેઓ ‘અજેય’, ‘અવ્યય’, ‘અવ્યક્ત’ તથા ‘બ્રહ્માંડોદર’ તરીકે પણ કીર્તિત છે. ત્યારબાદ હજાર બ્રહ્મા-ચક્રોના અંતે ‘કોટિ-સ્રગ્રુણ્ડ’ નામનો શબ્દ પ્રગટ થાય છે.

Verse 190

माल पण्डितमुण्डेति मत्स्य कूर्म ततः परम् । वराहान्ते नृसिंहेति वामनान्ते समीरयेत् ॥ १९० ॥

ક્રમથી આ નામો ઉચ્ચારવા—“માલ, પંડિત, મુંડ”; પછી “મત્સ્ય” અને “કૂર્મ”. “વરાહ”ના અંતે “નૃસિંહ” કહેવું, અને “વામન”ના અંતે પણ ક્રમસર આગળનું નામ જપવું.

Verse 191

त्रैलोक्याक्रमणान्ते तु पादशालिक ईरयेत् । रामत्रय ततो विष्णुरूपान्ते धर एव च ॥ १९१ ॥

“ત્રૈલોક્યાક્રમણ”ના અંતે “પાદશાલિક” શબ્દ બોલવો. પછી “રામત્રય”ના સંકેત પછી, અને “વિષ્ણુરূপ”ના અંતે પણ “ધર” શબ્દ ઉચ્ચારવો.

Verse 192

तत्त्वत्रयान्ते प्रणवाधारतस्तच्छिखां पदम् । निविष्टवह्निजायान्ते स्वधा चैव ततो वषट् ॥ १९२ ॥

તત્ત્વત્રયના અંતે, પ્રણવ (ઓં)ને આધાર માની ‘શિખા’ચિહ્નિત પદ સ્થાપવું. અગ્નિજ તત્ત્વનો ન્યાસ પૂર્ણ થાય ત્યાં ‘સ્વધા’ ઉમેરવી; ત્યારબાદ ‘વષટ્’ કહેવું.

Verse 193

नेत्र वर्मास्त्रमुच्चार्य्यप्राणाधार इतीरयेत् । आदिदेवपदात्प्राणापानपश्चान्निविष्टितः ॥ १९३ ॥

નેત્ર-રક્ષા, વર્મ (કવચ) અને અસ્ત્રના મંત્રો ઉચ્ચારીને, પછી “પ્રાણાધાર” સૂત્ર બોલવું. ત્યારબાદ આદિદેવ-પદથી પ્રાણ અને અપાનને વિધિ મુજબ ક્રમથી સ્થાપવા.

Verse 194

पाञ्चरात्रिक दितिज विनिधनान्ते करेति च । महामाया अमोघान्ते दर्यं दैत्येन्द्र शब्दतः ॥ १९४ ॥

પાંચરાત્ર પ્રયોગમાં “દિતિજ” પછી “-વિનિધાન” પ્રત્યય લગાડવાથી “કરેઇતિ” રૂપ બને છે. એ જ રીતે “મહામાયા” પછી “-અમોઘ” પ્રત્યય, અને “દર્યં” પછી “દૈત્યેન્દ્ર” શબ્દ સિદ્ધ થાય છે—આ બધું શબ્દ-પ્રમાણથી જણાવાયું છે.

Verse 195

दर्यान्ते दलनेत्युक्ता तेजोराशिन् ध्रुवं स्मरः । तेजस्वरान्ते पुरुष्पंङेन्ते सत्यपूरुष ॥ १९५ ॥

“દર્યા” શબ્દના અંતે “દલન” એમ કહેવાય છે. “તેજો-રાશિ” સમાસમાં ધ્રુવ નિયમ “સ્મર” છે. “તેજસ્વર”ના અંતે “પુરુષ્પંṅ” થાય છે; અને અંતે “સત્ય-પુરુષ” એમ નિશ્ચિત છે॥૧૯૫॥

Verse 196

अस्त्रतारोऽच्युतास्त्रं च तारो वाचा सुदेव फट् । तारमायामूर्तेः फट् वः कामः स्वरादिमः ॥ १९६ ॥

“તાર” અક્ષર અચ્યુતાસ્ત્ર સાથે જોડાય તો “અસ્ત્ર” મંત્ર બને છે. વાણી સાથે જોડાય તો “સુદેવ ફટ્” થાય છે. માયામૂર્તિ સાથે જોડાય તો “(તાર)… ફટ્” થાય છે. અને “વઃ” ને સ્વરાદિ “કામ” કહેવાયો છે॥૧૯૬॥

Verse 197

मूर्तेस्त्रमव्ययोबीजं विश्वमूर्तेस्त्रिमव्ययः । मायाविश्वात्मने षट् च तारः सौचं तुरात्मने ॥ १९७ ॥

સાકાર દેવતા માટે અવ્યય બીજાક્ષર “ત્રમ્”; વિશ્વમૂર્તિ પ્રભુ માટે અવ્યય બીજ “ત્રિમ્” છે. માયા દ્વારા વિશ્વાત્મા સ્વરૂપ માટે છ અક્ષરો કહેવાયા છે. અંતરાત્મા માટે “તાર” (ૐ) નિર્દિષ્ટ છે; અને ચતુર્થ તુરીય આત્મા માટે “સૌચ” (પવિત્રતા) કહેવાયું છે॥૧૯૭॥

Verse 198

फट् तारोहं विश्वरूपिन्नस्त्रं च तदनन्तरम् । तारौह्रैपरमान्ते तु ह्रंसफट्प्रणवस्ततः ॥ १९८ ॥

પ્રથમ “ફટ્” ઉચ્ચારી, પછી “તારોહં” જપ કરવો. ત્યારબાદ “વિશ્વરૂપિન્” અસ્ત્ર-મંત્ર બોલવો. પછી પરમ “તારૌહ્રૈ” ના અંતે “હ્રંસ”, “ફટ્” અને અંતે પ્રણવ (ૐ) જપ કરવો॥૧૯૮॥

Verse 199

ह्रः हिरण्यगर्भरूप धारणान्ते च फट् ध्रुवः । ह्रौं अनौपम्यरूपधारिणास्त्रं ध्रुवस्ततः ॥ १९९ ॥

“હ્રઃ” બીછ હિરણ્યગર્ભ-રૂપ ધારણાની ધારણાના અંતે “ફટ્” સાથે ધ્રુવપણે લગાડવું. ત્યારબાદ તેમ જ “હ્રૌં”—અનુપમ રૂપ ધારણ કરનારનું અસ્ત્ર-મંત્ર—આ પણ ધ્રુવ (નિયત) કહેવાયું છે॥૧૯૯॥

Verse 200

क्षौं नृसिंहरूपधारिन् ॐ क्लं श्लश्च स्वरादिकः । ष्टाङ्गविन्यासविन्यस्तमूर्तिधारिंस्ततश्च फट् ॥ २०० ॥

આહ્વાન કરો—“ક્ષૌં, હે નૃસિંહરૂપધારી; ઓં; ક્લં; શ્લ”—સ્વરોથી આરંભ કરીને. ષડંગ-ન્યાસથી સ્થાપિત મૂર્તિધારી દેવનું ધ્યાન કરી અંતે “ફટ્” ઉચ્ચારો.