Mahāviṣṇu-Mantras: Aṣṭākṣarī, Sudarśana-Astra, Nyāsa Systems, Āvaraṇa-Pūjā, and Prayogas

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ वक्ष्ये महाविष्णोर्मन्त्रान्लोकेषु दुर्लभान् । यान्प्राप्य मानवास्तूर्णं प्राप्नुवंति निजेप्सितम् ॥ १ ॥

સનત્કુમાર બોલ્યા—હવે હું મહાવિષ્ણુના એવા મંત્રો કહું છું, જે લોકોમાં દુર્લભ છે. તેમને પ્રાપ્ત કરીને મનુષ્યો ત્વરિત પોતાના ઇષ્ટને પામે છે.

Verse 2

ऽ । ब्रह्मादयोऽपि याञ्ज्ञात्वा समर्थाः स्युर्जगत्कृतौ ॥ २ ॥

તે તત્ત્વ જાણ્યા પછી જ બ્રહ્મા આદિ પણ જગતની સૃષ્ટિ કરવા સમર્થ બને છે।

Verse 3

तारहृत्पूर्वकं ङेंतं नारायणपदं भवेत् । अष्टाक्षरो मनुश्चास्य साध्यो नारायणो मुनिः ॥ ३ ॥

‘તાર’ અક્ષર પ્રથમ રાખી બાકીના અક્ષરો સાથે જોડતાં ‘નારાયણ’ પદ બને છે. આ અષ્ટાક્ષરી મંત્ર છે; તેનો ઋષિ નારાયણ મુનિ છે।

Verse 4

छन्दः प्रोक्तं च गायत्री देवता विष्णुख्ययः । ॐ बीजं यं च तथा शक्तिर्विनियोगोऽखिलाप्तये ॥ ४ ॥

છંદ ગાયત્રી કહેવાયો છે; દેવતા વિષ્ણુ નામે પ્રસિદ્ધ છે. બીજ ‘ૐ’ છે, તેમજ ‘યં’ શક્તિ કહેવાઈ છે; તેનો વિનિયોગ સર્વપ્રાપ્તિ માટે છે।

Verse 5

क्रुद्धोल्काय हृदाख्यातं महोल्काय शिरः स्मृतम् । वीरोल्काय शिखा प्रोक्ता द्युल्काय कवचं मतम् ॥ ५ ॥

હૃદય ‘ક્રુદ્ધોલ્કા’નું કહેવાયું છે; શિર ‘મહોલ્કા’નું સ્મરિત છે. શિખા ‘વીરોલ્કા’ની પ્રોક્ત છે; અને કવચ ‘દ્યુલ્કા’નું માનવામાં આવે છે।

Verse 6

महोल्कायेति चास्रं स्यादित्थं पंचांगकल्पना । पुनः षडंगमंत्रोत्थैः षड्वर्णैश्च समाचरेत् ॥ ६ ॥

અસ્ત્ર ‘મહોલ્કાય’ છે; આ રીતે પંચાંગ-કલ્પના થાય છે. ત્યારબાદ ષડંગ-મંત્રોથી ઉત્પન્ન ષડવર્ણો દ્વારા ફરી આચરણ કરવું।

Verse 7

अवशिष्टौ न्यसेत्कुक्षिपृष्टयोर्मंत्रवर्णकौ । सुदर्शनस्य मंत्रेण कुर्याद्दिग्बन्धनं ततः ॥ ७ ॥

બાકી રહેલા બે મંત્રવર્ણોને કૂક્ષિ અને પીઠ પર ન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ સુદર્શન મંત્રથી સર્વ દિશાઓનું દિગ્બંધન (રક્ષા-મુદ્રાંકન) કરવું॥

Verse 8

तारो नमश्चतुर्थ्यंतं सुदर्शनपदं वदेत् । अस्त्रायफडिति प्रोक्तो मंत्रो द्वादशवर्णवान् ॥ ८ ॥

પ્રણવ ‘ઓં’ બોલીને, ચતુર્થી અંત ‘નમઃ’ (અસ્ત્રાય) ઉચ્ચારવું, પછી ‘સુદર્શન’ પદ કહેવું; અંતે ‘અસ્ત્રાય ફટ્’—આ દ્વાદશવર્ણી અસ્ત્ર-મંત્ર તરીકે પ્રખ્યાત છે॥

Verse 9

दशावृत्तिमय न्यासं वक्ष्ये विभूतिपञ्चरम् । मूलार्णान्स्वतनौ न्यस्येदाधारे हृदये मुखे ॥ ९ ॥

હું દશ આવૃત્તિથી યુક્ત ‘વિભૂતિ-પંજર’ ન્યાસ કહું છું. સાધકે મૂળ બીજાક્ષરોને પોતાના દેહમાં—આધાર, હૃદય અને મુખમાં—ન્યાસ કરવો॥

Verse 10

दोःपन्मूलेषु नासायां प्रथमावृत्तिरीरिता । गले नाभौ हृदि कुचपार्श्वपृष्टेषु तत्पराः ॥ १० ॥

ભુજાના મૂળસ્થાન અને નાસિકામાં પ્રથમ આવૃત્તિ કહેવાઈ છે. તેમાં તત્પર સાધકે ગળા, નાભિ, હૃદય તથા સ્તનોના પાર्श્વ, કમર-પ્રદેશ અને પીઠ પર પણ ન્યાસ કરવો॥

Verse 11

मूर्द्धास्यनेत्रश्रवणघ्राणेषु च तृतीयकाः । दोःपादसंध्यंगुलिषु वेदावृत्त्या च विन्यसेत् ॥ ११ ॥

ત્રીજા (સમૂહ)ને શિરસ-શિખા, મુખ, નેત્ર, શ્રવણ અને ઘ્રાણમાં ન્યાસ કરવો. તેમજ વેદ-આવૃત્તિ મુજબ ભુજા-પાદના સંધિ-સ્થાનો અને આંગળીઓમાં પણ વિન્યાસ કરવો॥

Verse 12

धातुप्राणेषु हृदये विन्यसेत्तदनंतरम् । शिरोनेत्रा स्यहृत्कुक्षिसोरुजंघापदद्वये ॥ १२ ॥

ત્યારબાદ સાધકે ધાતુઓ અને પ્રાણોમાં, હૃદયને કેન્દ્ર બનાવી, મંત્ર-ન્યાસ સ્થાપવો. પછી શિર, નેત્ર, મુખ, હૃદય, ઉદર, ઊરુ, જંઘા અને બંને પાદોમાં ક્રમે ક્રમે ન્યાસ કરવો.

Verse 13

एकैकशो न्यसेद्वर्णान्मंत्रस्य क्रमतः सुधीः । न्यसेद्धृदंसोरुपदेष्वर्णान्वेदमितान्मनोः ॥ १३ ॥

સુધી સાધકે મંત્રના અક્ષરોને એક એક કરીને યોગ્ય ક્રમથી ન્યાસ કરવો. પછી વેદવિધિ મુજબ નિર્ધારિત પરિમાણવાળા તે મંત્રના અક્ષરો હૃદય, ખભા, ઊરુ અને પાદોમાં સ્થાપવા.

Verse 14

चक्रशं खगदांभोजपदेषु स्वस्वमुद्रया । शेषांश्च न्यासवर्योऽयं विभूतिपञ्जराभिधः ॥ १४ ॥

ચક્ર, શંખ, ખડ્ગ/ગદા, કમળ અને પાદસ્થાનો પર તેમની તેમની મુદ્રાથી ન્યાસ કરવો. આ ઉત્તમ શેષ ન્યાસક્રમ ‘વિભૂતિ-પંજર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 15

न्यसेन्मूलार्णमेकैकं सचंद्रं तारसम्पुटम् । अथवा वै नमोंतेन न्यसेदित्यपरे जगुः ॥ १५ ॥

દરેક મૂળાક્ષરને એક એક કરીને, ચંદ્ર (ં) સહિત અને તારા (ૐ)થી સંપુટિત કરીને ન્યાસ કરવો. અથવા કેટલાક કહે છે કે અંતે ‘નમઃ’ ઉમેરીને ન્યાસ કરવો જોઈએ.

Verse 16

तत्त्वन्यासं ततः कुर्याद्धिष्णुभावप्रसिद्धये । अष्टार्णोऽष्टप्रकृत्यात्मा गदितः पूर्वसूरिभिः ॥ १६ ॥

ત્યારબાદ વિષ્ણુભાવની દૃઢ પ્રતિષ્ઠા માટે તત્ત્વ-ન્યાસ કરવો. અષ્ટપ્રકૃતિસ્વરૂપ અષ્ટાક્ષરી મંત્ર પૂર્વસૂરિઓએ ઉપદેશ્યો છે.

Verse 17

पृथिव्यादीनि भूतानि ततोऽहंकारमेव च । महांश्च प्रकृतिश्चैवेत्यष्टौ प्रकृतयो मताः ॥ १७ ॥

પૃથ્વી આદિ ભૂતો, પછી અહંકાર, તેમજ મહત્ અને પ્રકૃતિ—આ આઠ પ્રકૃતિઓ માનવામાં આવે છે.

Verse 18

पादे लिंगे हृदि मुखे मूर्ध्नि वक्षसि हृत्स्थले । सर्वांगे व्यापकं कुर्यादेकेन साधकोत्तमः ॥ १८ ॥

પાદમાં, લિંગમાં, હૃદયમાં, મુખમાં, મૂર્ધામાં, વક્ષસ્થળમાં અને હૃદયપ્રદેશમાં (મંત્રશક્તિ) સ્થાપી, ઉત્તમ સાધકે એક જ મંત્રથી તેને સર્વાંગે વ્યાપક કરવી.

Verse 19

मंत्रार्णहृत्परायाद्यमात्मने हृदयांतिमम् । तत्तन्नाम समुच्चार्य्य न्यसेत्तत्तत्स्थले बुधः ॥ १९ ॥

મંત્રના અક્ષરોથી આરંભ કરીને હૃદય સુધી લઈ જઈ, અને આત્માર્થે હૃદયપ્રદેશના અંતે અંતિમ (અક્ષર) સ્થાપે; તે તે નામ ઉચ્ચારીને, બુદ્ધિમાન સાધક તે તે સ્થાને ન્યાસ કરે.

Verse 20

अयं तत्त्वाभिधो न्यासः सर्वन्यासोत्तमोत्तमः । मूर्तीर्न्यसेद्द्वादश वै द्वादशादित्यसंयुताः ॥ २० ॥

આ ‘તત્ત્વાભિધ’ નામનો ન્યાસ છે, જે સર્વ ન્યાસોમાં પરમ ઉત્તમ છે. દ્વાદશ આદિત્યો સાથે સંયુક્ત બાર મૂર્તિઓનું નિશ્ચયે ન્યાસ કરવો.

Verse 21

द्वादशाक्षरवर्णाद्या द्वादशादित्यसंयुताः । अष्टार्णोऽयं मनुश्चाष्टप्रकृत्यात्मा समीरितः ॥ २१ ॥

દ્વાદશાક્ષર મંત્રના વર્ણોથી આરંભ કરીને દ્વાદશ આદિત્યો સાથે સંયુક્ત—આ અષ્ટાક્ષર મંત્ર પણ કહેવાયો છે; તેનું સ્વરૂપ અષ્ટ-પ્રકૃતિ-આત્મક છે.

Verse 22

तासामात्मचतुष्कस्य योगादर्काक्षरो भवेत् । ललाटकुक्षिहृत्कंठदक्षपार्श्वांसकेषु च ॥ २२ ॥

તે તત્ત્વોનું આત્મ-ચતુષ્ક સાથે યોગ થવાથી ‘અર્ક’ અક્ષર ઉત્પન્ન થાય છે; તેનો ન્યાસ લલાટ, કુક્ષિ, હૃદય, કંઠ તથા જમણા પાર्श્વ અને ખભા પર કરવો।

Verse 23

गले च वामपार्श्वांसगलपृष्टेष्वनंतरम् । ककुद्यपि न्यसेन्मंत्री मूर्तीर्द्वादश वै क्रमात् ॥ २३ ॥

પછી ગળે, ડાબા પાર्श્વે, ખભા પર અને ત્યારબાદ ગળાના પીઠભાગે; તેમજ કકુદ્ (ઉપરની પીઠ) પર પણ—મંત્રજ્ઞ સાધકે ક્રમથી દ્વાદશ મૂર્તિઓનો ન્યાસ કરવો।

Verse 24

धात्रा तु केशवं न्यस्यार्यम्ण नारायणं पुनः । मित्रेण माधवं न्यस्य गोविंदं वरुणेन च ॥ २४ ॥

ધાતૃ સાથે કેશવનો ન્યાસ કરવો; ફરી આર્યમન સાથે નારાયણનો; મિત્ર સાથે માધવનો ન્યાસ કરી, વરુણ સાથે ગોવિંદનો પણ કરવો।

Verse 25

विष्णुं चैवांशुना युक्तं भगेन मधुसूदनम् । न्यसेद्विवस्वता युक्तं त्रिविक्रममतः परम् ॥ २५ ॥

અંશુ સાથે વિષ્ણુનો ન્યાસ કરવો; ભગ સાથે મધુસૂદનનો. ત્યારબાદ વિવસ્વાન સાથે ત્રિવિક્રમનો ન્યાસ કરવો।

Verse 26

वामनं च तथाद्रण पूष्णा श्रीधरमेव च । हृषीकेशं न्यसेत्पश्चात्पर्जन्येन समन्वितम् ॥ २६ ॥

પછી પૂષન સાથે વામનનો, તેમજ દ્રણનો પણ ન્યાસ કરવો; અને શ્રીધરનો પણ. ત્યારબાદ પર્જન્ય સાથે હૃષીકેશનો ન્યાસ કરવો।

Verse 27

त्वष्ट्रा युतं पद्मनाभं दामोदरं च विष्णुना । द्वादसार्णं ततो मंत्रं समस्ते शिरसि न्यसेत् ॥ २७ ॥

ત્યારબાદ સાધકે શિરે દ્વાદશાક્ષરી મંત્રનો ન્યાસ કરવો—ત્વષ્ટ્રાસહિત પદ્મનાભને અને વિષ્ણુસહિત દામોદરને આવાહન કરીને।

Verse 28

व्यापकं विन्यसेत्पश्चात्किरीटमनुना सुधीः । ध्रुवःकिरीटकेयूरहारांते मकरेतिच ॥ २८ ॥

પછી વ્યાપક-ન્યાસ કરવો; ત્યારબાદ કિરીટ-મંત્રથી મુકુટ સ્થાપવો. ધ્રુવ, કિરીટ, કેયૂર અને હારના અંતે ‘મકર’નો પણ ન્યાસ કરવો.

Verse 29

कुंडलांते चक्रशंखगदांतेंऽभोजहस्ततः । पीतांबरांते श्रीवत्सां कितवक्षः स्थलेति च ॥ २९ ॥

તેમને કુંડલધારી, ચક્ર-શંખ-ગદાધારી, પદ્મહસ્ત; પીતાંબરધારી તથા વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સ-ચિહ્નયુક્ત—એ રીતે વર્ણવવું।

Verse 30

श्रीभूमिसहितस्वात्मज्योतिर्द्वयमतः परम् । वदेद्दीप्तिकरायांति सहस्रादित्यतेजसे ॥ ३० ॥

શ્રી-ભૂમિસહિત પરમ તત્ત્વને સ્વાત્મજ્યોતિનું દ્વયરૂપ કહીને ઘોષિત કરવું; તે ઉચ્ચારથી દીપ્તિદાતા સહસ્ર સૂર્યનું તેજ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 31

नमोंतो बाणषङ्वर्णैः किरीटमनुरीरितः । एवं न्यासविधिं कृत्वा ध्यायेन्नारायणं विभुम् ॥ ३१ ॥

‘નમો’થી આરંભ કરીને ‘બાણ’ અને ‘ષઙ્’ વર્ણસમૂહসহ જે કિરીટ-મંત્ર કહ્યો છે; આમ ન્યાસવિધિ પૂર્ણ કરીને સર્વવ્યાપી નારાયણનું ધ્યાન કરવું।

Verse 32

उद्यत्कोट्यर्कसदृशं शंखं चक्रं गदांबुजम् । दधतं च करैर्भूमिश्रीभ्यां पार्श्वद्वयांचितम् ॥ ३२ ॥

ઉદયમાન કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, શંખ-ચક્ર-ગદા-પદ્મ ધારણ કરનાર પ્રભુનું સ્મરણ કરવું; જેમના બંને પાર्श્વે ભૂમિદેવી અને શ્રીલક્ષ્મી શોભે છે।

Verse 33

श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । हारकेयूरवलयांगदं पीतांबरं स्मरेत् ॥ ३३ ॥

જેનાં વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સચિહ્ન છે, કણ્ઠે તેજસ્વી કૌસ્તુભમણિ શોભે છે, જે હાર-કેયૂર-વલય-અંગદથી અલંકૃત છે અને પીતાંબર ધારણ કરે છે—એ હરિનું ધ્યાન કરવું।

Verse 34

वर्णलक्षं जपेन्मंत्रं विधिवन्नियतेंद्रियः । प्रथमेन तु लक्षेण स्वात्मशुद्धिर्भवेद् ध्रुवम् ॥ ३४ ॥

ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખીને વિધિપૂર્વક મંત્રનો એક લાખ વર્ણનો જપ કરવો; પ્રથમ લાખ જપથી નિશ્ચિતપણે આત્મશુદ્ધિ થાય છે।

Verse 35

लक्षद्वयजपेनाथ मंत्रशुद्धिमवाप्नुयात् । लक्षत्रयेण जप्तेन स्वर्लोकमधिगच्छति ॥ ३५ ॥

બે લાખ જપથી સાધક મંત્રશુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે; અને ત્રણ લાખ જપથી સ્વર્લોકને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 36

विष्णोः समीपमाप्नोति वेदलक्षजपान्नरः । तथा च निर्मलं ज्ञानं पंचलक्षजपाद्भवेत् ॥ ३६ ॥

વેદનો એક લાખ જપ કરવાથી મનુષ્ય વિષ્ણુના સાન્નિધ્યને પામે છે; તેમજ પાંચ લાખ જપથી નિર્મળ જ્ઞાન પ્રગટ થાય છે।

Verse 37

लक्षषष्टेन चाप्नोति मंत्री विष्णौ स्थिरा मतिम् । सप्तलक्षजपान्मंत्री विष्णोः सारूप्यमाप्नुयात् ॥ ३७ ॥

એક લાખ સાઠ હજાર જપથી મંત્રસાધકની બુદ્ધિ વિષ્ણુમાં સ્થિર થાય છે; અને સાત લાખ જપથી તે વિષ્ણુનું સારૂપ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 38

अष्टलक्षं जपेन्मंत्री निर्वाणमधिगच्छति । एवं जप्त्वा ततः प्राज्ञो दशांशं सरसीरुहैः ॥ ३८ ॥

આઠ લાખ જપ કરનાર મંત્રસાધક નિર્વાણ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કરે છે. આમ જપ પૂર્ણ કરીને જ્ઞાની પુરુષે કમળપુષ્પોથી દશાંશ અર્પણ કરવો.

Verse 39

मधुराक्तैः प्रजुहुयात्संस्कृते हव्यवाहने । मंडूकात्परतत्वांतं पीठे संपूज्य यत्नतः ॥ ३९ ॥

મધુર દ્રવ્યો મિશ્રિત હવિને સંસ્કૃત હવ્યવાહન (અગ્નિ)માં આહુતિ આપવી. ત્યારબાદ પીઠ પર મંડૂકથી આરંભ કરીને પરતત્ત્વ સુધી યત્નપૂર્વક પૂજન કરવું.

Verse 40

विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगा ततः परा । प्रह्वी सत्या तथेशाननुग्रहा नवमी मता ॥ ४० ॥

નવમી શક્તિ એમ માનવામાં આવે છે—વિમલોત્કર્ષિણી, જ્ઞાના, ક્રિયા, યોગા, ત્યારપછી પરા; તેમજ પ્રહ્વી, સત્યા અને ઈશાનાનુગ્રહા (પ્રભુની કૃપા).

Verse 41

तारो नमनो भगवते विष्णवे सर्वभू ततः । तात्मने वासुदेवाय सर्वात्मेति पदं वदेत् ॥ ४१ ॥

પ્રથમ ‘તાર’ (ઓં) ઉચ્ચારવું, પછી ‘નમનઃ’; ત્યારબાદ ‘ભગવતે વિષ્ણવે’; પછી ‘સર્વભૂ’; પછી ‘તાત્મને’; ‘વાસુદેવાય’; અને અંતે ‘સર્વાત્મા’—અર્થાત સર્વનો આત્મા—એવું પદ બોલવું.

Verse 42

संयोगयोगपद्मांते पीठाय हृदयांतिमः । षड्विंशदक्षरः पीठमंत्रोऽनेनासनं दिशेत् ॥ ४२ ॥

સંયોગ-યોગ પદ્મના અંતે પીઠ માટે હૃદય-મંત્રનું અંત્ય અક્ષર જોડવું. છવીસ અક્ષરવાળો આ પીઠ-મંત્ર એ જ દ્વારા આસનનું નિર્દેશન/પવિત્રીકરણ કરવું.

Verse 43

मूर्तिं संकल्प्य मूलेन तस्यामावाह्य पूजयेत् । आदौ चांगानि संपूज्य मंत्राणां केशरेषु च ॥ ४३ ॥

મૂલ-મંત્રથી દેવમૂર્તિનું સંકલ્પન કરી, તેમાં આવાહન કરીને પૂજન કરવું. પ્રથમ અઙ્ગોનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું અને પછી મંત્રોનું પણ તેમના ‘કેસર’ સ્થાનોમાં પૂજન કરવું.

Verse 44

प्रागादिदिग्दले वासुदेवं संकर्षणं तथा । प्रद्युम्नमनिरुद्धं च शक्तीः कोणेष्वथार्चयेत् ॥ ४४ ॥

પૂર્વ વગેરે દિશાના દળોમાં વાસુદેવ તથા સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધનું પૂજન કરવું; પછી કોણોમાં તેમની શક્તિઓનું અર્ચન કરવું.

Verse 45

शांतिं श्रियं सरस्वत्या रतिं संपूजयेत्क्रमात् । हेमपीततमालेंद्रनीलाभाः पीतवाससः ॥ ४५ ॥

ક્રમશઃ શાંતિ, શ્રી, સરસ્વતી અને રતિનું પૂજન કરવું. તેઓ અનુક્રમે સુવર્ણવર્ણ, પીળાવર્ણ, તમાલવૃક્ષ સમ ગાઢ નીલ અને નીલાભ વર્ણના છે તથા પીળાં વસ્ત્ર ધારણ કરે છે.

Verse 46

चतुर्भुजाः शंखचक्रगदांभघोजधरा इमे । सितकांचनगोदुग्धदूर्वावर्णाश्च शक्तयः ॥ ४६ ॥

આ શક્તિઓ ચતુર્ભુજા છે; શંખ, ચક્ર, ગદા અને પદ્મ ધારણ કરે છે. તેમના વર્ણ શ્વેત, કાંચન, ગાયના દૂધ સમ અને દૂર્વા ઘાસ સમ છે.

Verse 47

दलाग्रेषु चक्रशंखगदापंकजकौस्तुभान् । पूजयेन्मुसलं खङ्गं वनमालां यथाक्रमात् ॥ ४७ ॥

પાંખડીઓના અગ્રભાગે ક્રમશઃ ચક્ર, શંખ, ગદા, પંકજ અને કૌસ્તુભ મણિનું પૂજન કરવું; તેમજ અનુક્રમે મુસળ, ખડ્ગ અને વનમાળાનું પણ અર્ચન કરવું।

Verse 48

रक्ताजपीतकनकश्यामकृष्णासितार्जुनान् । कुंकुमाभं समभ्यर्च्येद्वहिरग्रे खगेश्वरम् ॥ ४८ ॥

લાલ, કપિશ, સુવર્ણ, શ્યામ, કૃષ્ણ, નીલાભ તથા અર્જુનવર્ણ—આ ભેદોનું વિધિપૂર્વક અર્ચન કરીને, અગ્નિના અગ્રભાગે કુંકુમપ્રભ ખગેશ્વર (ગરુડ)નું પૂજન કરવું।

Verse 49

पार्श्वयोः पूजयेत्पश्चांखपद्मनिधी क्रमात् । मुक्तामाणिक्यसंकाशौ पश्चिमे ध्वजमपर्चयेत् ॥ ४९ ॥

પછી બંને બાજુ ક્રમશઃ શંખ અને પદ્મ—આ નિધિઓનું પૂજન કરવું. પશ્ચિમ દિશામાં મુક્તા અને માણિક્ય સમાન તેજસ્વી ધ્વજનું અર્ચન કરવું।

Verse 50

रक्तं विघ्नं तथाग्नेये श्याममार्यं च राक्षसे । दुर्गां श्यामां वायुकोणे सेनान्यं पीतमैश्वरे ॥ ५० ॥

આગ્નેય ખૂણે ‘વિઘ્ન’ નામનું રક્તવર્ણ રૂપ સ્થાપવું. નૈઋત્ય (રાક્ષસ) ખૂણે શ્યામ અને આર્યને સ્થાપવું. વાયવ્ય ખૂણે દુર્ગા અને શ્યામાને સ્થાપવું. ઈશાન ખૂણે પીતવર્ણ ‘સેનાની’ને સ્થાપવું।

Verse 51

लोकेशा नायुधैर्युक्तान्बहिः संपूजयेत्सुधीः । एवमावरणैर्युक्तं योऽर्चजयेद्विष्णुमव्ययम् ॥ ५१ ॥

વિદ્વાન સાધકે મુખ્ય મંડળની બહાર લોકેશ્વરોનું, તેમને આયુધરહિત માનીને, વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું. આ રીતે આવરણો સહિત અવ્યય વિષ્ણુનું અર્ચન કરનારની પૂજા પૂર્ણ ગણાય છે।

Verse 52

भुक्त्वेहसकलान्भोगानंते विष्णुपदं व्रजेत् । क्षेत्रधान्यसुवर्णानां प्राप्तये धारणीं स्मरेत् ॥ ५२ ॥

અહીં સર્વ ભોગો ભોગવી અંતે સાધક વિષ્ણુપદે જાય છે. ક્ષેત્ર, ધાન્ય અને સુવર્ણની પ્રાપ્તિ માટે ધારણીનું સ્મરણ-જપ કરવું જોઈએ.

Verse 53

देवीं दूर्वादलश्यामां दधानां शालिमंजरीम् । चिंतयेद्भारतीं देवीं वीणापुस्तकधारिणीम् ॥ ५३ ॥

દૂર્વા પાન જેવી શ્યામવર્ણા, શાલિ-મંજરી ધારણ કરનારી, વીણા અને પુસ્તક ધારણ કરનારી દેવી ભારતીનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

Verse 54

दक्षिणे देवदेवस्य पूर्णचंद्रनिभाननाम् । क्षीराब्धिफेनपुंजाभे वसानां श्वेतवाससी ॥ ५४ ॥

દેવોના દેવના જમણા ભાગે પૂર્ણચંદ્ર સમાન મુખવાળી એક દેવી સ્થિત છે; તે ક્ષીરસાગરના ફેનસમૂહ જેવી તેજસ્વી છે અને શ્વેત વસ્ત્રધારિણી છે.

Verse 55

भारत्या सहितं यो वै ध्यायेद्द्वेवं परात्परम् । वेदवेदार्थतत्त्वज्ञो जायते सर्ववित्तमः ॥ ५५ ॥

જે ભક્ત દેવી ભારતી સહિત તે પરાત્પર દેવનું સાચા ભાવથી ધ્યાન કરે છે, તે વેદ અને વેદાર્થના તત્ત્વનો જ્ઞાતા બની સર્વજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠરૂપે જન્મ પામે છે.

Verse 56

नारसिंहमिवात्मानं देवं ध्यात्वातिभैरवम् । शश्त्रं संमंत्र्य मंत्रेण शब्रून्हत्वा निवर्तते ॥ ५६ ॥

અતિભયંકર નરસિંહસ્વરૂપ દેવનું ધ્યાન કરીને, મંત્રથી શસ્ત્રને અભિમંત્રિત કરી, શત્રુઓનો સંહાર કરીને પછી નિવૃત્ત થાય છે.

Verse 57

नारसिंहेन बीजेन मंत्रं संयोज्य साधकः । शतमष्टोत्तरं जपत्वा वामहस्ताभिमंत्रिताः ॥ ५७ ॥

નૃસિંહ-બીજ સાથે મંત્રને જોડીને સાધકે તેને એકસો આઠ વાર જપ કરવો. ત્યારબાદ ડાબા હાથથી અભિમંત્રિત કરેલ દ્રવ્યો વિધિપૂર્વક સિદ્ધ અને શક્તિમાન બને છે.

Verse 58

पुनः पुनरपः सिंचेत्सर्पदष्टोऽपि जीवति । गारुडेन च संयोज्य पंचार्णेन जपेत्तदा ॥ ५८ ॥

વારંવાર જળ છાંટવું; સર્પદંશિત પણ જીવિત રહી શકે. પછી ગારુડ મંત્ર સાથે સંયોજીને તે સમયે પંચાક્ષરી મંત્રનો જપ કરવો.

Verse 59

निर्विषीकरणे ध्यायेद्विष्णुं गरुडवाहनम् । अशोकफलके तार्क्ष्यमालिख्याशोकसंहतौ ॥ ५९ ॥

વિષને નિષ્ક્રિય કરવા ગરુડવાહન ભગવાન વિષ્ણુનું ધ્યાન કરવું. અને અશોક લાકડાની પટ્ટી પર તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) દોરીને અશોકના પત્ર/પુષ્પગુચ્છથી તેને બાંધવું.

Verse 60

अशोकपुष्पैः संपूज्य भगवंतं तदग्रतः । जुहुयात्तानि पुष्पाणि त्रिसंध्यं सप्तपत्रकम् ॥ ६० ॥

અશોકના પુષ્પોથી ભગવાનની સમ્યક પૂજા કરીને, તેમના સમક્ષ જ તે પુષ્પોની હવનમાં આહુતિ આપવી. ત્રિસંધ્યાએ, સપ્તપત્રક સહિત, આ હવન કરવો.

Verse 61

प्रत्यक्षो जायते पक्षी वरमिष्टं प्रयच्छति । गाणपत्येन संयोज्य जपेल्लक्षं पयोव्रतः ॥ ६१ ॥

ત્યારે પક્ષી પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થઈ ઇચ્છિત વર આપે છે. ગાણપત્ય વિધિ સાથે સંયોજીને, પયోవ્રત ધારણ કરનારએ એક લાખ જપ કરવો.

Verse 62

महागणपतिं देवं प्रत्यक्षमिह पश्यति । वाणिबीजेन संयुक्तं षण्मासं योजयेन्नरः ॥ ६२ ॥

આ જ જીવનમાં તે દેવ મહાગણપતિનું પ્રત્યક્ષ દર્શન કરે છે. વાણી (સરಸ್ವતી)ના બીજમંત્ર સાથે જોડીને મનુષ્યે છ માસ સુધી સાધના કરવી જોઈએ.

Verse 63

महाकविवरो भूत्वा मोहयेत्सकलं जगत् । हुत्वा गुङ्चीशकलान्यर्द्धागुलमितानि च ॥ ६३ ॥

મહાકવિઓમાં શ્રેષ્ઠ બની તે સમગ્ર જગતને મોહી શકે છે—યજ્ઞાગ્નિમાં ગુંજી બીજના અર્ધા આંગળા જેટલા ટુકડા આહુતિ આપવાથી।

Verse 64

दधिमध्वाज्ययुक्तानि मृत्युं जयति साधकः । शनैश्वर दिने सम्यक् स्पृष्ट्वा श्वत्थं च पाणिना ॥ ६४ ॥

દહીં, મધ અને ઘીથી યુક્ત આહુતિઓ દ્વારા સાધક મૃત્યુને જીતે છે; અને શનૈશ્વર (શનિવાર)ના દિવસે વિધિપૂર્વક હાથથી પવિત્ર અશ્વત્થ (પીપળ) વૃક્ષને સ્પર્શ કરવાથી તે વિજય સિદ્ધ થાય છે.

Verse 65

जप्त्वा चाष्टशतं युद्धे ह्यपमृत्युं जयत्यसौ । पञ्चविंशतिधा जप्त्वा नित्यं प्रातः पिबेज्जलम् ॥ ६५ ॥

યુદ્ધમાં તેનો એકસો આઠ વાર જપ કરવાથી તે નિશ્ચયે અકાળમૃત્યુને જીતે છે. અને પચ્ચીસ વાર જપ કરીને દરરોજ પ્રાતઃ જળ પીવું જોઈએ.

Verse 66

सर्वपापविनिर्मुक्तो ज्ञानवान् रोगवर्जितः । कुंभं संस्थाप्य विधिवदापूर्य शुद्धवारिणा ॥ ६६ ॥

સર્વ પાપોથી મુક્ત, જ્ઞાનવાન અને રોગરહિત બની—વિધિપૂર્વક કુંભ સ્થાપી તેને શુદ્ધ જળથી ભરવો જોઈએ.

Verse 67

जप्त्वायुतं ततस्तेनाभिषेकः सर्वरोगनुत् । चंद्रसूर्योपरागे तु ह्युपोष्याष्टसहस्रकम् ॥ ६७ ॥

તેનું દસ હજાર વાર જપ કરીને, ત્યારબાદ તે જ દ્વારા અભિષેક કરવો; તે સર્વ રોગોનો નાશ કરે છે. ચંદ્ર કે સૂર્યગ્રહણ સમયે ઉપવાસ રાખીને આઠ હજાર જપ કરવો.

Verse 68

स्पृष्ट्वा ब्राह्मीधृतं जप्त्वा पिबेत्साधकसत्तमः । मेधां कवित्वं वाक्सिद्धिं लभते नात्र संशयः ॥ ६८ ॥

બ્રાહ્મીથી યુક્ત ઘી ને સ્પર્શ કરીને મંત્ર જપીને શ્રેષ્ઠ સાધકે તે પીવું; તે મેધા, કાવ્યપ્રતિભા અને વાક્સિદ્ધિ મેળવે છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 69

जुहुयादयुतं विल्वैर्महाधनपतिर्भवेत् । नारायणस्य मन्त्रोऽयं सर्वमंत्रोत्तमोत्तमः ॥ ६९ ॥

બિલ્વપત્રોથી દસ હજાર આહુતિ અર્પણ કરે તો તે મહાધનપતિ બને છે. આ નારાયણમંત્ર સર્વ મંત્રોમાં ઉત્તમોત્તમ છે.

Verse 70

आलयः सर्वसिद्धीनां कथितस्तव नारद । नारायणाय शब्दांते विद्महे पदमीरयेत् ॥ ७० ॥

હે નારદ, તું એને સર્વ સિદ્ધિઓનું આલય કહેલું છે. ઉચ્ચારના અંતે ‘વિદ્મહે’ કહીને, પછી નારાયણ માટેનું પદ (સમાપ્તિ વાક્ય) પાઠ કરવું.

Verse 71

वासुदेवपदं ङेंतं धीमहीति ततो वदेत् । तन्नो विष्णुः प्रचोवर्णान्संवदेञ्चोदयादिति ॥ ७१ ॥

પછી ‘વાસુદેવપદ’ કહીને, ત્યારબાદ ‘ધીમહિ’ બોલવું. ‘તન્નો વિષ্ণુઃ પ્રચોદયાત્’—વિષ્ણુ અમારા અક્ષરો અને તેમના શુદ્ધ ઉચ્ચારને પ્રેરણા આપે, અમારી વાણી પ્રકાશિત કરે.

Verse 72

एषोक्ता विष्णुगायत्री सर्वपापप्रणाशिनी । तारो हृद्भगवान् ङेंतो वासुदेवाय कीर्तितः ॥ ७२ ॥

આ રીતે વિષ્ણુ-ગાયત્રી ઉપદેશિત થઈ—તે સર્વ પાપોનો નાશ કરનારી છે. ‘તાર’ (ઓં) હૃદયસ્થ ભગવાન છે અને તે વાસુદેવ માટે જ કીર્તિત છે.

Verse 73

द्वादशार्णो महामन्त्रो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः । स्त्रीशूद्राणां वितारोऽयं सतारस्तु द्विजन्मनाम् ॥ ७३ ॥

દ્વાદશાક્ષરી મહામંત્ર ભોગ અને મોક્ષ બન્ને આપે છે. સ્ત્રી અને શૂદ્રોને તે પ્રણવ (તાર) વિના આપવો; દ્વિજોને તારો સહિત ઉપદેશવો.

Verse 74

प्रजापतिर्मुनिश्चास्य गायत्री छन्द ईरितः । देवता वासुदेवस्तु बीजं शक्तिर्ध्रुवश्च हृत् ॥ ७४ ॥

આ મંત્રના ઋષિ પ્રજાપતિ, છંદ ગાયત્રી અને દેવતા વાસુદેવ કહેવાયા છે. તેનું બીજ અને શક્તિ નિર્દિષ્ટ છે; ધ્રુવને હૃદયમાં આધારરૂપે વિન્યાસ કરવો.

Verse 75

चन्द्राक्षिवेदपञ्चर्णैः समस्तेनांगकल्पनम् । मूर्ध्नि भाले दृशोरास्ये गले दोर्हृदये पुनः ॥ ७५ ॥

‘ચન્દ્ર-અક્ષિ-વેદ’ એવા પંચાર್ಣના સમસ્ત મંત્રથી અંગ-કલ્પના (ન્યાસ) કરવો—મસ્તક પર, ભાલ પર, નેત્રો પર, મુખ પર, ગળે, ભુજાઓ પર અને ફરી હૃદય પર।

Verse 76

कुक्षौ नाभौ ध्वजे जानुद्वये पादद्वये तथा । न्यासेत्क्रमान् मन्त्रवर्णान्सृष्टिन्यासोऽयमीरितः ॥ ७६ ॥

પછી મંત્રના વર્ણોને ક્રમથી કૂક્ષિમાં, નાભિમાં, ધ્વજ-પ્રદેશમાં, બંને ઘૂંટણમાં અને બંને પગમાં વિન્યાસ કરવો. આને ‘સૃષ્ટિ-ન્યાસ’ કહે છે.

Verse 77

हृदादिमस्तकांतं तु स्थितिन्यासं प्रचक्षते । पादादारभ्य मूर्द्धानं न्यासं संहारकं विदुः ॥ ७७ ॥

હૃદયથી મસ્તક-શિખા સુધી કરાયેલ ન્યાસને ‘સ્થિતિ-ન્યાસ’ કહે છે. અને પાદથી આરંભ કરીને શિર સુધી કરાયેલ ન્યાસને ‘સંહાર-ન્યાસ’ તરીકે જાણે છે॥

Verse 78

तत्त्वन्यासं ततः कुर्यात्सर्वतंत्रेषु गोपितम् । बीवं प्राणं तथा चित्तं हृत्पद्मं सूर्यमण्डलम् ॥ ७८ ॥

ત્યારબાદ સર્વ તંત્રોમાં ગુપ્ત રાખાયેલ તત્ત્વ-ન્યાસ કરવો—બીજમંત્ર, પ્રાણ, ચિત્ત, હૃદય-પદ્મ અને સૂર્યમંડળને અંતરમાં સ્થાપિત કરીને॥

Verse 79

चन्द्राग्निमण्डले चैव वासुदेवं ततः परम् । संकर्षणं च प्रद्युम्नमनिरुद्धं ततः परम् ॥ ७९ ॥

ચંદ્રમંડળ તથા અગ્નિ/સૂર્યમંડળમાં પણ પરમ વાસુદેવનું સ્મરણ કરવું. ત્યારપછી સંકર્ષણ અને પ્રદ્યુમ્ન, અને તેમનાં પણ પરે પરમ અનિરુદ્ધ છે॥

Verse 80

नारायणं चक्रमतस्तत्त्वानि द्वादशैव तु । मूलार्णहृत्परायाद्यमात्मने हृदयांतिमम् ॥ ८० ॥

ચક્રધારી નારાયણ માટે નિશ્ચયે બાર તત્ત્વો છે. મૂળાક્ષરથી આરંભ કરીને હૃદયના અંતિમ આંતરસાર સુધી, તેમને આત્મામાં વિન્યસ્ત કરવાં॥

Verse 81

तत्त्वे नाम समुञ्चर्य्य न्यसेन्मूर्द्धादिषु क्रमात् । पूर्वोक्तं ध्यानमत्रापि भानुलक्षजपो मनोः ॥ ८१ ॥

દિવ્ય નામને તત્ત્વમાં સમ્યક્ એકત્ર કરીને, મસ્તક વગેરે અંગોમાં ક્રમથી ન્યાસ કરવો. અહીં પણ પૂર્વોક્ત ધ્યાન કરવું અને મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો॥

Verse 82

तदृशांशं तिलैराज्यलोलितैर्हवनं चरेत् । पीठे पूर्वोदिते मन्त्री मूर्ति संकल्प्य मूलतः ॥ ८२ ॥

વિધિ મુજબ નિર્ધારિત અંશ લઈને ઘીમાં ભીંજવેલા તલથી હવન કરવું. પછી પૂર્વોક્ત પીઠ પર મંત્રજ્ઞે મૂળથી જ દેવમૂર્તિનો સંકલ્પ કરી મનમાં પ્રતિષ્ઠા કરવી।

Verse 83

तस्यामावाह्य देवेशं वासुदेवं प्रपूजयेत् । अङ्गानि पूर्वमभ्यर्च्य वासुदेवादिकास्ततः ॥ ८३ ॥

તેમાં દેવેશ વાસુદેવનું આવાહન કરીને પરમ શ્રદ્ધાથી પૂજન કરવું. પહેલાં તેમના અંગોનું વિધિપૂર્વક અર્ચન કરીને, પછી વાસુદેવ આદિ રૂપોની પૂજા કરવી।

Verse 84

शांत्यादिशक्तयः पूज्याः प्राग्वद्दिक्षु विदिक्षु च । तृतीयावरणे पूज्याः प्रोक्ता द्वादश मूर्तयः ॥ ८४ ॥

શાંતિ આદિ શક્તિઓને પૂર્વવત્ દિશાઓ અને વિદિશાઓમાં પૂજવી જોઈએ. તૃતીય આવરણમાં વર્ણિત દ્વાદશ મૂર્તિઓની પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 85

इंद्राद्यानायुधैर्युक्तान् पूजयेद्धरणीगृहे । एवमावरणैरिष्ट्वा पञ्चभिर्विष्णुमव्ययम् ॥ ८५ ॥

ધરણીગૃહમાં ઇન્દ્ર આદિ દેવતાઓને તેમના આયુધો સહિત પૂજવા. આ રીતે પાંચ આવરણોથી યજન કરીને અવ્યય વિષ્ણુની પૂજા કરવી।

Verse 86

प्राप्नुयात्सकलानर्थानन्ते विष्णुपदे व्रजेत् । पुरुषोत्तमसंज्ञस्य विष्णोर्भेदचतुष्टयम् ॥ ८६ ॥

તે સર્વ અભીષ્ટ ફળો પ્રાપ્ત કરે છે અને અંતે વિષ્ણુપદે જાય છે. પુરુષોત્તમ નામે પ્રસિદ્ધ વિષ્ણુનો આ ચતુર્વિધ ભેદ છે।

Verse 87

त्रैलोक्यमोहनस्तेषां प्रथमः परिकीर्तितः । श्रीकरश्च हृषीकेशः कृषअणश्चात्र चतुर्थकः ॥ ८७ ॥

તેમામાં પ્રથમ ‘ત્રૈલોક્યમોહન’ (ત્રણ લોકને મોહીત કરનાર) તરીકે પ્રકીર્તિત છે. પછી ‘શ્રીકર’ અને ‘હૃષીકેશ’; અને અહીં ચોથા રૂપે ‘કૃષ્ણ’ ઉલ્લેખિત છે॥

Verse 88

तारः कामो रमा पश्चान् ङेंतः स्यात्पुरुषोत्तमः । वर्मास्त्राण्यग्निप्रियांतो मन्त्रो वह्नीन्दुवर्णवान् ॥ ८८ ॥

પછી ‘તાર’, ‘કામ’ અને ‘રમા’નું જપ કરવો. ત્યારબાદ નાસિકાંત ‘ઙેંતા’ જોડવાથી તે ‘પુરુષોત્તમ’ મંત્રરૂપ બને છે. આ મંત્ર કવચ-રક્ષા અને અસ્ત્ર-મંત્રોથી સજ્જ, ‘અગ્નિપ્રિયા’ પર સમાપ્ત, તથા અગ્નિ અને ચંદ્ર સમાન વર્ણવાળો કહેવાયો છે॥

Verse 89

ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्री छन्दः प्रोक्तोऽथ देवता । पुरुषोत्तमसंज्ञोऽत्र बीजशक्तीस्मरंदिरे ॥ ८९ ॥

અહીં બ્રહ્મા ઋષિ (મુનિ) કહેવાય છે; ગાયત્રી છંદ તરીકે પ્રોક્ત છે; અને અધિદેવતા ‘પુરુષોત્તમ’ નામે ઉક્ત છે. આ મંત્રમાં બીજ, શક્તિ અને સ્મર (કીલક) પણ પોતાના સ્થાનમાં સ્થાપિત છે એમ સમજવું॥

Verse 90

भूचंद्रैकरसाक्ष्यक्षिमंत्रवर्णोर्विभागतः । कृत्वांगानि ततो ध्यायेद्विधिवत्पुरुषोत्तमम् ॥ ९० ॥

ભૂ-ચંદ્ર-એક-રસ-આક્ષ્ય વગેરે મંત્રવર્ણોનું વિભાગ કરીને અંગન્યાસ કરવો; ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક પુરુષોત્તમનું ધ્યાન કરવું॥

Verse 91

समुद्यदादित्यनिभं शंखचक्रगदांबुजैः । लसत्करं पीतवस्रं स्मरेच्छ्रीपुरुषोत्तमम् ॥ ९१ ॥

ઉદયમાન સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, શંખ-ચક્ર-ગદા-પદ્મ ધારણ કરનાર ઝળહળતા કરવાળા, પીતાંબરધારી શ્રી પુરુષોત્તમનું સ્મરણ કરવું॥

Verse 92

महारत्नौघखचितस्फुरत्तोरणमंडपे । मौक्तिकौघशमदमविराजितवितानके ॥ ९२ ॥

તે મંડપમાં મહારત્નોના ઢગલાથી જડિત ઝગમગતા તોરણ-દ્વાર હતા અને મોતીના સમૂહોથી શોભિત વિતાન હતું; તેથી તે અતિ તેજસ્વી લાગતું હતું।

Verse 93

नृत्यद्देवांगनावृंदक्वणात्किंकिणिनूपुरे । लसन्माणिक्यवेद्यां तु दीत्पार्कायुततेजसि ॥ ९३ ॥

ત્યાં નૃત્ય કરતી દેવાંગનાઓના સમૂહોના કિંકિણી-નૂપુરોની ઝંકારથી સ્થાન ગુંજતું હતું; અને ઝગમગતા માણિક્યોથી ખચિત દીપ્ત વેદી પર તે દસ લાખ સૂર્ય સમાન તેજે ઝળહળતું હતું।

Verse 94

वृंदारकव्रातकिरीटाग्ररत्नाभिचर्चिते । नवलक्षं जपेन्मंत्रं जुहुयात्तद्दशांशतः ॥ ९४ ॥

દેવગણોના મુકુટના શિખરસ્થ રત્નોથી પૂજિત એવા દેવસ્વરૂપમાં, મંત્રનો નવ લાખ વાર જપ કરવો; પછી તેની સંખ્યાના દશાંશ જેટલું હોમમાં આહુતિ આપવી।

Verse 95

उत्फुल्लैः कमलैः पीठे पूर्वोक्ते वैष्णवेऽर्चयेत् । एवमाराध्य देवेशं प्राप्नोति महतीं श्रियम् ॥ ९५ ॥

પૂર્વે વર્ણવેલ વૈષ્ણવ પીઠ પર પૂર્ણ વિકસિત કમળોથી દેવેશનું અર્ચન કરવું. આ રીતે દેવેશની આરાધના કરવાથી મહાન શ્રી—સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 96

पुत्रान्पौत्रान्यशः कांतिं भुक्तिं मुक्तिं च विंदति । उत्तिष्टेति पदं पश्चाच्छ्रीकराग्निप्रियांतिमः ॥ ९६ ॥

તે પુત્રો, પૌત્રો, યશ, કાંતિ, ભોગ અને મુક્તિ પણ પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યારબાદ સમાપન વચન તરીકે ‘ઉત્તિષ્ઠ’ (ઉઠો) શબ્દ આવે છે; જે શ્રીકર અને અગ્નિપ્રિયને વિશેષ પ્રિય છે।

Verse 97

अष्टार्णोऽस्य मुनिर्व्यासः पंक्तिश्छंद उदाहृतम् । श्रीकाराख्यो हरिः प्रोक्तो देवता सकलेष्टदः ॥ ९७ ॥

આ અષ્ટાક્ષર મંત્ર છે; તેના ઋષિ મુનિ વ્યાસ છે, છંદ પંક્તિ કહેવાયો છે. ‘શ્રીકાર’ નામે પ્રસિદ્ધ હરિ તેની દેવતા છે; તે સર્વ ઇષ્ટ ફળ આપે છે.

Verse 98

भीषयद्वितयं हृत्स्यात् त्रासयद्वितयं शिरः । शिखा प्रमर्द्दयद्वंद्वं वर्म प्रध्वंसयद्वयम् ॥ ९८ ॥

‘ભીષયત્’ નામનું યુગ્મ હૃદયમાં ન્યાસ કરવું, અને ‘ત્રાસયત્’ નામનું યુગ્મ શિરે. ‘શિખા-પ્રમર્દ્ય’ કહેવાતું દ્વંદ્વ શિખામાં, તેમજ ‘વર્મ-પ્રધ્વંસય’ નામનું યુગ્મ પણ ન્યાસ કરવું.

Verse 99

अस्रं रक्षद्वयं सर्वे हुमंताः समुदीरिताः । मस्तके नेत्रयोः कंठहृदये नाभिदेशके ॥ ९९ ॥

સમસ્ત ‘અસ્ત્ર’ રક્ષામંત્રો તથા દ્વિવિધ રક્ષા ‘હુમ્’ ઉદ્ઘોષ સાથે ઉચ્ચારવા. પછી મસ્તક, નેત્રો, કંઠ, હૃદય અને નાભિ-દેશમાં ન્યાસ કરવો.

Verse 100

ऊरूजंघांयुग्मेषु मंत्रवर्णान्क्रमान्न्यतसेत् । ततः पुरुषसूक्तोक्तमंत्रैर्न्यासं समाचरेत् ॥ १०० ॥

ઊરુ અને જાંઘના યુગ્મોમાં મંત્રવર્ણોને ક્રમશઃ ન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ પુરુષસૂક્તમાં કહેલા મંત્રોથી વિધિપૂર્વક ન્યાસ આચરવો.

Verse 101

मुखे न्यसेद्ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीदिमं मनुम् । बाहुयुग्मे तथा बाहूंराजन्य इति विन्यसेत् ॥ १०१ ॥

મુખમાં ‘બ્રાહ્મણોऽસ્ય મુખમાસીત્’ આ મંત્રનો ન્યાસ કરવો. તેમજ બાહુયુગ્મમાં ‘બાહૂ રાજન્યઃ’ આ મંત્રથી વિન્યાસ કરવો.

Verse 102

ऊरू तदस्य यद्वैश्य इममूरुद्वये न्यसेत् । न्यसेत्पादद्वये मंत्री पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥ १०२ ॥

વૈશ્યને તેમના બંને ઊરુઓ પર સ્થાપિત કરવો. મંત્રીને તેમના બંને ચરણોમાં ન્યાસ કરવો; ચરણોમાંથી જ શૂદ્ર ઉત્પન્ન થયો.

Verse 103

चक्रं शंखं गदां पद्मं कराग्रेष्वथ विन्यसेत् । एवं न्यासविधिं कृत्वा ध्यायेत्पूर्वोक्तमण्डपे ॥ १०३ ॥

પછી આંગળીઓના અગ્રભાગે ચક્ર, શંખ, ગદા અને પદ્મનો ન્યાસ કરવો. આ રીતે ન્યાસવિધિ કરીને પૂર્વોક્ત મંડપમાં ધ્યાન કરવું.

Verse 104

अरुणाब्जासनस्थस्य तार्क्ष्यस्योपरि संस्थितम् । पूर्वोक्तरूपिणं देवं श्रीकरं लोकमोहनम् ॥ १०४ ॥

અરુણ કમળાસન પર બિરાજમાન, તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) ઉપર સ્થિત, પૂર્વોક્ત સ્વરૂપવાળા તે દેવનું ધ્યાન કરવું—જે શ્રીદાયક અને લોકમોહન છે.

Verse 105

ध्यात्वैवं पूजयेदष्टलक्षं मंत्री दशांशतः । रक्तांबुजैः समिद्भिश्च विल्वक्षीरिद्रुमोद्भवैः ॥ १०५ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને મંત્રસાધકે અષ્ટલક્ષ (જપ/પૂજા) સુધી પૂજન કરવું; પછી તેનો દશાંશ હવન કરવો—રક્ત કમળો અને બિલ્વ તથા ક્ષીરી વૃક્ષોમાંથી ઉત્પન્ન સમિધાઓથી.

Verse 106

पयोऽन्नैः सर्पिषा हुत्वा प्रत्येकं सुसमाहितः । अश्वत्थोदुंबरप्लक्षवटाः क्षीरिद्रुमाः स्मृता ॥ १०६ ॥

દૂધ, અન્ન અને ઘીથી પ્રત્યેક ક્રિયામાં સુસમાહિત રહી આહુતિ આપવી. અશ્વત્થ, ઉદુંબર, પ્લક્ષ અને વટ—આ ‘ક્ષીરી’ (દૂધરસવાળા) વૃક્ષો તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 107

पूजयेद्वैष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः । अंगावरणदिक्पालहेतिभिः सहितं विभुम् ॥ १०७ ॥

વૈષ્ણવ પીઠ પર મૂળથી મૂર્તિનો સંકલ્પ કરીને સર્વવ્યાપી પ્રભુની પૂજા કરવી; તેમના અંગો, આવરણો, દિક્પાલો અને દિવ્ય આયુધો સહિત સમર્ચન કરવું।

Verse 108

इत्थं सिद्धे मनौ मत्री प्रयोगान्पूर्ववञ्चरेत् । तारो हृद्भगवान् ङेंतो वराहेति ततः परम् ॥ १०८ ॥

આ રીતે મંત્ર સિદ્ધ થયા પછી સાધકે પૂર્વોક્ત ક્રમથી પ્રયોગ કરવો—પ્રથમ ‘તાર’ (ઓં), પછી ‘હૃત્’ (હૃદય) સૂત્ર, પછી ‘ભગવાન્’, પછી ‘ઙેંત’ (અંત્ય) અંશ, અને ત્યારબાદ ‘વરાહ’ નામ।

Verse 109

रूपाय भूर्भुवः स्वः स्याल्लोहितकामिका च ये । भूपतित्वं च मे देहि ददापय शुचिप्रिया ॥ १०९ ॥

રૂપ-સૌંદર્ય માટે ‘ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ’ વ્યાહૃતિઓનો જપ કરવો, તેમજ ‘લોહિતકામિકા’ પણ. ‘મને રાજસત્તા આપો; હે શુચિપ્રિયે, તે દાન કરાવો’ એમ પ્રાર્થના કરવી।

Verse 110

रामाग्निवर्णो मंत्रोऽयं भार्गवोऽस्य मुनिर्मतः । छन्दोऽनुष्टुब्देवतादिवराहः समुदीरितः ॥ ११० ॥

આ મંત્ર ‘રામ’ અને ‘અગ્નિ’ વર્ણનો છે; તેનો ઋષિ ભાર્ગવ માનવામાં આવે છે. છંદ અનુષ્ટુપ્ અને દેવતા આદિ-વરાહ—એવું ઘોષિત છે।

Verse 111

एकदंष्ट्राय हृदयं व्योमोल्कायग शिरः स्मृतम् । शिखा तेजोऽधिपतये विश्वरूपाय वर्म च ॥ १११ ॥

હૃદય ‘એકદંષ્ટ્ર’ને અર્પણ કરવું; શિર ‘વ્યોમોલ્કાયગ’નું કહેવાયું છે. શિખા ‘તેજોऽધિપતિ’ને આપવી અને વર્મ ‘વિશ્વરૂપ’ને સમર્પિત કરવું।

Verse 112

महादंष्ट्राय चास्त्रं स्यात्पञ्चांगमिति कल्पयेत् । अथवा गिरिषट्सप्तबाणैर्वसुभिरक्षरैः ॥ ११२ ॥

મહાદંષ્ટ્રા દેવતા માટે અસ્ત્ર-મંત્રને પંચાંગ સ્વરૂપે રચવો. અથવા ‘ગિરિ, ષટ્, સપ્ત, બાણ, વસુ’ એવા સંખ્યાસૂચક શબ્દોથી સૂચિત અક્ષરો દ્વારા તેનો વિન્યાસ કરવો.

Verse 113

विभक्तैर्मंत्रवर्यस्य पञ्चागांनि प्रकल्पयेत् । ततौ ध्यायेदनेकार्कनिभमादिवराहकम् ॥ ११३ ॥

ઉત્તમ મંત્રને વિભાગ કરીને તેના પંચાંગો ગોઠવવા. ત્યારબાદ અનેક સૂર્યો સમાન તેજસ્વી આદિ-વરાહનું ધ્યાન કરવું.

Verse 114

आं ह्रीं स्वर्णनिभं जान्वोरधो नाभेः सितप्रभम् । इष्टाभीतिगदाशंखचक्रशक्त्यसिखेटकान् ॥ ११४ ॥

‘આં’ અને ‘હ્રીં’ આ બીજ સાથે ધ્યાન કરવું—ઘૂંટણની નીચે સુવર્ણ કાંતિ, નાભિની નીચે શ્વેત તેજ. ઇષ્ટવર અને અભય આપનાર, ગદા, શંખ, ચક્ર, શક્તિ, ખડ્ગ અને ખેટક ધારણ કરનાર.

Verse 115

दधतं च करैर्दंष्ट्राग्रलसद्धरणिं स्मरेत् । एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षं दशांशं सरसीरुहैः ॥ ११५ ॥

હાથોમાં ધરણી ધારણ કરનાર અને દંષ્ટ્રાના અગ્ર પર ઝળહળતી ધરણીવાળા પ્રભુનું સ્મરણ કરવું. આમ ધ્યાન કરીને એક લાખ જપ કરવો અને તેનો દશાંશ કમળપુષ્પોથી હોમમાં અર્પણ કરવો.

Verse 116

मध्वक्तैर्जुहयात्पीठे पूर्वोक्ते वैष्णवे यजेत् । मूलेन मूर्तिं सङ्कल्प्य तस्यां सम्पूजयेद्विभुम् ॥ ११६ ॥

પૂર્વોક્ત વૈષ્ણવ પીઠ પર મધુ અને ઘીથી આહુતિ આપીને ત્યાં જ પૂજન કરવું. મૂળમંત્રથી પ્રભુની મૂર્તિનો સંકલ્પ કરીને, તેમાં સર્વવ્યાપી વિભુનું સમ્યક્ સંપુજન કરવું.

Verse 117

अङ्गावरणदिक्पालहेतियंत्रप्रसिद्धये । जपादेवावर्नि दद्याद्धनं धान्यं महीं श्रियम् ॥ ११७ ॥

અંગ-આવરણ, દિક્પાલ, આયુધ અને યંત્રની સિદ્ધિ તથા પ્રસિદ્ધિ માટે માત્ર જપથી જ દેવતા પ્રસન્ન થઈ ધન, ધાન્ય, ભૂમિ અને શ્રી-સમૃદ્ધિ આપે છે।

Verse 118

सिंहार्के सितपक्षस्याष्टम्यां गव्येषु पञ्चसु । शिलां शुद्धां विनिक्षिप्य स्पृष्ट्वा तामयुतं जपेत् ॥ ११८ ॥

સૂર્ય સિંહ રાશિમાં હોય ત્યારે, શુક્લપક્ષની અષ્ટમીએ, ગોપંચગવ્યમાં શુદ્ધ શિલા મૂકી તેને સ્પર્શ કરીને મંત્રનો દસ હજાર વાર જપ કરવો।

Verse 119

उदङ्मुखस्वतो मंत्री तां शिलां लिखनेद्भुवि । भूतप्रेताहिचौरादिकृतां बाधां निवारयेत् ॥ ११९ ॥

ઉત્તરમુખ થઈ મંત્રસાધક તે શિલાને જમીન પર અંકિત કરે; તે ભૂત-પ્રેત, સાપ, ચોર વગેરે દ્વારા થયેલી બાધાઓ દૂર કરે છે।

Verse 120

प्रातर्भृगुदिने साध्यभूतलान्मृदमाहरेत् । मंत्रितां मूलमंत्रेण विभजेत्तां त्रिधा पुनः ॥ १२० ॥

શુક્રવારની સવારે શુદ્ધ સ્થળની માટી લાવવી. તેને મૂળમંત્રથી અભિમંત્રિત કરીને તે માટીને ફરી ત્રણ ભાગમાં વહેંચવી।

Verse 121

चुल्ल्यामेकं समालिप्याप्यपरं पाकभाजने । गोदुग्धे परमालोड्य शोधितांस्तंदुलान् क्षिपेत् ॥ १२१ ॥

ચુલ્હો લીપી તૈયાર કરીને અને રસોઈ માટે બીજું પાત્ર ગોઠવી, ગાયનું દૂધ સારી રીતે મથી તેમાં શુદ્ધ કરેલા ચોખાના દાણા નાખવા।

Verse 122

सम्यक् शुद्धे शुचिः केशे जपन्मंत्रं पचेञ्चरुम् । अवतार्य चरुं पश्चाद्वह्नौ देयं यथाविधि ॥ १२२ ॥

યથાવત્ શુદ્ધ થઈ અને કેશને પવિત્ર રાખી, મંત્રજપ કરતાં ચરુ પકાવવો. પછી તેને ઉતારી, વિધિ મુજબ પવિત્ર અગ્નિમાં અર્પણ કરવો.

Verse 123

सम्पूज्य धूपदीपाद्यैः पश्चादाज्यप्लुतं चरुम् । जुहुयात्संस्कृते वह्नौ अष्टोत्तरशतं सुधीः ॥ १२३ ॥

ધૂપ-દીપ વગેરે વડે યથાવત્ પૂજન કરીને, પછી ઘીથી સ્નિગ્ધ કરેલ ચરુને સંસ્કૃત અગ્નિમાં વિવેકી પુરુષે ૧૦૮ આહુતિઓ અર્પણ કરવી.

Verse 124

एवं प्रजुहुयान्मंत्री कविवारेषु सप्तसु । विरोधो नश्यति क्षेत्रे शत्रुचौराद्युपद्रवाः ॥ १२४ ॥

આ રીતે મંત્રજ્ઞ પુરુષે સાત ગુરુવારે હવન કરવું; ત્યારે ક્ષેત્રમાં વિવાદ નાશ પામે અને શત્રુ-ચોર વગેરે ઉપદ્રવો શમન થાય.

Verse 125

भानूदयेप्यारवारे साध्यक्षेत्रान्मृदं पुनः । आदाय पूर्वविधिना हविरापाद्य पूर्ववत् ॥ १२५ ॥

આરવારા દિવસે સૂર્યોદયે પણ સાધ્યક્ષેત્રમાંથી ફરી પવિત્ર માટી લઈ, પૂર્વવિધિ મુજબ હવિ તૈયાર કરી, અગાઉની જેમ જ આચરણ કરવું.

Verse 126

जुहुयादेधिते वह्नौ पूर्वसंख्याकमादरात् । एवं स सप्तारवारेषु जुहुयात्क्षेत्रसिद्धये ॥ १२६ ॥

સારી રીતે પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં આદરપૂર્વક પૂર્વોક્ત સંખ્યાનુસાર આહુતિઓ અર્પણ કરવી. આ રીતે સાત આરવારા-દિવસોમાં ક્ષેત્રસિદ્ધિ માટે હવન કરવું.

Verse 127

जुहुयाल्लक्षसंख्याकं गव्यै श्चैव सपायसैः । अभीष्टभूम्याधिपत्यं लभते नात्र संशयः ॥ १२७ ॥

ગવ્ય દ્રવ્યો તથા પાયસ (ખીર) સાથે લાખ સંખ્યાની આહુતિઓ અર્પે તો તે ઇચ્છિત ભૂમિનું અધિપત્ય પ્રાપ્ત કરે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 128

उद्यद्दोः परिधं दिव्यं सितदंष्ट्राग्रभूधरम् । स्वर्णाभं पार्थिवे पीते मंडले सुसमाहितः ॥ १२८ ॥

સંપૂર્ણ એકાગ્રતાથી પાર્થિવ પીળા મંડળમાં તે દિવ્ય તેજસ્વી બિંબનું ધ્યાન કરવું—જેની પરિધિ દીપ્ત છે, જે સ્વર્ણવર્ણ છે, અને જેના શ્વેત દંષ્ટ્રાના અગ્ર પર્વતશિખર સમાન છે.

Verse 129

ध्यात्वाप्नोति महीं रम्यां वराहस्य प्रसादतः । वारुणे मण्डले ध्यायेद्वाराहं हिमसन्निभघम् ॥ १२९ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરવાથી વરાહભગવાનના પ્રસાદથી રમ્ય ભૂમિ પ્રાપ્ત થાય છે. વારુણ મંડળમાં હિમ સમ તેજસ્વી શ્રીવરાહનું ધ્યાન કરવું.

Verse 130

महोपद्रवशांतिः स्यात्साधकस्य न संशयः । वश्यार्थं च सदा ध्यायेद्वह्र्याभं वह्निमण्डे ॥ १३० ॥

સાધક માટે મહા ઉપદ્રવોની શાંતિ નિશ્ચિત થાય છે—એમાં સંશય નથી. અને વશ્યતા માટે અગ્નિ-મંડળમાં અગ્નિસદૃશ રૂપનું સદા ધ્યાન કરવું.

Verse 131

ध्यायेदेवं रिपूञ्चाटे कृष्णाभं वायुमण्डले । ह्यमण्डलगतं स्वच्छं वाराहं सर्वसिद्धिदम् ॥ १३१ ॥

શત્રુઓના શમન અને દૂર કરવા માટે, આ રીતે વાયુ-મંડળમાં કૃષ્ણવર્ણ શ્રીવરાહનું ધ્યાન કરવું—જે સૂક્ષ્મ મંડળમાં સ્થિત, નિર્મળ તેજસ્વી અને સર્વ સિદ્ધિદાતા છે.

Verse 132

शत्रुभूतग्रहक्ष्वेडामयपीडादिशांतये । भग्वर्धीशयुतं व्योमबिंदुभूषितमस्तकम् ॥ १३२ ॥

શત્રુ, ભૂત, ગ્રહપીડા, દુષ્પ્રભાવ, રોગ અને તાપની શાંતિ માટે ભક્તે ભગ, વૃદ્ધિ અને ઈશ સાથે યુક્ત, તથા મસ્તકે વ્યોમબિંદુથી ભૂષિત એવા દેવનું ધ્યાન-પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 133

एकाक्षरो वराहस्य मन्त्रः कल्पद्रुमोऽपरः । पूजाद्यार्ध्यादिकं सर्वमस्यां पूर्वोक्तवञ्चरेत् ॥ १३३ ॥

વરાહદેવનો એકાક્ષર મંત્ર પણ અન્ય અર્થમાં કલ્પવૃક્ષ સમાન છે. આ સાધનામાં પૂજા થી લઈને અર્ઘ્ય વગેરે સર્વ ક્રિયાઓ પૂર્વોક્ત વિધિ મુજબ યથાવત્ કરવી જોઈએ।

Verse 134

सवामकर्णानिद्रास्याद्वराहाय हृदंतिमः । ताराद्यो वसुवर्णोऽयं सर्वैश्वर्यप्रदायकः ॥ १३४ ॥

વરાહદેવ માટે આ મંત્ર હૃદયનો પરમ અંતિમ (અતિ ગુપ્ત) કહેવાયો છે—‘તારા’થી આરંભ, વસુ-સ્વર્ણ સમ તેજવાળો; તે સર્વ ઐશ્વર્ય આપનાર છે।

Verse 135

ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्री छन्दो वाराहसंज्ञकः । देवश्चंद्रेंद्वब्धिनेत्रैः सवेणांगक्रिया मता ॥ १३५ ॥

ઋષિ બ્રહ્મા છે, છંદ ગાયત્રી છે અને તેની સંજ્ઞા ‘વારાહ’ છે. દેવતાનું નિર્ધારણ ‘ચંદ્ર–ઇન્દ્ર–ચંદ્ર–સમુદ્ર–નેત્ર’ આ સાંકેતિક ગણતરીથી થાય છે; અને ક્રિયા સಾಂಗ (અંગો સહિત) માનવામાં આવી છે।

Verse 136

ध्यानपूजाप्रयोगादि प्राग्वदस्यापि कल्पयेत् । प्रणवादौ च ङेन्तं च भगवतीति पदं ततः । धरणिद्वितयं पश्चाद्धरेर्द्वयमुदीरयेत् ॥ १३६ ॥

આ મંત્ર માટે પણ ધ્યાન, પૂજા અને પ્રયોગ વગેરેની વ્યવસ્થા પૂર્વવત્ કરવી. શરૂઆતમાં પ્રણવ ‘ઓં’ સાથે ઙે (દત્તિ) વિભક્તિ જોડીને, પછી ‘ભગવતી’ પદ બોલવું; ત્યારબાદ ‘ધરણિ’ના બે અક્ષર, અને અંતે ‘હરે’ના બે અક્ષર ઉચ્ચારવા।

Verse 137

एकोनविंशत्यर्णाढ्यो मन्त्रो वह्निप्रियांतिमः । वराहोऽस्य मुनिश्छन्दो गायत्री निवृदादिका ॥ १३७ ॥

આ મંત્ર ઓગણીસ અક્ષરોથી યુક્ત છે અને તેનો અંતિમ ભાગ અગ્નિને પ્રિય છે. આ મંત્રના ઋષિ વરાહ છે; છંદ ગાયત્રી છે, નિવૃત્ વગેરે વિન્યાસથી આરંભે છે.

Verse 138

देवता धरणी बीजं तारःशक्तिर्वसुप्रिया । रामवेदाग्निबाणाक्षिनेत्रार्णैरंगरकल्पनम् ॥ १३८ ॥

દેવતા ધરણી છે; બીજ બીજાક્ષર છે; શક્તિ તારા છે અને (મંત્ર) વસુઓને પ્રિય છે. ‘રા, મા, વે, દ, અ, ગ્નિ, બા, ણ, અ, ક્ષિ, ને, ત્ર’ અક્ષરોથી અંગન્યાસ કરવો.

Verse 139

श्यामां चित्रविभूषाढ्यां पद्मस्थां तुंगसुस्तनीम् । नीलांबुजद्वयं शालिमंजरीं च शुक्रं करैः ॥ १३९ ॥

તેણીનું ધ્યાન કરવું—શ્યામવર્ણા, વિચિત્ર આભૂષણોથી સમલંકૃત, પદ્માસનસ્થ, ઊંચા સુન્દર સ્તનવાળી; કરોમાં બે નીલકમળ, ધાનની મંજરી અને તેજસ્વી શ્વેત પદાર્થ ધારણ કરનારી।

Verse 140

दधतीं चित्रवसनां धरां भगवतीं स्मरेत् । एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षं दशांशं पायसेन तु ॥ १४० ॥

વિવિધ વસ્ત્ર ધારણ કરનારી, સર્વ ભૂતોને ધારણ કરનારી ભગવતી ધરાનું સ્મરણ કરવું. આમ ધ્યાન કરીને એક લાખ જપ કરવો અને પછી દશાંશ પાયસથી હવન કરવો.

Verse 141

साज्येन जुहुयान्मन्त्री विष्णोः पीठे समर्चयेत् । मूर्तिं संकल्प्य मूलेन तस्यां वसुमतीं यजेत् ॥ १४१ ॥

મંત્રજપ કરનાર ઘી સાથે આહુતિ અર્પણ કરે અને વિષ્ણુના પીઠ પર વિધિપૂર્વક પૂજન કરે. મૂળમંત્રથી મૂર્તિનો સંકલ્પ કરીને એ જ રૂપમાં વસુમતીનું યજન કરે.

Verse 142

अङ्गानि पूर्वमाराध्य भूवह्निजलमारुतान् । दिक्पात्रेषु च सम्पूज्य कोणपत्रेषु तत्कलाः ॥ १४२ ॥

પ્રથમ અઙ્ગોનું પૂર્વક આરાધન કરી, પછી ભૂમિ, અગ્નિ, જલ અને વાયુની પૂજા કરવી. દિશાના પાત્રોમાં યથાવિધિ સંપુજ્ય કરીને, યંત્રના કોણપત્રોમાં તેમની-તેમની કલાઓનું પણ સમર્ચન કરવું॥

Verse 143

निवृत्तिश्च प्रतिष्टा च विद्यानां तैश्च तत्कलाः । इंद्राद्यानपि वञ्चादीन्पूजयेत्तदनंतरम् ॥ १४३ ॥

પછી વિદ્યાઓની અધિષ્ઠાત્રી શક્તિઓ—નિવૃત્તિ અને પ્રતિષ્ઠા—ની પૂજા કરવી અને તેમની સાથે તે વિદ્યાઓની કલાઓનું પણ પૂજન કરવું. ત્યારબાદ ઇન્દ્ર આદિ દેવતાઓને તથા વંચા આદિ સહચર શક્તિઓসহ પૂજવા॥

Verse 144

एवं सिद्धे मनौ मंत्री साधयेदिष्टमात्मनः । धरणी प्रभजन्नेवं पशुरत्नांबरादिभिः ॥ १४४ ॥

આ રીતે મંત્ર સિદ્ધ થયા પછી સાધકે પોતાનું ઇષ્ટ કાર્ય સિદ્ધ કરવું. આ રીતે ધરણી પ્રસન્ન થઈ તેને પશુ, રત્ન, વસ્ત્ર વગેરે સંપત્તિથી સમૃદ્ધ કરે છે॥

Verse 145

धरम्या वल्लभः स स्यात्सुखी जीवेच्छतं समा । त्रैलोक्यमोहनो मंत्रो जगन्नाथस्य कीर्त्यते ॥ १४५ ॥

તે ધર્મનિષ્ઠ લોકોનો પ્રિય બને છે, સુખથી જીવે છે અને સો વર્ષ સુધી જીવવા સમર્થ થાય છે. આ ‘ત્રૈલોક્યમોહન’ નામે જગન્નાથનો મંત્ર તરીકે કીર્તિત છે॥

Verse 146

तारः कामो रमा बीजं हृदंते पुरुषोत्तमः । श्रीकंठः प्रतिरूपांते लक्ष्मीति च निवासि च ॥ १४६ ॥

‘તાર’ અને ‘કામ’; ‘રમા’ બીજ છે. હૃદયાંતમાં ‘પુરુષોત્તમ’ છે. અંતે ‘શ્રીકંઠ’; પ્રતિરૂપાંતમાં ‘લક્ષ્મી’ શબ્દ; અને (તે) ‘નિવાસી’ પણ છે॥

Verse 147

सकलांते जगत्पश्चात्क्षोभणेति पदं वदेत् । सर्वस्त्रीहृदयांते तु विदारणपदं वदेत् ॥ १४७ ॥

સંપૂર્ણ મંત્રના અંતે ‘જગત્’ શબ્દ પછી ‘ક્ષોભણ’ પદ ઉચ્ચારવું. અને ‘સર્વસ્ત્રીહૃદય’ શબ્દના અંતે ‘વિદારણ’ પદ બોલવું॥૧૪૭॥

Verse 148

ततस्त्रिभुवनांतं तु मदोन्मादकरेति च । सुरासुरांते मनुजसुंदरीजनवर्णतः ॥ १४८ ॥

પછી તેને ત્રિભુવનના અંત સુધી વ્યાપનારું તથા મદ અને ઉન્માદ ઉત્પન્ન કરનારું કહેવામાં આવ્યું છે. દેવ-અસુર સંધિમાં તે માનવ સુન્દરીઓ અને સુંદર રૂપવાળા જનના વર્ણનથી નિરૂપિત થાય છે॥૧૪૮॥

Verse 149

मनांसि तापयद्वंद्वं दीपयद्वितयं ततः । शोषयद्वितयं पश्चान्मारयद्वितयं ततः ॥ १४९ ॥

પ્રથમ દ્વંદ્વ-યુગલ મનને તપાવે છે; પછી દ્વિવિધ અગ્નિને પ્રદીપ્ત કરે છે. ત્યારબાદ દ્વિવિધ આધારને શોષે છે, અને અંતે દ્વિવિધ પ્રાણશક્તિનો નાશ કરે છે॥૧૪૯॥

Verse 150

स्तंभयद्वितयं भूयो मोहयद्वितय ततः । द्रावयद्वितयं तावदाकर्षययुगं ततः ॥ १५० ॥

ફરી સ્તંભનના દ્વિવિધ પ્રયોગો કરવા; પછી મોહનના દ્વિવિધ પ્રયોગો કરવા. ત્યારબાદ દ્રાવણ/મૃદુકરણના દ્વિવિધ પ્રયોગો કરવા; અને પછી આકર્ષણના યુગલ પ્રયોગો કરવા॥૧૫૦॥

Verse 151

समस्तपरमो येन सुभगेन च संयुतम् । सर्वसौभाग्यशब्दांते करसर्वपदं वदेत् ॥ १५१ ॥

જેનાથી મંત્ર સમસ્ત રીતે પરમ (સંપૂર્ણ અને અતિફલદાયી) બને છે, તે શુભ ‘સુભગ’ પદ સાથે ‘સર્વસૌભાગ્ય’ શબ્દના અંતે ‘કરસર્વ’ પદ ઉચ્ચારવું॥૧૫૧॥

Verse 152

कामप्रदादमुन्ब्रह्मासेंदुर्हनुयुगं ततः । चक्रेण गदया पश्चात्खङ्गेन तदनंतरम् ॥ १५२ ॥

ત્યારે બ્રહ્માએ તેને ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર વર આપ્યો; ત્યારબાદ મહાબળ પશુ સમાન જડબાંની જોડી પણ અર્પી. પછી તેણે ચક્ર અને ગદા વડે શત્રુ પર પ્રહાર કર્યો અને તરત જ ખડ્ગથી પણ ઘા કર્યો.

Verse 153

सर्वबाणैर्भेदियुगं पाशेनांते कटद्वयम् । अंकुशेनेति संप्रोच्य ताडयद्वितयं पुनः ॥ १५३ ॥

“બધા બાણોથી—જોડીને ભેદો” એમ જપ કરીને જોડા પર પ્રહાર કરવો; પછી “પાશથી—અંતે બે ચટાઈ” એમ કહી અંતે રહેલી બે ચટાઈઓ પર પ્રહાર કરવો. ફરી “અંકુશથી” એમ ઉચ્ચારી જોડા પર પુનઃ પ્રહાર કરવો.

Verse 154

कुरुशब्दद्वयमथो किं तिष्टसि पदं वदेत् । तावद्यावत्पदस्यांते समाहितमनंतरम् । ततो मे सिद्धिराभास्य भवमन्ते च वर्म फट् ॥ १५४ ॥

પછી ‘કુરુ’ એવો દ્વાક્ષરી શબ્દ બોલવો—શા માટે ઊભો છે? મંત્રપદ ઉચ્ચાર. તે પદના અંતિમ અક્ષર સુધી ચિત્ત એકાગ્ર રાખ; તરત જ મારી સિદ્ધિ પ્રગટ થશે. અંતે ‘ભવ, વર્મ, ફટ્’ એમ બોલવું.

Verse 155

हृदंतोऽयं महामंत्रो द्विशतार्णः समीरितः । जैमिनिर्मुनिरस्योक्तश्छंदश्चामितमीरितम् ॥ १५५ ॥

આ મહામંત્ર ‘હૃત્’ અક્ષરે અંત પામે છે (હૃદંત) એમ કહેવાય છે અને તે દ્વિશત અક્ષરવાળો જાહેર થયો છે. તેના ઋષિ તરીકે જૈમિની મુનિ જણાવાયા છે અને તેનું છંદ અમિત (અપરિમેય) કહેવાયું છે.

Verse 156

देवता जगतां मोहे जगन्नाथः प्रकीर्तितः । कामो बीजं रमा शक्तिर्विनियोगो।़खिलाप्तये ॥ १५६ ॥

જગતના મોહ-સંબંધિત કર્મમાં અધિષ્ઠાત્રી દેવતા તરીકે જગન્નાથ પ્રકીર્તિત છે. બીજ ‘કામ’ છે, શક્તિ રમા (લક્ષ્મી) છે, અને વિનિયોગ સર્વ અભીષ્ટ ફળપ્રાપ્તિ માટે છે.

Verse 157

पुरुषोत्तमत्रिभुवनोन्मादकांतेऽग्निवर्म च । हृदयं कीर्तितं पश्चाज्जगत्क्षोभणशब्दतः ॥ १५७ ॥

પછી “પુરુષોત્તમ”, “ત્રિભુવનને મોહિત કરનાર પ્રિય” અને “અગ્નિવર્મન” એમ ઉચ્ચારીને, ત્યારબાદ હૃદય-મંત્ર પ્રગટ થાય છે; પછી “જગત્ક્ષોભણ” (જગતને ઉથલાવનાર) શબ્દ બોલવો।

Verse 158

लक्ष्मीदयितवर्मान्तः शिरः प्रोक्तं शिखा पुनः । मन्मथो तमशब्दांते मंगजे पदमीरयेत् ॥ १५८ ॥

“લક્ષ્મી-દયિત-વર્મન” મંત્રના અંતને ‘શિરઃ’ કહેવામાં આવ્યું છે; અને ‘શિખા’ પણ એ જ રીતે. “તમસ્” શબ્દ પછી “મંગજ” પદ ઉચ્ચારવું, અને “મન્મથ” પદને યોગ્ય સ્થાને સ્થાપવું।

Verse 159

कामदायेति हुं प्रोच्य न्यसेद्वम ततः परम् । परमांते भृगुकर्णाभ्यां च सर्वपदं ततः ॥ १५९ ॥

“કામદાય” મંત્રને “હું” સાથે ઉચ્ચારીને, પછી ડાબી બાજુ ન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ પરમ અંતે “ભૃગુ” અને “કર્ણ” અક્ષરોથી સ્થાપન કરીને, પછી ‘સર્વપદ’ સૂત્ર જોડવું।

Verse 160

सौभाग्यकरवर्मांते कवचं पारिकीर्तितम् । सुरासुरांते मनुजसुंदरीति पदं वदेत् ॥ १६० ॥

“સૌભાગ્યકર-વર્મન” વર્મ-મંત્રના અંતે કવચનું વિધાન યોગ્ય રીતે પ્રકીર્તિત છે. “સુરાસુર” અંતે પૂર્ણ થયા પછી “મનુજસુંદરી” પદ બોલવું।

Verse 161

हृदयांते विदा पश्चाद्रणसर्वपदं वदेत् । ततः प्रहरणधरसर्वकामुकतत्पदम् ॥ १६१ ॥

હૃદય-ન્યાસના અંતે, પછી “વિદા”થી શરૂ થઈ “રણસર્વ” સુધીનો મંત્ર-ખંડ બોલવો. ત્યારબાદ “પ્રહરણધર”થી શરૂ થઈ “સર્વકામુકતત્” સુધીનો મંત્ર-ખંડ જપવો।

Verse 162

हनयुग्मं च हृदयं बंधनानि ततो वदेत् । आकर्षयद्वयं पश्चान्महाबलपदं ततः ॥ १६२ ॥

ત્યારબાદ ‘હન’નું દ્વિયુગ્મ જપીને ‘હૃદય’ મંત્ર બોલવો. પછી ‘બંધન’ મંત્રો ઉચ્ચારવા. ત્યારપછી ‘આકર્ષય’ બે વાર જપીને અંતે ‘મહાબલ’ પદમંત્ર કહેવું॥

Verse 163

वर्म चास्त्रं समाख्यातं नेत्रं स्यात्तदनंतरम् । वदेत्रिभुवनं पश्चाच्चर सर्वजनेति च ॥ १६३ ॥

‘વર્મ’ને અસ્ત્ર તરીકે ઘોષિત કર્યું છે; તેના તરત પછી ‘નેત્ર’ આવે. પછી ‘ત્રિભુવન’ બોલવું, અને ત્યારબાદ ‘ચર’ તથા ‘સર્વજન’ પણ ઉચ્ચારવા॥

Verse 164

मनांसि हरयुग्मांते दारयद्वितयं च मे । वशमानय वर्मांते नेत्रमंत्रः समीरितः ॥ १६४ ॥

‘હર’ના દ્વિયુગ્મના અંતે ‘મનાંસિ’ પદ મૂકવું અને ‘મે દારયદ્’ પણ બે વાર જોડવું. ‘વર્મ’ના અંતે ‘વશમાનય’ ઉમેરવું—આ રીતે નેત્રમંત્ર કહ્યો છે॥

Verse 165

षडंगमंत्रास्ताराद्याः फट्नमोंताः प्रकीर्तिताः । तारस्त्रैलोक्यशब्दांते मोहनेति पदं वदेत् ॥ १६५ ॥

ષડંગ સહાયક મંત્રો ‘ૐ’થી શરૂ થઈ ‘ફટ્’ અને ‘નમઃ’થી અંત પામે એમ પ્રકીર્તિત છે. ‘ૐ’ ઉચ્ચારી ‘ત્રૈલોક્ય’ શબ્દના અંતે ‘મોહને’ પદ બોલવું॥

Verse 166

हृषीकेशेति संप्रोच्याप्रतिरूपादिशब्दतः । मम्नथानंतरं सर्वस्त्रीणां हृदयमीरयेत् ॥ १६६ ॥

‘હૃષીકેશ’ શબ્દ ઉચ્ચારી, વિધાન મુજબ ‘પ્રતિરૂપ’ વગેરે શબ્દોના અક્ષરો બોલવા. ત્યારબાદ અનુગામી મંત્રક્રમથી સર્વ સ્ત્રીઓના હૃદયો મથિત—અર્થાત્ આકર્ષિત—કરવા॥

Verse 167

आकर्षणपदा गच्छदागच्छहृदयांतिमः । अनेन व्यापकं कृत्वा जगन्नाथं स्मरेत् सुधीः ॥ १६७ ॥

મંત્રને ‘આકર્ષણ’ પદમાં સ્થાપી, પછી ‘ગચ્છદાગચ્છ’ પદોમાં ગમન-પ્રત્યાગમન કરાવી, અંતે હૃદયમાં સ્થિર કરવો. આ રીતે દેહમાં વ્યાપક કરી વિદ્વાન જગન્નાથનું સ્મરણ કરે।

Verse 168

क्षीराब्धेस्तु तटे रम्यं सुरद्रुमलतांचितम् । उद्यदर्काभुजालाभं स्वधाम्नोज्वालदिङ्मुखम् ॥ १६८ ॥

ક્ષીરસમુદ્રના રમ્ય તટ પર એક મનોહર ધામ છે, જે કલ્પવૃક્ષો પર લતાઓથી શોભિત છે. તે ઉગતા સૂર્યના કિરણજાળ સમું તેજસ્વી છે અને પોતાની જ્યોતિથી દિશાઓને ઉજ્જવળ કરે છે।

Verse 169

प्रसूनावलिसौरभ्यमाद्यन्मधुकरारवम् । दिव्यवातोञ्चलत्कंजपरागोद्धूलितांबरम् ॥ १६९ ॥

તે પુષ્પાવલિઓની સુગંધથી સુવાસિત છે, પ્રથમ મધુ પીતાં ભમરાઓના ગુંજનથી ગુંજે છે, અને દિવ્ય પવનથી હલતાં કમળોના પરાગથી વસ્ત્રો ધૂળિયાં બને છે।

Verse 170

स्वर्वधूगीतमाधुर्याभिराम चिंतयेद्वनम् । तदंतर्मणिसम्पत्तिस्फुरत्तोरणमण्डपे ॥ १७० ॥

સ્વર્ગીય સ્ત્રીઓના ગીતોની મધુરતાથી રમ્ય એવા વનનું ધ્યાન કરવું; અને તેની અંદર મણિ-સંપત્તિથી ઝગમગતા તોરણોવાળો મંડપ પણ ચિંતવવો।

Verse 171

विलसन्मौक्तिकोद्दामदामराजद्वितानके । मणिवेद्यादि वियत्किरीटाग्रसमर्चिते ॥ १७१ ॥

તે રાજછત્ર મોટા મોતીની ઝગમગતી માળાઓથી શોભિત હતું. મણિમય વેદિકાઓ વગેરે દ્વારા તે વધુ અલંકૃત હતું; આકાશને સ્પર્શતા શિખરો જાણે ઉપરથી તેની આરાધના કરતા હોય તેમ લાગતું હતું।

Verse 172

दिव्यसिंहासने विप्र समासीनं स्मरेद्विभुम् । शंखपाशेषु चापानि मुसलं नंदकं गदाम् ॥ १७२ ॥

હે વિપ્ર, દિવ્ય સિંહાસન પર આસનસ્થ સર્વવ્યાપી વિભુનું સ્મરણ કર—જે શંખ, પાશ, ધનુષ્યો, મુસળ, નંદક ખડ્ગ અને ગદા ધારણ કરે છે।

Verse 173

अंकुशं दधतं दोर्भिः श्लिष्टे कमलयोरसि । पश्यत्यंकस्थयांभोजश्रिया रागोल्लसदृशा ॥ १७३ ॥

ભુજાઓમાં અંકુશ ધારણ કરીને, કમળસમાન વક્ષસ્થળે શ્રીલક્ષ્મીને આલિંગન આપીને, રાગથી તેજસ્વી દૃષ્ટિથી ગોદમાં બેઠેલી કમળશ્રીને નિહાળતા પ્રભુનું ધ્યાન કર।

Verse 174

ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षचतुष्कं तद्दशांशतः । कुंडेऽर्द्धचंद्रे पद्मैर्वा जातीपुष्पैश्च होमयेत् ॥ १७४ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને મંત્રનો ચાર લાખ જપ કરવો; પછી તેના દશાંશ મુજબ અર્ધચંદ્રાકાર કુંડમાં કમળ અથવા જાતી (ચમેલી) પુષ્પોથી હોમ કરવો।

Verse 175

यागभूमिं तथात्मानं यागोपकरणं तथा । पूजयिष्यन् जगन्नाथं गायत्र्या प्रोक्षयेद्वुधः ॥ १७५ ॥

જગન્નાથની પૂજા કરવા ઇચ્છુક બુદ્ધિમાન સાધકે યાગભૂમિ, પોતાને તથા યાગના ઉપકરણોને ગાયત્રી મંત્રથી પ્રોક્ષણ કરીને પવિત્ર કરવાં।

Verse 176

त्रैलोक्यमोहनायांते विद्महे पदमीरयेत् । स्मराय धीमहीत्युक्त्वा तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥ १७६ ॥

મંત્ર આ રીતે ઉચ્ચારવો: ‘ત્રૈલોક્યમોહનાયાંતેઃ વિદ્મહે’; પછી ‘સ્મરાય ધીમહિ’; અને અંતે ‘તન્નો વિષ્ણુઃ પ્રચોદયાત્’ જપ કરવો।

Verse 177

गायत्र्येषा समाख्याता सर्वशुद्धिकरी परा । कल्पयेदासनं पीठे पूर्वोक्ते वैष्णवे सुधीः ॥ १७७ ॥

આ ગાયત્રી પરમ પવિત્રકર્ત્રી, સર્વશુદ્ધિ કરનારી તરીકે જણાવાઈ છે. વિદ્વાન સાધકે પૂર્વોક્ત વૈષ્ણવ પીઠ પર પોતાનું આસન ગોઠવવું જોઈએ.

Verse 178

पक्षिराजाय ठद्वंद्वं पीठमंत्रोऽयमीरितः । मूर्तिं संकल्पमूलेन तस्यामावाहयेदतः ॥ १७८ ॥

પક્ષિરાજ ગરુડ માટે આ પીઠ-મંત્ર કહેવાયો છે. ત્યારબાદ સંકલ્પના આધારથી તે પીઠમાં દેવમૂર્તિનું આવાહન કરવું જોઈએ.

Verse 179

व्यापकन्यासमंत्रेण ततः सम्पूज्य भक्तितः । श्रीवत्सहृदयं तेन श्रीवत्सं स्तनयोर्यजेत् ॥ १७९ ॥

પછી વ્યાપક-ન્યાસ મંત્રથી ભક્તિપૂર્વક સંપૂર્ણ પૂજન કરવું. એ જ રીતે શ્રીવત્સ-હૃદયનું પૂજન કરીને, બંને સ્તનો પર રહેલા શ્રીવત્સ ચિહ્નની આરાધના કરવી.

Verse 180

कौस्तुभाय हृदंतेन यजेद्वक्षसि कौस्तुभम् । पूजयेद्वनमालायै हृदंतेन गले च ताम् ॥ १८० ॥

‘હૃદંત’યુક્ત મંત્રથી વક્ષસ્થળ પર કૌસ્તુભ મણિનું પૂજન કરવું. અને એ જ ‘હૃદંત’થી ગળામાં શોભતી વનમાલાનું પણ ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવું.

Verse 181

कर्णिकायां ततोऽभ्यर्चयेद्विधिवञ्चांगदेवताः । दलेषु पूजयेत्पश्चाल्लक्ष्म्याद्यावृत्तचामराः ॥ १८१ ॥

પછી કમળની કર્ણિકામાં વિધિપૂર્વક અંગ-દેવતાઓનું અર્ચન કરવું. ત્યારબાદ પાંખડીઓ પર લક્ષ્મી આદિ, ચામર ધારણ કરી ઝાલનારી દેવીઓનું પૂજન કરવું.

Verse 182

बन्धूककुसुमाभासाःमुक्ताहारलसत्कुचाः । उत्फुल्लांभघोजनयना मदविभ्रममंथराः ॥ १८२ ॥

તેઓ બંધૂકના પુષ્પ સમા તેજસ્વી હતાં; મોતીના હારોથી તેમના સ્તનયુગલ ઝળહળતું હતું. વિકસિત કમળ સમા નેત્રો વિશાળ હતાં અને રતિ-વિહારના મદથી તેઓ મંદ, લહેરાતી ગતિએ ચાલતાં હતાં।

Verse 183

लक्ष्मी सरस्वती चैव धृतिः प्रीतिस्ततः परम् । कांतिः शांतिस्तुष्टिपुष्टिबीजाद्या ङेनमोंतिकाः ॥ १८३ ॥

લક્ષ્મી, સરસ્વતી, તેમજ ધૃતિ અને પ્રીતિ; આગળ કાંતિ અને શાંતિ, સાથે તુષ્ટિ, પુષ્ટિ અને બીજાક્ષરાદિ મંત્રતત્ત્વ—આ બધાં ‘ઙ’થી આરંભ થતા નાસિક્ય-વર્ગ સાથે સંબંધિત નામ/રૂપ છે।

Verse 184

भृगुः खड्राशचन्द्राढ्यो देव्या बीजमुदाहृतम् । ह्रस्वत्रयक्लीबसर्वरहितस्वरसंयुतम् ॥ १८४ ॥

દેવીનું બીજમંત્ર ‘ભૃગુ’ સાથે ‘ખડ્’ ધ્વનિ-સૂચક અક્ષર અને ‘ચંદ્ર’ તત્ત્વથી યુક્ત કહેવાયું છે; તે સ્વરયુક્ત, ત્રણ હ્રસ્વ સ્વરો સાથે, અને સર્વ ‘ક્લીબ’ યોગોથી રહિત હોવું જોઈએ।

Verse 185

देव्या बीजं क्रमादासामादौ च विनियोजयेत् । दलाग्रेषु यजेच्छंखं शार्ङ्गं चक्रमसिं गदाम् ॥ १८५ ॥

આ (ન્યાસ-સ્થાનોમાં) ક્રમશઃ પ્રથમ દેવીના બીજનો વિનિયોગ કરવો. પછી દળોના અગ્રભાગે શંખ, શારઙ્ગ ધનુષ, ચક્ર, અસિ (ખડ્ગ) અને ગદાનું પૂજન કરવું।

Verse 186

अंकुशं मुसलं पाशं स्वमुद्रामनुभिः पृथक् । महाजलचरा यांते वर्मास्त्रं वह्निवल्लभा ॥ १८६ ॥

તેઓ પોતાની પોતાની અનુગામી મુદ્રાઓ સાથે અલગ અલગ અંકુશ, મુસલ અને પાશ ધારણ કરે છે. તેઓ મહાજલચરોની વચ્ચે ગતિ કરે છે; અને રક્ષણાર્થે વર્માસ્ત્રનો પ્રયોગ કરે છે. તેઓ અગ્નિને પ્રિય છે।

Verse 187

पांचजन्या प्रताराद्यो नमोंतः शंखपूजने । शार्ङ्गाय सशयांते च वर्मास्त्रं वह्निवल्लभा ॥ १८७ ॥

શંખપૂજનમાં ‘પાઞ્ચજન્યા…’થી આરંભ કરી ‘નમો’ંતઃ’ સુધીના મંત્રો પ્રયોગ કરવા. તેમજ શારઙ્ગ (વિષ્ણુનું ધનુષ) પૂજનમાં ‘સશયાંત’ અંતવાળા મંત્રો; અને વર્માસ્ત્ર માટે ‘વહ્નિવલ્લભા’ મંત્ર કહેવાયો છે.

Verse 188

शार्ङ्गाय हृदयं मन्त्रो महाद्यः शार्ङ्गपूजने । सुदर्शनमहांते तु चक्रराजपदं वदेत् ॥ १८८ ॥

શારઙ્ગપૂજનમાં હૃદયમંત્ર ‘મહા…’થી શરૂ થાય છે. અને સુદર્શનમંત્રના અંતે ‘ચક્રરાજ’ પદ ઉચ્ચારવું.

Verse 189

हययुग्मं सर्वदुष्टभयमन्ते कुरुद्वयम् । छिंधिद्वयं ततः पश्चाद्विदारययुगं ततः ॥ १८९ ॥

અંતે ‘હયયુગ્મ’ નામનું યુગલ ન્યાસ કરવું, જે સર્વ દુષ્ટોના ભયને હરાવે છે. પછી ‘કુરુદ્વય’, ત્યારબાદ ‘છિંધીદ્વય’, અને પછી ‘વિદારયયુગ’ ક્રમે સ્થાપવું.

Verse 190

परमन्त्रान् ग्रसद्वन्द्वं भक्षयद्वितयं पुनः । भूकानि त्रासयद्वंद्वं वर्मफड्वह्निसुंदरी ॥ १९० ॥

આ (મંત્રરૂપ) પરમંત્રોને ગ્રસી લે છે અને દ્વંદ્વોને જીતે છે; ફરી દ્વિવિધ વિઘ્નોને ભક્ષે છે. તે ભૂતોને ત્રાસ આપે છે; તે કવચ, ‘ફટ્’ પ્રતિઘાતશક્તિ, અગ્નિ અને શુભ રક્ષક શક્તિરૂપ છે.

Verse 191

सुदर्शनाय हृदयं प्रोक्तश्चक्रर्चने मनुः । महाखङ्गतीक्ष्णपदाच्छिवियुग्मं समीरयेत् ॥ १९१ ॥

સુદર્શનચક્રના અર્ચનમાં સુદર્શનનું ‘હૃદય’ નામનું મંત્ર ઉપદેશાયું છે. ‘મહાખડ્ગ’ અને ‘તીક્ષ્ણપદ’થી શરૂ થતા વિભાગમાંથી ‘શિવિ’ આ યુગલ અક્ષર ઉચ્ચારવું.

Verse 192

हुं फट् स्वाहा च खङ्गाय नमः खङ्गार्चने मनुः । महाकौमोदकीत्यन्ते वदेञ्चैव महाबले ॥ १९२ ॥

“હું”, “ફટ્”, “સ્વાહા” તથા “ખડ્ગાય નમઃ”—આ ખડ્ગ-અર્ચનનો મંત્ર છે. અંતે, હે મહાબલવાન, “મહાકૌમોદકી” નામ પણ ઉચ્ચારવું.

Verse 193

सर्वासुरांतके पश्चात्प्रसीदयुगलेति च । वर्मास्त्रवह्निजायांतकौमोदकि हृक्षतिमः ॥ १९३ ॥

“સર્વાસુરાંતક” ઉચ્ચારી પછી “પ્રસીદ-યુગલ” કહેવું. તેમાં “વર્માસ્ત્ર”, “વહ્નિ”, “જાયાંત”, “કૌમોદકી”, “હૃક્ષતિ” અને “તિમઃ” એવા પદો પણ સમાવિષ્ટ છે.

Verse 194

कौमोदक्यर्चने प्रोक्तो मन्त्रः सर्वार्थसाधकः । महांकुशपदात्कुट्चयुग्मं हुंफट्वसुप्रिया ॥ १९४ ॥

કૌમોદકીની અર્ચનામાં સર્વાર્થસાધક મંત્ર ઉપદેશાયો છે. “મહાંકુશ” પદમાંથી “કુટ્-ચ” આ યુગ્મ લઈને, પછી “હું”, “ફટ્” અને “વસુપ્રિયા” ઉમેરો.

Verse 195

अंकुशाय नमः प्रोक्तो मन्त्रग्रौवाकुशर्चने । संवर्तकमहांते तु मुसलेति पदं वदेत् ॥ १९५ ॥

મંત્રક્રમમાં અંકુશ-પૂજન માટે “અંકુશાય નમઃ” કહેવાયું છે. અને મહાન સંવર્તકના અંતે “મુસલ” શબ્દ ઉચ્ચારવો.

Verse 196

योधयद्वितयं वर्म फडंते वह्निसुंदरी । मुसलाय नमः प्रोक्तो मन्त्रो सुसलपूजने ॥ १९६ ॥

સુસલા-પૂજનનો મંત્ર આ રીતે જણાવાયો છે—“યોધયદ્વિતયં, વર્મ, ફડંતે, વહ્નિ-સુંદરી”; તેમજ “મુસલાય નમઃ”.

Verse 197

महापाश हदादघटयमाकर्षयद्वयम् । हुं फटे स्वाहा च पाशाय नमः पाशार्चने मनुः ॥ १९७ ॥

(જપ કરો:) “હે મહાપાશ! પકડી લે, પાડી દે, નિષ્ક્રિય કર અને (લક્ષ્યને) મારી તરફ આકર્ષ—હું ફટ્ સ્વાહા. પાશને નમસ્કાર।” આ પાશાર્ચનનો મંત્ર છે.

Verse 198

ताराद्या मनवो ह्येते ततः शक्रादिकान्यजेत् ॥ १९८ ॥

આ મનુઓ ‘તારા’થી શરૂ થાય છે; ત્યારબાદ ‘શક્ર’ વગેરે થી શરૂ થતા અનુગામી અંશો છોડવા જોઈએ.

Verse 199

वज्राद्यानपि संपूज्य सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् । मासमात्रं तु कुसुमैः पूजयित्वा हयारिजैः ॥ १९९ ॥

‘વજ્ર’ વગેરેનું પણ વિધિપૂર્વક પૂજન કરવાથી સાધક સર્વ સિદ્ધિઓનો સ્વામી બને છે. અને માત્ર એક માસ હયારી (વિષ્ણુ) સંબંધિત પુષ્પોથી પૂજા કરવાથી પણ આ ફળ મળે છે.

Verse 200

कुमुदैर्वा प्रजुहुयादष्टोत्तरसहस्रकम् । मासमात्रेण वश्यास्स्युस्तस्य सर्वे नृपोत्तमाः ॥ २०० ॥

અથવા કુમુદ પુષ્પોથી એક સહસ્ર આઠ (1008) આહુતિ આપવી. માત્ર એક માસમાં સર્વ ઉત્તમ રાજાઓ તેના વશમાં થઈ જાય છે.