Śeṣoditya-Sūrya-nyāsa, Soma-sādhana, Graha-pūjā, and Bhauma-vrata-vidhi

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ वक्ष्ये त्रयीमूर्तेर्विधानं त्वब्जिनीपतेः । मन्त्राणां यत्समाराध्य सर्वेष्टं प्राप्नुयाद्भुवि ॥ १ ॥

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે કમલપતિ! હવે હું ત્રયીમૂર્તિનું વિધાન કહું છું; જે મંત્રોથી યોગ્ય રીતે આરાધના કરવાથી ભૂમિ પર સર્વ ઇષ્ટ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 2

तारो रेचिकया युक्तो मेधानेत्रयुता रतिः । ससर्गा वामकर्णोढ्यो भृगुर्वढ्यासनो मरुत् ॥ २ ॥

‘તાર’ ‘રેચિકા’થી યુક્ત છે; ‘રતિ’ ‘મેધા’ અને ‘નેત્ર’થી સંયુક્ત છે. ‘સસર્ગા’ વામકર્ણ-યુક્ત છે; ‘ભૃગુ’ ‘વઢ્યા’ આસન પર આસીન છે; અને ‘મરુત્’ પણ આ શ્રેણીમાં છે।

Verse 3

शेषोदित्य इति प्रोक्तो वस्वर्णो भुक्तिमुक्तिदः । देवभागो मुनिश्छन्दो गायत्री देवता रविः ॥ ३ ॥

તે ‘શેષોદિત્ય’ તરીકે પ્રખ્યાત છે, સુવર્ણ તેજથી દીપ્ત, ભોગ અને મોક્ષ બન્ને આપનાર. ઋષિ દેવભાગ, છંદ ગાયત્રી અને દેવતા રવિ (સૂર્ય) છે।

Verse 4

माया बीजं रमा शक्तिर्दृष्टादृष्टे नियोगकः । सत्याय हृदयं पश्चाद्ब्रह्मणे शिर ईरितम् ॥ ४ ॥

માયા બીજ તરીકે નિર્દિષ્ટ છે; રમા (લક્ષ્મી) શક્તિ તરીકે કહેવાય છે; અને તે દૃષ્ટ-અદૃષ્ટ બન્નેનો નિયોગક છે. ત્યારબાદ હૃદય સત્ય માટે અને શિર બ્રહ્મા માટે પ્રોક્ત છે।

Verse 5

विष्णवे तु शिखावर्म रुद्राय परिकीर्तितम् । नेत्रं स्यादग्रये पश्चात्शर्वायास्रमुदाहृतम् ॥ ५ ॥

‘શિખા-વર્મ’ વિષ್ಣુ માટે નિર્ધારિત છે અને રુદ્ર માટે પણ કહેવાયું છે. ‘નેત્ર’ આગળ સ્થાપવું; ત્યારબાદ ‘અસ્ત્ર’ શર્વ માટે પ્રોક્ત છે।

Verse 6

नेत्रो ज्वाला मनो हुं फट्स्वाहांता मनवो गणाः । पुनः षडर्णैर्ह्री लक्ष्म्याः कृत्वांतः स्थैः षडंगकम् ॥ ६ ॥

‘નેત્ર’, ‘જ્વાળા’, ‘મનો’ તથા ‘હું’, ‘ફટ્’, ‘સ્વાહા’ અંતવાળા મંત્રો—આ મંત્ર-ગણ કહેવાય છે. પછી લક્ષ્મીના ષડર્ણ ‘હ્રીં’ વડે અંતરમાં સ્થિર કરી ષડંગ વિધિ કરવી।

Verse 7

शिष्टारौजठरे पृष्टे तयोर्ङेंताख्यया न्यसेत् । आदित्यं च रविं पश्चाद्भानुं भास्करमेव च ॥ ७ ॥

પીઠ પર જઠર-પ્રદેશમાં, તે બે સ્થાન માટે ‘ઙેંતા’ નામનો ન્યાસ સ્થાપવો. ત્યારબાદ સૂર્યના નામો—આદિત્ય, પછી રવિ, પછી ભાનુ અને ભાસ્કર—ન્યાસ કરવો।

Verse 8

सूर्यं च मूर्ध्नि वदने हृदि गुह्ये च पादयोः । सद्यादिपञ्च ह्रस्वाद्यान् न्यसेन्ङे हृदयोंऽतिमान् ॥ ८ ॥

સાધકે મસ્તક, મુખ, હૃદય, ગુહ્ય પ્રદેશ અને પાદોમાં સૂર્યનો ન્યાસ સ્થાપવો. પછી ‘સદ્ય’ આદિ પંચકને હ્રસ્વાદિ સ્વરો સહિત ક્રમે ન્યાસ કરી હૃદય-ન્યાસ પૂર્ણ કરવો.

Verse 9

ह्रीं रमामध्यगामष्टौ वर्णांस्तारादिकान्न्यसेत् । मूर्द्धास्यकंठहृत्कुक्षिनाभिलिंगगुदेषु च ॥ ९ ॥

‘ઓં’ તારા થી આરંભ અને મધ્યમાં રમા (શ્રી) યુક્ત એવા આઠ વર્ણોનો ન્યાસ કરવો. તેને મસ્તક, મુખ, કંઠ, હૃદય, કુક્ષિ, નાભિ, લિંગ અને ગુદમાં સ્થાપવો.

Verse 10

सचंद्रस्वरपूर्वं तु ङेतं शीतांशुमण्डलम् । मूर्द्धादिकंठपर्यंतं न्यसेञ्चांद्रिमनुस्प्ररन् ॥ १० ॥

પછી ચંદ્ર-સ્વરને પ્રથમ ગ્રહણ કરીને શીતકિરણ ચંદ્ર-મંડળનો ન્યાસ મસ્તકથી કંઠ સુધી કરવો, અને મનમાં ચંદ્રપ્રભાનું સ્મરણ રાખવું.

Verse 11

स्पर्शान्सेंदून्समुञ्चार्य ङेंतं भास्करमण्डलम् । न्यसेत्कंठादिनाभ्यंतं ध्यायन्प्रद्योतनं हृदि ॥ ११ ॥

સ્વરો સહિત સ્પર્શવર્ણોનું સમ્યક ઉચ્ચારણ કરીને ‘ઙે’ સાથે ભાસ્કર-મંડળનો ન્યાસ કંઠથી નાભિ સુધી કરવો, અને હૃદયમાં તેની તેજસ્વિતા ધ્યાનમાં રાખવી.

Verse 12

यादीन्सचंद्रानुञ्चार्य ङेतं च वह्निमंडलम् । नाभ्यादिपादपर्यंतं न्यसेद्वह्निमनुस्मरन् ॥ १२ ॥

‘ય’ આદિ અક્ષરોને ચંદ્ર-અનુબંધ સાથે ઉચ્ચારી, અને ‘ઙે’ સહિત વહ્નિ-મંડળનું સ્મરણ કરતાં નાભિથી પાદ સુધી ન્યાસ કરવો; અગ્નિ-તત્ત્વનું સતત ચિંતન કરવું.

Verse 13

प्रोक्तोऽयं मण्डलन्यासो महातेजोविधायकः । आदिठांतार्णपूर्वं ङेंनमोंतं सोममण्डलम् ॥ १३ ॥

આ મંડલ-ન્યાસ મહાતેજ આપનાર તરીકે કહ્યો છે. આદિબીજ તથા નિર્દિષ્ટ વર્ણક્રમથી સોમમંડળ સ્થાપી, અંતે ‘નમો’યુક્ત મંત્રથી સમાપ્તિ કરવી.

Verse 14

मूर्द्धादिहृदयांतं तु विन्यसेत्साधकोत्तमः । डकारादिक्षकारांतवर्णाद्यं वह्निमण्डलम् ॥ १४ ॥

ઉત્તમ સાધકે મસ્તકથી હૃદય સુધી વિધિપૂર્વક ન્યાસ કરવો. ડકારથી ક્ષકાર સુધીના વર્ણોથી વહ્નિમંડળનો ન્યાસ કરવો.

Verse 15

ङेंतं हृदादिपादान्तं विन्यसेत्सुसमाहितः । अग्रीषोमात्मको न्यासः कथितः सर्वसिद्धिदः ॥ १५ ॥

સંપૂર્ણ એકાગ્રતાથી હૃદયથી પાદાંત સુધી ન્યાસ કરવો. અગ્નિ-સોમ સ્વરૂપ આ ન્યાસ સર્વ સિદ્ધિ આપનાર કહેવાયો છે.

Verse 16

न्यसेत्सेंदून्मातृकार्णाञ्जयांतपुरुषात्मने । नमोंते व्यापकं मंत्री हंस्नयासोऽयमीरितः ॥ १६ ॥

જયંત-પુરુષરૂપ અંતરાત્મા માટે બીજ અને માતૃકા-વર્ણોથી ન્યાસ કરવો. પછી મંત્રજાપક ‘હે વ્યાપક, તમને નમો’ એમ કહે—આને હંસ-ન્યાસ કહે છે.

Verse 17

अष्टावष्टौ स्वराञ्शेषान्पंचपञ्च मितान्पुनः । उक्तादित्यमुखानेतान्विन्यसेञ्च नवग्रहान् ॥ १७ ॥

પછી બાકી રહેલા સ્વરો—આઠ અને ફરી આઠ—અને મિત પાંચ-પાંચના સમૂહોનો ન્યાસ કરવો. આદિત્યથી આરંભ કરીને તેમને સ્થાપી, નવગ્રહોને પણ ક્રમે ગોઠવવા.

Verse 18

आधारलिंगयोर्नाभौ हृदि कंठे मुखांतरे । भ्रूमध्ये च तथा भाले ब्रह्मरंघ्रे न्यसेत्क्रमात् ॥ १८ ॥

આધાર અને લિંગની વચ્ચે નાભિમાં, પછી હૃદયમાં, કંઠમાં, મુખાંતરમાં, ભ્રૂમધ્યમાં, લલાટ પર અને અંતે બ્રહ્મરંધ્રમાં ક્રમશઃ ન્યાસ કરવો।

Verse 19

हंसाख्यमग्नीषोमाख्यं मंडलत्रयमेव च । पुनर्न्यासत्रयं कुर्यान्मूलेन व्यापकं चरेत् ॥ १९ ॥

હંસ-નામક તથા અગ્નીષોમ-નામક એવા ત્રણ મંડળોની સ્થાપના કરીને; પછી ફરી ત્રિવિધ ન્યાસ કરવો અને મૂળમંત્રથી વ્યાપક ન્યાસ/જપ કરવો।

Verse 20

एवं न्यासविधिं कृत्वा ध्यायेत्सूर्यं हृदबुजे । दानाभयाब्जयुगलं धारयंतं करै रविम् ॥ २० ॥

આ રીતે ન્યાસવિધિ કરીને, હૃદયકમળમાં સૂર્યનું ધ્યાન કરવું—તે રવિનું, જે પોતાના કરોમાં દાન-વરદ અને અભય-પ્રદ કમલચિહ્નોની જોડ ધારણ કરે છે।

Verse 21

कुंडलां गदकेयूरहारिणं च त्रयीतनुम् । ध्यात्वैवं प्रजपेन्मंत्री वसुलक्षं दशांशतः ॥ २१ ॥

કુંડળ, ગદા, કેયૂર અને હાર ધારણ કરનાર, તથા જેમનું શરીર ત્રયી-વેદમય છે—એવા પ્રભુનું આ રીતે ધ્યાન કરીને, મંત્રસાધકે મંત્રનો જપ આઠ લાખ વાર કરવો અને તેનો દશાંશ હવનરૂપે અર્પણ કરવો।

Verse 22

रक्तांभोजैस्तिलैर्वापि जुहुयाद्विधिवद्वसौ । प्रथमं पीठयजने धर्मादीनां स्थले यजेत् ॥ २२ ॥

વિધિપૂર્વક અગ્નિમાં લાલ કમળો અથવા તલથી આહુતિ આપવી. પીઠયજનમાં પ્રથમ ધર્મ આદિ દેવતાઓના આસનસ્થાનોમાં પૂજન કરવું।

Verse 23

प्रभूतं विमलं शारं समाराध्यमनंतरम् । परमादिमुखं मध्ये खबिंबांतं प्रपूजयेत् ॥ २३ ॥

ત્યારબાદ તે પ્રચુર, નિર્મળ, સાર-તત્ત્વને—જે તરત આરાધ્ય છે—પૂજવું; જેના પરમ આદિમુખ મધ્યમાં સ્થાપિત છે અને જે આકાશમંડળના બિંબાંત સુધી વિસ્તરે છે।

Verse 24

सोमाग्निमंडलं पूज्यरविमंडलमर्चयेत् । दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला तथा ॥ २४ ॥

સોમ-અગ્નિ મંડળની પૂજા કરીને પછી રવિ-મંડળનું અર્ચન કરવું. (દિવ્ય શક્તિઓ) દીપ્તા, સૂક્ષ્મા, જયા, ભદ્રા, વિભૂતિ અને તેમજ વિમલા છે।

Verse 25

अमोघा विद्युता सर्वतोमुखी पीठशक्तयः । ह्रस्वत्रयोक्तिजाः क्लीबही ना वह्नींदुसंयुताः ॥ २५ ॥

પીઠ-શક્તિઓ અમોઘા, વિદ્યુતા અને સર્વતોમુખી કહેવાય છે. ત્રણ હ્રસ્વ અક્ષરોના ઉચ્ચારથી તે સૂચિત/ઉત્પન્ન થાય છે, અને ક్లీં, હીં, ના—સાથે વહ્નિ (અગ્નિ) તથા ઇન્દુ (ચંદ્ર) તત્ત્વોથી સંયુક્ત છે।

Verse 26

स्वरा बीजानि शक्तीनां तदाद्याः पूजयेत्तुः ताः । ब्रह्मविष्णुशिवात्मा ते सृष्टिः शेषान्विताप्यसौ ॥ २६ ॥

સ્વરો જ શક્તિઓના બીજ (બીજાક્ષર) છે; તેથી આરંભમાં જ તેમનું પૂજન કરવું. તે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ-સ્વરૂપ છે; અને તેમનાં દ્વારા જ આ સમગ્ર સૃષ્ટિ—શેષ સહિત—ધારિત રહે છે।

Verse 27

एवं चान्ते योग पीठात्मने हृदयमीरयेत् । ताराद्योऽयं पीठमंत्रस्त्वनेनासनमादिशेत् ॥ २७ ॥

આ રીતે અંતે યોગ-પીઠ-આત્માને ઉદ્દેશીને હૃદય-મંત્ર ઉચ્ચારવો. ‘તારા’થી આરંભ થતો આ પીઠ-મંત્ર છે; તેના દ્વારા આસન (પૂજા-સ્થાન) સ્થાપિત/આદેશિત કરવું.

Verse 28

ध्रुवो वियद्बिंदुयुतं खं खखोल्काय दृन्मनुः । नवार्णाय च मनवे मूर्तिं संकल्पयेत्सुधीः ॥ २८ ॥

સુધી સાધકે ‘ખ’ અક્ષરને વિયત્ (આકાશ) અને બિંદુથી યુક્ત કરી ધ્રુવભાવમાં સ્થિર ધ્યાને રાખીને, ખખોલ્કા તથા દૃન્-મનુવિધિ સહિત નવાક્ષરી મંત્રની મૂર્તિ મનમાં સંકલ્પવી।

Verse 29

साक्षिणं जगतां तस्यामावाह्य विधिवद्यजेत् । ततः षडंगामाराध्य द्विक्ष्वष्टांगं प्रपूजयेत् ॥ २९ ॥

તે (યંત્ર/વેદી) માં જગતના સાક્ષી ભગવાનને વિધિપૂર્વક આવાહન કરીને પૂજન કરવું। ત્યારબાદ ષડંગ આરાધના કરીને, બે સ્થાનોમાં અષ્ટાંગરૂપનું યથાવિધી પૂજન કરવું।

Verse 30

संपूज्य मध्ये वादित्यं रविं भानुं च भास्करम् । सूर्यं दिशासु सद्यादिपंच ह्रस्वादिकानिमान् ॥ ३० ॥

મધ્યમાં આદિત્યને—રવિ, ભાનુ, ભાસ્કર અને સૂર્ય—આ નામોથી સમ્યક્ પૂજીને, પછી દિશાઓમાં ‘સદ્-’ આદિ પંચસમૂહ તથા હ્રસ્વાદિ (સ્વરરૂપ) એ બધાનું વિન્યાસ કરવો।

Verse 31

स्वस्वनामादिवर्णाद्याः शक्तयोऽर्च्या विदिक्षु च । उषां प्रज्ञां प्रभां संध्यां ततो ब्रह्मादिकान्यजेत् ॥ ३१ ॥

વિદિશાઓમાં પણ પોતાના પોતાના નામના આદ્યવર્ણથી શરૂ થતી શક્તિઓનું અર્ચન કરવું। પછી ઉષા, પ્રજ્ઞા, પ્રભા અને સંધ્યાનું પૂજન કરીને, ત્યારબાદ બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓની ક્રમશઃ પૂજા કરવી।

Verse 32

पुरतोऽरुणमभ्यर्च्य सोमं ज्ञं च गुरुं भृगुम् । दिक्ष्वर्यमादिकानिष्ट्वा भूमिजं च शनैश्चरम् ॥ ३२ ॥

પ્રથમ આગળ અરુણનું અભ્યર્ચન કરીને, પછી સોમ, જ્ઞ (બુધ), ગુરુ (બૃહસ્પતિ) અને ભૃગુ (શુક્ર)નું યજન કરવું। ત્યારબાદ દિશાઓમાં બાકીના દેવતાઓને યથાવિધી ઇષ્ટિ કરીને, ભૂમિજ (મંગળ) અને શનૈશ્ચર (શનિ)નું પણ પૂજન કરવું।

Verse 33

राहुं केतुं च कोणेषु पूर्ववत्परिपूजयेत् । इंद्राद्यानपि वज्राद्यान्पूजयेत्पूर्ववत्सुधीः ॥ ३३ ॥

કોણ દિશાઓમાં રાહુ અને કેતુનું પણ પૂર્વવત્ વિધિથી પૂજન કરવું. એ જ રીતે વિદ્વાન સાધકે ઇન્દ્ર આદિ (વજ્રધારી) દેવતાઓનું પણ પૂર્વોક્ત રીતથી આરાધન કરવું.

Verse 34

इत्थं संपूज्य विधिवद्भास्करं भक्तवत्सलम् । समाहितो दिनेशाय दद्यादर्ध्यं दिने दिने ॥ ३४ ॥

આ રીતે ભક્તવત્સલ ભાસ્કરનું વિધિપૂર્વક સમ્યક પૂજન કરીને, મનને એકાગ્ર રાખી, દિનેશને પ્રતિદિન અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું.

Verse 35

प्राणानायम्य सद्भूमौ न्यासान्कृत्वा पुरोदितान् । विधाय मंडलं भानोः पीठं पूर्ववदर्चयेत् ॥ ३५ ॥

શુદ્ધ ભૂમિ પર પ્રાણાયામ કરીને અને પૂર્વોક્ત ન્યાસો કરીને, ભાનુનું મંડળ રચી, પછી પૂર્વવત્ તેના પીઠનું પૂજન કરવું.

Verse 36

ध्यात्वार्कं प्रयजेद्द्विव्यैर्मानसैरुपचारकैः । पात्रं ताम्रमयं प्रस्थतोयग्राहि सुशोभनम् ॥ ३६ ॥

અર્કનું ધ્યાન કરીને, દિવ્ય માનસિક ઉપચારોથી તેનું પૂજન કરવું. એક પ્રસ્થ જળ ધારણ કરી શકે એવું સુશોભિત તામ્રપાત્ર રાખવું.

Verse 37

निधाय मंडले रक्तचंदनादिविनिर्मिते । विलोममातृकामूलमुञ्चरन्पूरयेज्जलैः ॥ ३७ ॥

રક્તચંદન વગેરે વડે બનાવેલા મંડળમાં તેને સ્થાપિત કરીને, માતૃકા-બીજને વિલોમ ક્રમે ઉચ્ચારતા ઉચ્ચારતા, તેને જળથી ભરવું.

Verse 38

सूर्यबिंबविनिर्गच्छत्सुधांबुधिविभावितैः । कुंकुमं रोजनां राजीं चंदनं रक्तचंदनम् ॥ ३८ ॥

સૂર્યબિંબમાંથી નીકળતા અમૃત-સમુદ્રના પ્રભાવથી જાણે શક્તિમાન થયેલા સુગંધિત દ્રવ્યોમાં—કુંકુમ, રોચના, સુગંધિત રંજક-રેખાઓ, ચંદન અને રક્તચંદન—નો ઉપચાર કરવો।

Verse 39

करवीरं जपाशालिकुशश्यामाकतंडुलान् । तिलवेणुयवांश्चैव निक्षिपेत्सलिले शुभे ॥ ३९ ॥

શુભ જળમાં કરવીર, જપા, શાલી ચોખા, કુશ, શ્યામાકના દાણા, તલ, વેણુ (વાંસ) અને જવ પણ નાંખવા।

Verse 40

सांगं सावरणं तत्रावाह्यार्कं पूर्ववद्यजेत् । गंधपुष्पधूपदीपनैवेद्याद्यै र्विधानतः ॥ ४० ॥

ત્યાં અર્ક (સૂર્યદેવ)ને સाङ્ગ અને સાવરણ સહિત આવાહન કરીને, પૂર્વવત્ વિધાન પ્રમાણે ગંધ, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, નૈવેદ્ય વગેરે ઉપચારોથી પૂજન કરવું।

Verse 41

प्राणायामत्रयं कृत्वा कुर्यादंगानि पूर्ववत् । सुधाबीजं चंदनेन दक्षे करतले लिखेत् ॥ ४१ ॥

ત્રિવિધ પ્રાણાયામ કરીને, પૂર્વવત્ અંગકર્મ કરવું; અને ચંદનથી જમણા હાથની હથેળી પર ‘સુધા-બીજ’ લખવું।

Verse 42

तेनाच्छाद्यार्ध्यपात्रं च जपेन्मनुमनन्यधीः । अष्टोत्तरशतावृत्त्या पुनः संपूज्य भास्करम् ॥ ४२ ॥

તે વડે અર્ઘ્યપાત્રને આચ્છાદિત કરીને, અનન્ય ચિત્તે મંત્રજપ કરવો; અને ૧૦૮ આવર્તન પછી ભાસ્કરનું ફરી વિધાનપૂર્વક સંપુજન કરવું।

Verse 43

हस्ताभ्यां पात्रमादाय जानुभ्यामवनीं गतः । आमूर्ध्नि पात्रमुद्धृत्यांबरेण वरणे रवेः ॥ ४३ ॥

બંને હાથથી પાત્ર લઈને સાધક ઘૂંટણિયે જમીન પર નમ્ર બને. પછી પાત્રને મસ્તકશિખર સુધી ઊંચું કરી, સૂર્યગ્રહણ સમયે વસ્ત્રથી આવરણ કરવાની ક્રિયા કરે।

Verse 44

दृष्टिं चाधाय मनसा पूजयित्वा रविं पुनः । साधकेन स्वकैक्येन मूलमंत्रं धिया जपन् ॥ ४४ ॥

દૃષ્ટિ સ્થિર કરી મનને એકાગ્ર કરીને, ફરી સૂર્યદેવની પૂજા કરવી. પછી સાધક સ્વાત્મૈક્યમાં સ્થિત રહી, બુદ્ધિથી મૂળમંત્રનું માનસ જપ કરવો।

Verse 45

अर्ध्यं दद्याद्रविं ध्यायव्रक्तचंदनमंडले । दत्त्वा पुष्पांजलिं भूयो जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ ४५ ॥

રક્તચંદનના મંડળમાં સ્થિત રવિદેવનું ધ્યાન કરીને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું. પછી પુષ્પાંજલિ આપી, ફરી અષ્ટોત્તર શત (૧૦૮) વાર જપ કરવો।

Verse 46

नित्यं वा तद्विनेऽप्येवमर्ध्यं दद्याद्विवस्वते । तेन तुष्टो दिनेशोऽस्मै दद्याद्वित्तं यशः सुखम् ॥ ४६ ॥

અથવા તે સંપૂર્ણ વિધિ વિના પણ, દરરોજ આ રીતે વિવસ્વાનને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું. તેથી પ્રસન્ન થયેલ દિનેશ્વર તેને ધન, યશ અને સુખ આપે છે।

Verse 47

पुत्रान्पौत्रानभीष्टं च यद्यत्सर्वं प्रयच्छति । अर्ध्यदानमिदं प्रोक्तमायुरारोग्यवर्द्धनम् ॥ ४७ ॥

આ અર્ઘ્યદાન પુત્ર-પૌત્ર અને ઇચ્છિત સર્વ કંઈ આપે છે. તેને આયુષ્ય અને આરોગ્ય વધારનારું કહેવાયું છે।

Verse 48

धनधान्यपशुक्षेमक्षेत्रमित्रकलत्रदम् । तेजोवीर्ययशःकीर्तिविद्याविभवभोगदम् ॥ ४८ ॥

આ ધન-ધાન્ય, પશુ અને ક્ષેમ આપે છે; ક્ષેત્ર, મિત્ર અને કલત્ર પણ પ્રદાન કરે છે. તેજ, વીર્ય, યશ-કીર્તિ, વિદ્યા, વૈભવ અને ભોગ પણ આપે છે.

Verse 49

गायत्र्याराधनासक्तः संध्यावंदनतत्परः । एवं मनुं जपन्विप्रो दुःखं नैवाप्नुयात्क्वचित् ॥ ४९ ॥

ગાયત્રી-આરાધનામાં આસક્ત અને સંધ્યા-વંદનમાં તત્પર એવો બ્રાહ્મણ આ રીતે મંત્રનો જપ કરે તો ક્યારેય ક્યાંય દુઃખ પામતો નથી.

Verse 50

विकर्तनाय निर्माल्यमेवं संपूज्य दापयेत् । वियद्वह्निमरुत्साद्यांतार्वीसेंदुसमन्वितम् ॥ ५० ॥

આ રીતે વિકર્તન (સૂર્યદેવ)ની વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને નિર્માલ્ય અર્પણ કરવું. પછી આકાશ, અગ્નિ, વાયુ વગેરેના પ્રતીકો સાથે—ધરા, વારિ (સમુદ્ર/નદી) અને ચંદ્ર સહિત—દાનસામગ્રી પ્રદાન કરવી.

Verse 51

मार्तंडभैरवाख्यं हि बीजं त्रैलोक्यमोहनम् । बिंबबीजेन पुटितं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ५१ ॥

‘માર્તંડ-ભૈરવ’ નામનું બીજમંત્ર ત્રિલોકને મોહીત કરનાર છે; અને ‘બિંબ’ બીજથી પુટિત થતાં તે સર્વ કામનાઓનું ફળ આપનાર બને છે.

Verse 52

पूर्ववत्सकलं चान्यदत्र ज्ञेयं मनीषिभिः । भृगुर्जलेंदुमन्वाढ्यः सोमाय हृदयांतिमः ॥ ५२ ॥

અહીં પણ બાકી બધું પૂર્વવત્ જ મનીષીઓએ સમજવું: ભૃગુ જલેન્દુ સાથે, અન્વાઢ્ય સોમ સાથે, અને હૃદયાંતિમ પણ સોમ સાથે સંબંધિત છે.

Verse 53

षडक्षरो मंत्रराजो मुनिरस्य भृगुर्मतः । छंदः पंक्तिस्तु सोमोऽस्य देवता परिकीर्तिता ॥ ५३ ॥

આ ષડક્ષર મંત્રરાજનો ઋષિ ભૃગુ માનવામાં આવ્યો છે. તેનો છંદ પંક્તિ છે અને તેની અધિદેવતા સોમ તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 54

आद्यं बीजं नमः शक्तिर्विनियोगोऽखिलाप्तये । षड्दीर्घेण स्वबीजेन षडंगानि समाचरेत् ॥ ५४ ॥

આદ્ય બીજ ‘નમઃ’પૂર્વક છે; એ જ શક્તિ છે અને તેનો વિનિયોગ સર્વલક્ષ્યપ્રાપ્તિ માટે છે. પોતાના બીજને છ દીર્ઘ સ્વરો સાથે લઈને ષડંગ-ન્યાસ કરવો.

Verse 55

पूर्णेद्वास्यं स्फटिकभं नीलालकलसन्मुखम् । विभ्राणमिष्टं कुमुदं ध्यायेन्मुक्तास्रजं विधुम् ॥ ५५ ॥

પૂર્ણચંદ્ર સમ મુખ, સ્ફટિક જેવી તેજસ્વી કાંતિ, નીલ અલકોથી શોભિત—પ્રિય કુમુદ ધારણ કરનાર અને મુક્તામાળાથી અલંકૃત વિધુનું ધ્યાન કરવું.

Verse 56

ऋतुलक्षं जपेन्मंत्रं पायसेन ससर्पिषा । जुहुयात्तद्दशांशेन पीठे सोमांतपूजिते ॥ ५६ ॥

ઋતુલક્ષ પ્રમાણમાં મંત્રજપ કરવો; પછી ઘૃતમિશ્રિત પાયસથી આહુતિ આપવી. તે જપના દશાંશથી, સોમાંતપૂજિત પીઠ પર હોમ કરવો.

Verse 57

मूर्तिमूलेन संकल्प्य पूजयेद्विधिवद्विधुम् । केसरेष्वंगपूजा स्यात्पत्रेष्वेताश्च शक्तयः ॥ ५७ ॥

મૂર્તિના મૂળમંત્રથી સંકલ્પ કરીને, વિધિ મુજબ વિધુ (ચંદ્ર)ની પૂજા કરવી. કેસર પર અંગપૂજા થાય અને પાંખડીઓ પર આ શક્તિઓ સ્થાપિત કરવી.

Verse 58

रोहिणी कृत्तिका चैव रेवती भरणी पुरः । रात्रिरार्द्रा ततो ज्योत्स्ना कला हारसमप्रभा ॥ ५८ ॥

રોહિણી, કૃત્તિકા તથા રેવતી—અને તેમની પહેલાં ભરણિ સ્થિત છે. પછી રાત્રિ અને આર્દ્રા; ત્યારબાદ જ્યોત્સ્ના અને કલા, હારની કડી સમી તેજસ્વી છે.

Verse 59

सुशुक्लमाल्यवसनामुक्ताहारविभूषिताः । सर्वास्स्तनभराक्रांता रचितांजलयः शुभाः ॥ ५९ ॥

અતિ શુભ્ર માળા અને વસ્ત્રોથી સજ્જ, મુક્તાહારોથી અલંકૃત—તે સર્વે સ્તનભારથી નમેલા, મંગલરૂપે હાથ જોડીને ઊભા રહ્યા.

Verse 60

स्वप्रियासक्तमनसो मदविभ्रममंथराः । समभ्यर्च्याः सरोजाक्ष्यः पूर्णेंदुसदृशाननाः ॥ ६० ॥

જેઓનું મન પોતાના પ્રિયમાં આસક્ત છે, પ્રેમમદના વિભ્રમથી મંદગતિ છે, કમળનેત્રા અને પૂર્ણચંદ્ર સમ મુખવાળી—એ સ્ત્રીઓ યથોચિત પૂજ્ય અને આદરણીય છે.

Verse 61

दलाग्रेषु समभ्यर्च्यास्त्वष्टौ सूर्यादिका ग्रहाः । आदित्यभूसुतबुधमंददेवेज्यराहवः ॥ ६१ ॥

પત્રોના અગ્રભાગે સૂર્યાદિ અષ્ટ ગ્રહોની યથાવિધિ પૂજા કરવી—આદિત્ય (સૂર્ય), ભૂસુત (મંગળ), બુધ, મંદ (શનિ), દેવેજ્ય (બૃહસ્પતિ) અને રાહુ.

Verse 62

शुक्रकेतुयुता ह्येते पूज्याः पत्रग्रगाग्रहाः । रक्तारुणश्वेतनीलपीतधूम्रसिताऽसिताः ॥ ६२ ॥

શુક્ર અને કેતુ સહિત આ બધા ગ્રહો—પોતપોતાના માર્ગે ગતિ કરનાર—પત્રના અગ્રભાગે પૂજ્ય છે; તેમના વર્ણ ક્રમે રક્ત, અરુણ, શ્વેત, નીલ, પીત, ધૂમ્ર, પાંડુર અને અસિત છે.

Verse 63

वामोरुन्यस्ततद्धस्ता दक्षिणेन धृताभयाः । सोकपालांस्तदस्त्राणि तद्वाह्ये पूजयेत्सुधीः ॥ ६३ ॥

ડાબી જાંઘ પર અનુરૂપ હાથ મૂકીને અને જમણા હાથથી અભયમુદ્રા ધારણ કરીને, વિદ્વાન સાધકે લોકપાલોને તેમના પાત્રો અને આયુધો સહિત તથા દેવના વાહન સહિત ભક્તિપૂર્વક પૂજવા જોઈએ।

Verse 64

एव संसाधितो मंत्रः प्रयच्छेदिष्टमात्मनः । पौर्णमास्यां जिताहारो दद्यादर्ध्यं विधूदये ॥ ६४ ॥

આ રીતે સિદ્ધ થયેલો મંત્ર સાધકને ઇચ્છિત ફળ આપે છે। પૂર્ણિમાના દિવસે આહાર સંયમ રાખીને, ચંદ્રોદય સમયે સોમદેવને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું।

Verse 65

मंडलत्रितर्यं कुर्यात्प्राक्प्रत्यगायतं भुवि । पश्चिमे मंडले स्थित्वा पूजाद्रव्यं च मध्यमे ॥ ६५ ॥

ભૂમિ પર પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં લંબાઈમાં ત્રણ મંડળો દોરવા। પશ્ચિમના મંડળમાં ઊભા રહી, મધ્ય મંડળમાં પૂજાના દ્રવ્યો સ્થાપિત કરવા।

Verse 66

संस्थाप्य सोममन्यस्मिन्मंडलेऽब्जसमन्विते । समभ्यर्च्यं विधानेन पीठपूजनपूर्वकम् ॥ ६६ ॥

પદ્મથી યુક્ત બીજા મંડળમાં સોમને સ્થાપિત કરીને, પીઠપૂજનથી આરંભ કરી, વિધાન મુજબ તેમનું સમ્યક્ અર્ચન કરવું।

Verse 67

स्थापयेद्राजतं पात्रं पुरतस्तत्र मंत्रवित् । सुरभीपयसापूर्य्य तं स्पृशन्प्रजपेन्मनुम् ॥ ६७ ॥

ત્યાં મંત્રવિદ્ સાધકે આગળ ચાંદીનું પાત્ર સ્થાપિત કરવું। તેને સુરભિ ગાયના દૂધથી ભરી, તેને સ્પર્શ કરતાં મંત્રનો જપ કરવો।

Verse 68

अष्टोत्तरशतं पश्चाद्विद्या मंत्रेण मंत्रवित् । दद्यान्निशाकरायार्ध्यं सर्वाभीष्टार्थसिद्धये ॥ ६८ ॥

ત્યારબાદ મંત્રવિદ સાધકે વિદ્યામંત્રનો અષ્ટોત્તરશત જપ કરીને, સર્વ અભીષ્ટાર્થસિદ્ધિ માટે નિશાકર (ચંદ્રદેવ)ને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું।

Verse 69

कुर्यादनेन विधिना प्रतिमासमतंद्रितः । वर्षांतरेण सवष्टं प्राप्नोति भुविमानवः ॥ ६९ ॥

મનુષ્યે આ વિધિ પ્રમાણે દર મહિને અપ્રમાદથી આચરણ કરવું જોઈએ; એક વર્ષમાં તે પૃથ્વી પર પૂર્ણ સિદ્ધિ અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 70

विद्ये विद्यामालिनि स्यादंत चंद्रिणि कतवदेत् । चंद्रमुखि द्विठांतोऽयं विद्यामंत्र उदाहृतः ॥ ७० ॥

‘હે વિદ્યે, હે વિદ્યામાલિનિ, હે ચંદ્રિણિ (ચંદ્રકાંતિથી યુક્તે), હે ચંદ્રમુખિ’—આ રીતે સંબોધીને, ‘ઠ’ના દ્વિ-અક્ષર અંતવાળો આ વિદ્યામંત્ર જાહેર કરવામાં આવ્યો છે।

Verse 71

एवं कुमुदिनीनाथमंत्रं यो जपति ध्रुवम् । धनं धान्यं सुतान्पौत्रान्सौभाग्यं लभतेऽचिरात् ॥ ७१ ॥

આ રીતે જે કોઈ કુમુદિનીનાથ મંત્રનો અચલ ભાવથી નિયમિત જપ કરે છે, તે ટૂંક સમયમાં ધન, ધાન્ય, પુત્ર-પૌત્ર અને સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 72

अथांगारकमंत्रं तु वक्ष्ये धनसुतप्रदम् । तारो दीर्घेंदुयुग्व्योम तदेवेंदुयुतः पुनः ॥ ७२ ॥

હવે હું અંગારક (મંગળ)નો મંત્ર કહું છું, જે ધન અને પુત્ર આપનાર છે—‘તાર’ (ૐ), પછી દીર્ઘ ‘ઈ’, પછી ‘ઇન્દુ’ (ં), પછી ‘યુગ્’ (ગ), પછી ‘વ્યોમ’ (હ); અને ફરી એ જ ક્રમ ‘ઇન્દુ’ (ં) સાથે જોડાયેલો।

Verse 73

षांतः सर्गी च चंडीशौ क्रमार्दिदुविसर्गिणै । षडर्णोऽयं महामंत्रो मंगलस्याखिलेष्टदः ॥ ७३ ॥

‘ષાં’, ‘તઃ’, ‘સર્ગી’, ‘ચ’ અને ‘ચંડીશ’—આ અક્ષરોને ક્રમથી ગોઠવી, અંતે વિસર્ગসহ—આ ષડક્ષરી મહામંત્ર સર્વ મંગળ આપે અને સર્વ ઇષ્ટ સિદ્ધ કરે છે।

Verse 74

विरूपाक्षो मुनिश्छंदोगायत्रं देवता कुजः । मंत्रार्णैः षड्भिरंगानि क्रुर्वन्ध्यायेद्धरात्मजम् ॥ ७४ ॥

આ મંત્રના ઋષિ વિરূপાક્ષ, છંદ ગાયત્રી અને દેવતા કુજ (મંગળ) છે. મંત્રના છ અક્ષરો વડે ષડંગ-ન્યાસ કરીને ધરાપુત્ર મંગળનું ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 75

मेषस्थं रक्तवस्रांगं शूलशक्तिगदावरान् । करैर्बिभ्राणमीशानस्वेदजं भूंसुतं स्मरेत् ॥ ७५ ॥

મેષમાં સ્થિત, લાલ વસ્ત્ર અને લાલ દેહવાળા, હાથમાં ત્રિશૂલ, શક્તિ અને ગદા ધારણ કરનાર, ઈશાન (શિવ)ના સ્વેદથી ઉત્પન્ન ભૂમિપુત્ર મંગળનું સ્મરણ-ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 76

रसलक्षं जपेन्मंत्रं दशांशं खदिरोद्भवैः । समिद्भिर्जुहुयादग्नौ शैवे पीठे यजेत्कुजम् ॥ ७६ ॥

મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો; પછી તેનો દશાંશ ખદિરની સમિધાઓથી અગ્નિમાં હોમ કરવો. ત્યારબાદ શૈવ પીઠ પર કુજ (મંગળ)ની પૂજા કરવી।

Verse 77

प्रागंगानि समाराध्य ह्येकविंशतिकोष्टकम् । मंगलोभूमिपुत्रश्च ऋणहर्ता धनप्रदः ॥ ७७ ॥

પ્રથમ પૂર્વાંગોનું વિધિવત્ આરાધન કરીને એકવીસ કોષ્ટક (વિન્યાસ)ની પૂજા કરવી. ત્યારે ભૂમિપુત્ર મંગળ ઋણહર્તા અને ધનપ્રદાતા બને છે।

Verse 78

स्थिरासनो महाकायः सर्वकर्मावरोधकः । लोहितो लोहिताक्षश्च सामगानां कृपाकरः ॥ ७८ ॥

તે સ્થિર આસનવાળો, મહાકાય અને સર્વ દુષ્કર્મોને રોકનાર છે. તે લોહિત, લોહિતાક્ષ છે અને સામગાન કરનારાઓ પર કૃપા કરનાર છે.

Verse 79

धरात्मजः कुजो भौमो भूमिदो भूमिनंदनः । अंगारको महीसूनुः सर्वरोगापहारकः ॥ ७९ ॥

તે ધરતીનો પુત્ર—કુજ, ભૌમ; ભૂમિદો, ભૂમિનંદન; અંગારક, મહીસૂનુ (મંગળ) અને સર્વ રોગોનો નાશ કરનાર છે.

Verse 80

वृष्टिकर्ता वृष्टिहर्ता सर्वकार्यार्थसिद्धिदः । इत्येक र्विशतिः प्रोक्ता मूर्तयो भूसुतस्य वै ॥ ८० ॥

તે વરસાદ કરનાર, વરસાદ હટાવનાર અને સર્વ કાર્ય તથા અર્થમાં સિદ્ધિ આપનાર છે. આ રીતે ભूसુતની એકવીસ મૂર્તિઓ કહેલી છે.

Verse 81

मंगलादीन्यजेन्मंत्री स्वस्वस्थानस्थितान्क्रमात् । इंद्राद्यानपि वज्रादीनेवं सिद्धो भवेन्मनुः ॥ ८१ ॥

મંત્રસાધકે મંગળ વગેરે દેવતાઓને તેમના પોતાના સ્થાનોમાં સ્થિત રૂપે ક્રમશઃ પૂજવા જોઈએ. તેમ જ ઇન્દ્ર વગેરેને પણ વજ્રાદિ આયુધો સહિત પૂજે; તેથી મંત્ર સિદ્ધ થાય છે.

Verse 82

सुतकामा कुरंगाक्षी भौमव्रतमुपाचरेत् । मार्गशीर्षेऽथ वैशाखे व्रतारंभः प्रशस्यते ॥ ८२ ॥

હે કુરંગાક્ષી! પુત્રની ઇચ્છા ધરાવતી સ્ત્રીએ ભૌમવ્રત (મંગળવારનું વ્રત) આચરવું જોઈએ. આ વ્રતનો આરંભ માર્ગશીર્ષ અથવા વૈશાખ માસમાં વિશેષ પ્રશંસનીય છે.

Verse 83

अरुणोदयवेलायामुत्थायावश्यकं पुनः । विनिर्वर्त्य रदान्धावेदपामार्गेण वाग्यता ॥ ८३ ॥

અરુણોદય સમયે ઊઠીને ફરી નિત્ય આવશ્યક શૌચાદિ કર્મો વિધિપૂર્વક કરવાં. ‘વેદ-પામાર્ગ’ દાતણથી દાંત શુદ્ધ કરી પછી વાણી-સંયમનું પાલન કરવું.

Verse 84

स्नात्वा रक्तांबरधरा रक्तमाल्यविलेपना । नैवेद्यादींश्च संभारान्रक्तान्सर्वान्प्रकल्पयेत् ॥ ८४ ॥

સ્નાન કરીને લાલ વસ્ત્ર ધારણ કરવું, લાલ માળા અને લાલ અનુલેપનથી શોભિત થવું. નૈવેદ્ય વગેરે સર્વ પૂજા-સામગ્રી પણ લાલ વર્ણની જ ગોઠવવી.

Verse 85

योग्यं विप्रं समाहूय कुजमर्चेत्तदाज्ञया । रक्तगोगोमयालिप्तभूमौ रक्तासने विशेत् ॥ ८५ ॥

યોગ્ય બ્રાહ્મણને બોલાવી તેની આજ્ઞા મુજબ કુજ (મંગળ)નું અર્ચન કરવું. લાલ ગાયના ગોમયથી લિપેલી ભૂમિ પર લાલ આસન પર બેસવું.

Verse 86

आचम्य देशकालौ च स्मृत्वा काम्य समुच्चरन् । मङ्गलादीनि नामानि स्वकीयांगेषु विन्यसेत् ॥ ८६ ॥

આચમન કરીને દેશ-કાળનું સ્મરણ કરી, ઇચ્છિત સંકલ્પ ઉચ્ચારતાં ‘મંગળ’ વગેરે શુભ નામોનું પોતાના અંગોમાં અંગન્યાસ કરવો.

Verse 87

मुखे प्रविन्यसेत्साध्वी सामगानां कृपाकरम् । धरात्मजं नसोरक्ष्णोः कुजं भौमं ललाटके ॥ ८७ ॥

સાધ્વી સ્ત્રી મુખમાં સામગાનાંના કૃપાકર પ્રભુનું ન્યાસ કરે; નાસિકા અને નેત્રોમાં ધરાત્મજ (મંગળ)ને સ્થાપે; અને લલાટે ભૂમિપુત્ર કુજ-ભૌમનું ન્યાસ કરે.

Verse 88

भूमिदं तु भ्रुवोर्मध्ये मस्तके भूमिनन्दनम् । अङ्गारकं शिखायां च सर्वांगे च महीसुतम् ॥ ८८ ॥

ભ્રૂમધ્યમાં ‘ભૂમિદ’ નામમંત્રનો ન્યાસ કરવો; મસ્તકે ‘ભૂમિનંદન’; શિખામાં ‘અંગારક’; અને સર્વાંગે ‘મહીસુત’ સ્થાપવો।

Verse 89

बाहुद्वये न्यसेत्पश्चात्सर्वरोगापहारकम् । मूर्द्धादि वृष्टिकर्तारमापादांतं न्यसेत्सुधीः ॥ ८९ ॥

પછી બંને ભુજાઓ પર ‘સર્વરોગાપહારક’ નો ન્યાસ કરવો. સુધી સાધકે મસ્તકથી પાદાંત સુધી ‘વૃષ્ટિકર્તા’ નો વિન્યાસ કરવો।

Verse 90

विन्यसेद्रृष्टिहर्तारं मूर्द्धांतं चरणादितः । न्यसेदंते ततो दिक्षु सर्वकार्यार्थसिद्धिदम् ॥ ९० ॥

ચરણથી આરંભ કરીને મસ્તકાંત સુધી ‘દૃષ્ટિહર્તા’ નો વિન્યાસ કરવો. અંતે દિશાઓમાં ન્યાસ કરવો; એ સર્વ કાર્યાર્થસિદ્ધિ આપે છે।

Verse 91

नाभौ हृदि शिरस्यारं वक्रे भूमिजमेव च । विन्यस्यैवं निजे देहे ध्यायेत्प्राग्वद्धरात्मजम् ॥ ९१ ॥

નાભિ, હૃદય અને શિરમાં ‘અર’ (ચક્રની આર) નો વિન્યાસ કરીને, વક્ર પ્રદેશમાં ‘ભૂમિજ’ નો ન્યાસ કરવો. આમ પોતાના દેહમાં સ્થાપી, પૂર્વવત્ ધરાત્મજનું ધ્યાન કરવું।

Verse 92

मानसैरुपचारैश्च संपूज्यार्ध्यं निधापयेत् । एकविंशतिकोष्ठाढ्ये त्रिकोणे ताम्रपत्रगे ॥ ९२ ॥

માનસિક ઉપચારોથી સહ સમ્યક પૂજન કરીને, એકવીસ કોષ્ઠો ધરાવતા તામ્રપત્ર પર અંકિત ત્રિકોણમાં અર્ઘ્ય સ્થાપવું।

Verse 93

आवाह्याङ्गारकं तत्र रक्तपुष्पादिभिर्यजेत् । अङ्गानि पूर्वमाराध्य मङ्गलादीन्प्रपूजयेत् ॥ ९३ ॥

ત્યાં અઙ્ગારક (મંગળ)નું આવાહન કરીને લાલ પુષ્પ વગેરે વડે તેની પૂજા કરવી. પહેલાં અંગપૂજન કરીને પછી મંગળાદિ ગ્રહોની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી॥૯૩॥

Verse 94

एकविंशतिकोष्ठेषु चक्रमारं च भूमिजम् । त्रिकोणेषु च सम्पूज्य बहिरष्टौ च मातृकाः ॥ ९४ ॥

એકવીસ કોષ્ઠોમાં ચક્રમાર અને ભૂમિજ (ભૌમ)ને સ્થાપિત કરવો. ત્રિકોણોમાં સમ્યક પૂજા કરીને બહારની બાજુ અષ્ટ માતૃકાઓની પણ પૂજા કરવી॥૯૪॥

Verse 95

इंद्रादीनथ वज्रादीन्बाह्ये संपूजयेत्पुनः । धूपदीपौ समर्प्याथ गोधूमान्नं निवेदयेत् ॥ ९५ ॥

પછી બહાર ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓ તથા વજ્રાદિ દિવ્ય આયુધોની ફરીથી પૂજા કરવી. ધૂપ-દીપ અર્પણ કરીને ઘઉંથી બનેલું અન્ન નૈવેદ્ય રૂપે નિવેદન કરવું॥૯૫॥

Verse 96

ताम्रपात्रे शुद्धतोयपूरिते रक्तचंदनम् । रक्तपुष्पाक्षतफलान्याक्षिप्यार्ध्यं समर्पयेत् । मंगलाय ततो मंत्री इदं मंत्रद्वयं पठेत् ॥ ९६ ॥

શુદ્ધ જળથી ભરેલા તામ્રપાત્રમાં લાલ ચંદન, લાલ પુષ્પ, અક્ષત અને ફળ નાખીને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું. ત્યારબાદ મંગળાર્થે મંત્રિ આ બે મંત્રોનું પાઠ કરે॥૯૬॥

Verse 97

भूमिपुत्र महातेजः स्वेदोद्भवपिनाकिनः । सुतार्थिनी प्रपन्ना त्वां गृहाणार्ध्यं नमोऽस्तु ते ॥ ९७ ॥

હે ભૂમિપુત્ર! હે મહાતેજસ્વી! હે સ્વેદોદ્ભવ પિનાકધારી! પુત્રપ્રાપ્તિની ઇચ્છાથી હું તારી શરણમાં આવી છું; આ અર્ઘ્ય સ્વીકાર. તને નમસ્કાર॥૯૭॥

Verse 98

रक्तप्रवालसंकाश जपाकुसुमसन्निभ । महीसुत महाभाग गृहाणार्ध्यं नमोऽस्तु ते ॥ ९८ ॥

હે રક્ત પ્રવાળ સમ તેજસ્વી, જપાકુસુમ સમ! હે ધરતીપુત્ર મહાભાગ, આ અર્ઘ્ય સ્વીકારો; તમને નમસ્કાર છે.

Verse 99

एकविंशतिपूर्वोक्तैर्ङेनमोंतैंश्च नामभिः । ताराद्यैः प्रणमेत्पश्चात्तावत्यश्च प्रदक्षिणाः ॥ ९९ ॥

પૂર્વે કહેલા એકવીસ નામો—‘ઙે’થી આરંભ કરીને ‘નમોં’ અને ‘તૈં’ સહિત—થી જપ કરીને; પછી ‘તારા…’ આદિ મંત્રથી પ્રણામ કરવો અને એટલી જ સંખ્યામાં પ્રદક્ષિણા કરવી.

Verse 100

धरणीगर्भसंभूतं विद्युत्तेजः समप्रभम् । कुमारं शक्तिहस्तं च मङ्गलं प्रणमाम्यहम् ॥ १०० ॥

ધરણીના ગર્ભમાંથી ઉત્પન્ન, વિદ્યુત્ તેજ સમ પ્રભામય, કુમાર સ્વરૂપ અને હાથમાં શક્તિ ધારણ કરનાર મંગળને હું પ્રણામ કરું છું.

Verse 101

ततो रेखात्रयं कुर्यात्खदिरांगारकेण च । मार्जयेद्वामपादेन मंत्राभ्यां च समाहिता ॥ १०१ ॥

પછી ખદિર-લાકડાના અંગારથી ત્રણ રેખાઓ દોરવી; અને મનને એકાગ્ર રાખીને, બે મંત્રો ઉચ્ચારતાં, ડાબા પગથી તેને માર્જિત (સમ) કરવી.

Verse 102

दुःखदौर्भाग्यनाशाय पुत्रसंतानहेतवे । कृतरेखात्रयं वामपादेनैतत्प्रमार्ज्म्यहम् ॥ १०२ ॥

દુઃખ અને દૌર્ભાગ્યના નાશ માટે, તથા પુત્ર-સંતાન પ્રાપ્તિના હેતુથી, હું દોરેલી આ ત્રણ રેખાઓને ડાબા પગથી હવે પ્રમાર્જિત કરું છું.

Verse 103

ऋणदुः खविनाशाय मनोभीष्टार्थसिद्धिये । मार्जयाम्यसिता रेखास्तिस्रो जन्मत्रयोद्भवाः ॥ १०३ ॥

ઋણથી ઉત્પન્ન દુઃખના વિનાશ માટે અને મનગમતા અભિષ્ટ અર્થની સિદ્ધિ માટે, હું ત્રણ જન્મોથી ઊભી થયેલી ત્રણ કાળી રેખાઓને પુંછી નાખું છું।

Verse 104

स्तुवीत धरणीपुत्रं पुष्पांजलिकरा ततः । ध्यायंती तत्पदांभोजं पूजासांगत्वसिद्धये ॥ १०४ ॥

પછી પુષ્પાંજલિ હાથમાં લઈને કરજોડે ધરણિપુત્રનું સ્તવન કરવું; તેમના પાદકમળનું ધ્યાન કરતાં, પૂજા સాంగોપાંગ પૂર્ણ થવા માટે।

Verse 105

ऋणहर्त्रे नमस्तुभ्यं दुःखदारिद्र्यनाशिने । सौभाग्यसुखदो नित्यं भव मे धरणीसुत ॥ १०५ ॥

હે ઋણહર્તા, તમને નમસ્કાર; હે દુઃખ અને દારિદ્ર્યનાશક! હે ધરણીસુત, તમે સદા મને સૌભાગ્ય અને સુખ આપનાર રહો।

Verse 106

तप्तकांचनसंकाश तरुणार्कसमप्रभ । सुखसौभाग्यधनद ऋणदारिद्य्रनाशक ॥ १०६ ॥

હે તપ્ત કાંચન સમ કાંતિવાન, નવોદિત સૂર્ય સમ પ્રભામય! હે સુખ-સૌભાગ્ય-ધનદાતા, હે ઋણ અને દારિદ્ર્યનાશક!

Verse 107

ग्रहराज नमस्तेऽस्तु सर्वकल्याणकारक । प्रसादं कुरु देवेश सर्वकल्याणभाजन ॥ १०७ ॥

હે ગ્રહરાજ, તમને નમસ્કાર—તમે સર્વ કલ્યાણ કરનાર છો. હે દેવેશ, કૃપા કરો; તમે સર્વ કલ્યાણના આશ્રય છો।

Verse 108

देवदानवगंधर्वयक्षराक्षसपन्नगाः । आप्नुवन्ति शिवं सर्वे सदा पूर्णमनोरथाः ॥ १०८ ॥

દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, યક્ષો, રાક્ષસો અને નાગો—સર્વે શિવરૂપ કલ્યાણને પામે છે અને સદા પૂર્ણ મનોભિલાષી રહે છે।

Verse 109

आचिरादेव लोकेऽस्मिन्यस्याराधनतो जनाः । प्राप्नुवन्ति सुखं तस्मै नमो धरणिसूनवे ॥ १०९ ॥

જેનાં આરાધનાથી આ લોકમાં લોકો શીઘ્ર સુખ પામે છે, તે ધરણીસૂનુને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 110

यो वक्रगतिमापन्नो नृणां दुःखं प्रयच्छति । पूजितः सुखसौभाग्यं तस्मै क्ष्मासूनवे नमः ॥ ११० ॥

જે વક્રગતિ ધારણ કરે ત્યારે મનુષ્યોને દુઃખ આપે છે, પરંતુ પૂજિત થાય ત્યારે સુખ અને સૌભાગ્ય આપે છે—તે ક્ષ્માસૂનુને નમસ્કાર।

Verse 111

नभसि द्योतमानाय सर्वकल्याणहेतवे । मङ्गलाय नमस्तुभ्यं धनसंतानहेतवे ॥ १११ ॥

આકાશમાં તેજસ્વી, સર્વ મંગળના હેતુ, ધન અને સંતાન આપનાર મંગળદેવ! તમને નમસ્કાર।

Verse 112

प्रसादं कुरु मे भौममंगलप्रद मंगल । मेषवाहन रुद्रात्मन्देहि पुत्रान्धनं यशः ॥ ११२ ॥

હે ભૌમ, હે મંગળપ્રદ મંગળ! મારા પર કૃપા કરો. હે મેષવાહન, હે રુદ્રાત્મન—મને પુત્રો, ધન અને યશ આપો।

Verse 113

एवं स्तुत्वा प्रणम्याथ विसृज्य धरणीसुतम् । यथाशक्त्या प्रदाय स्वं गृह्णीयाद्ब्रणाशिषः ॥ ११३ ॥

આ રીતે સ્તુતિ કરીને, પ્રણામ કરીને, પછી ધરણીપુત્રને સન્માનપૂર્વક વિદાય આપી, યથાશક્તિ પોતાનું દાન અર્પણ કરી બ્રાહ્મણના આશીર્વાદ ગ્રહણ કરવા જોઈએ।

Verse 114

गुरवे दक्षिणां दत्त्वा भुञ्जीयात्तन्निवेदितम् ॥ ११४ ॥

ગુરુને દક્ષિણા અર્પણ કરીને, તેમના દ્વારા નિવેદિત અને અનુમોદિત પ્રસાદ-ભોજન ગ્રહણ કરવું જોઈએ।

Verse 115

एवमावत्सरं कुर्यात्प्रतिमंगलवासरम् । तिलैर्होमं विधायाथ शतार्द्धं भोजयोद्द्विजान् ॥ ११५ ॥

આ રીતે પૂર્ણ એક વર્ષ સુધી, દરેક મંગળવારે આ વ્રત કરવું. પછી તલથી હોમ કરીને, પચાસના દ્વિગુણ એટલે સો દ્વિજ (બ્રાહ્મણો)ને ભોજન કરાવવું જોઈએ।

Verse 116

भौममूर्तिं स्वर्णमयीमाचार्याय समर्पयेत् । मंडलस्थे घटेऽभ्यर्च्येत्सुतसौभाग्यसिद्धये ॥ ११६ ॥

આચાર્યને ભૌમ (મંગળ)ની સ્વર્ણમય મૂર્તિ સમર્પિત કરવી. મંડલમાં સ્થાપિત ઘટમાં તેની અભ્યર્ચના કરવાથી પુત્ર-સૌભાગ્ય અને કલ્યાણની સિદ્ધિ થાય છે।

Verse 117

एवं व्रतपरा नारी प्राप्नुयात्सुभगान्सुतान् । ऋणनाशाय वित्तार्थं व्रतं कुर्यात्पुमानपि ॥ ११७ ॥

આ રીતે વ્રતમાં પરાયણ સ્ત્રી સૌભાગ્યવાન અને શુભ પુત્રો પ્રાપ્ત કરે છે. તેમજ પુરુષ પણ ઋણનાશ અને ધનપ્રાપ્તિ માટે આ વ્રત કરવું જોઈએ।

Verse 118

ब्राह्मणः प्रजपेन्मन्त्रंमग्निर्मूर्द्धेति वैदिकम् । अंगारकस्य गायत्रीं वक्ष्ये यजनसिद्धये ॥ ११८ ॥

બ્રાહ્મણે “અગ્નિ મૂર્ધે”થી આરંભ થતો વૈદિક મંત્ર જપવો જોઈએ. હવે યજ્ઞસિદ્ધિ માટે હું અંગારક (મંગળ)ની ગાયત્રી કહું છું.

Verse 119

अंगारकाय शब्दांते विद्महे पदमीरयेत् । शक्तिहस्ताय वर्णांते धीमहीति समुञ्चरेत् ॥ ११९ ॥

“અંગારકાય” શબ્દના અંતે “વિદ્મહે” પદ બોલવું. અને “શક્તિહસ્તાય”ના વર્ણાંતમાં વિધિપૂર્વક “ધીમહિ” ઉચ્ચારવું.

Verse 120

तन्नो भौमः प्रचोवर्णान्दयांदिति च संवदेत् । भौमस्यैषा तु गायत्री जप्तुः सर्वेष्टसिद्धिदा ॥ १२० ॥

“તન્નો ભૌમઃ પ્રચોદયાત્, દયા દદાતુ” એમ જપ કરવો. આ ભૌમ (મંગળ)ની ગાયત્રી છે; જપ કરનારને સર્વ ઇષ્ટસિદ્ધિ આપે છે.

Verse 121

भौमोपासनमेतद्धि बुधमन्त्रमथोच्यते । फांतः कर्णेंदुसंयुक्तो बुधो ङेंते हदंतिमः ॥ १२१ ॥

આ ભૌમ (મંગળ)ની ઉપાસનાવિધિ છે. હવે બુધ (મર્ક્યુરી)નો મંત્ર કહેવાય છે—“ફાં” કાન અને ચંદ્રના ચિહ્નોથી સંયુક્ત, “બુધ” શબ્દ સાથે, “ઙેંતે” પર અંત, અને અંતે “હ” વર્ણ.

Verse 122

रसाणों बुधमन्त्रोऽयं मुनिब्रह्मास्य कीर्तितः । पंक्तिश्छैदो देवता तु बुधः सर्वेष्टदो नृणाम् ॥ १२२ ॥

આ બુધનો મંત્ર છે; તેનો ઋષિ મুনિઓમાં બ્રહ્મા કહેવાયો છે. તેનો છંદ પંક્તિ છે અને દેવતા બુધ છે—જે મનુષ્યોને સર્વ ઇષ્ટફળ આપે છે.

Verse 123

आद्यं बीजं नमः शक्तिर्विनियोगोऽखिलाप्तये । वंदे बुधं सदा भक्त्या पीताम्बरविभूषणम् ॥ १२३ ॥

આદ્ય બીજ ઉચ્ચારાય છે; શક્તિ “નમઃ” છે; તેનો વિનિયોગ સર્વ અભિષ્ટપ્રાપ્તિ માટે છે. હું સદા ભક્તિથી પીતાંબર અને ભૂષણોથી વિભૂષિત બુધદેવને વંદન કરું છું।

Verse 124

जानुस्थवामहस्ताढ्यं साभयेतरपाणिकम् । ध्यात्वेवं प्रजपेसहस्रं विजितेंद्रियः ॥ १२४ ॥

ડાબો હાથ ઘૂંટણ પર રાખેલો અને બીજો હાથ અભયમુદ્રા દર્શાવતો એવો દેવ ધ્યાનમાં ધરી, ઇન્દ્રિયજિત સાધકે સહસ્ર વાર જપ કરવો।

Verse 125

दशांशं जुहुयादाज्यैः पीठे पूर्वोदितेऽर्चयेत् । अङ्गमातृदिशापालहेतिभिर्बुधमर्चयेत् ॥ १२५ ॥

ઘીથી દશાંશ હવન કરવો અને પૂર્વોક્ત પીઠ પર પૂજન કરવું. અંગશક્તિઓ, માતૃદેવીઓ, દિક્પાલો અને દિવ્ય આયુધો સહિત બુધદેવની અર્ચના કરવી।

Verse 126

एवं सिद्धे मनौ मंत्री साधयेत्स्वमनोरथान् । सहस्रं प्रजपेन्मंत्रं नित्यं दशदिनावधि ॥ १२६ ॥

આ રીતે મંત્ર સિદ્ધ થયા પછી સાધકે પોતાના મનોભાવિત કાર્ય સિદ્ધ કરવું. ત્યારબાદ દસ દિવસ સુધી દરરોજ સહસ્ર વાર મંત્રજપ નિત્ય કરવો।

Verse 127

तस्याशु ग्रहजा पीडा नश्यत्येव न संशयः । बुधस्याराधनं प्रोक्तं गुरोराराधनं श्रृणु ॥ १२७ ॥

તેના માટે ગ્રહજન્ય પીડા ત્વરિત નાશ પામે છે—શંકા નથી. બુધદેવની આરાધના કહી; હવે ગુરુ (બૃહસ્પતિ)ની આરાધના સાંભળો।

Verse 128

बृंहस्पतिपदं ङेंऽतं सेंद्वाद्यर्णाघमंडितम् । नमोंतो वसुवर्णोऽयं मुनिर्ब्रह्मास्य संमतः ॥ १२८ ॥

બ્રહ્માએ સંમત કરેલો આ મુનિ સુવર્ણ તેજથી દીપ્ત છે. તેનું નામ ‘બૃહસ્પતિ’ શબ્દથી રચાયેલું છે; અંતે ‘ઙેં’ અક્ષર, આરંભે ‘સેં’ અને ‘દ્વા’ વગેરે વર્ણોથી અલંકૃત, અને અંતે ‘નમોં’થી પૂર્ણ થાય છે।

Verse 129

छन्दोऽनुष्टुप्सुराचार्यो देवता बीजमादिमम् । हृच्छक्तिर्दीर्घवह्नींदुयुगलेनांगकल्पना ॥ १२९ ॥

છંદ અનુષ્ટુપ; દેવતા સુરાચાર્ય (દેવગુરુ); આદિમ બીજાક્ષર જ બીજ છે. હૃચ્છક્તિ નિર્દિષ્ટ છે, અને દીર્ઘરૂપ ‘વહ્ની’ તથા ‘ઇન્દુ’ના યુગલ અક્ષરોથી અંગન્યાસ કરવો।

Verse 130

न्यस्तवामकरं राशौ रत्नानां दक्षिणात्करात् । किरंतं पीतपुष्पालंकारालेपांशुकार्चितम् ॥ १३० ॥

તેમનો ડાબો હાથ રત્નોના ઢગલા પર મૂકેલો હતો અને જમણા હાથથી તેઓ રત્નો વિખેરતા હતા. પીળા પુષ્પો, આભૂષણો, સુગંધિત લેપ અને સુક્ષ્મ વસ્ત્રોથી તેમનું સમર્ચન થયું।

Verse 131

सर्वविद्यानिधिं देवगुरुं स्वर्णद्युतिं स्मरेत् । लक्षं जपो दशांशेन घृतेनान्नेन वा हुनेत् ॥ १३१ ॥

સર્વ વિદ્યાનો નિધિ, સુવર્ણદ્યુતિ ધરાવતા દેવગુરુનું સ્મરણ-ધ્યાન કરવું. એક લાખ જપ કરવો, અને તેના દશાંશ જેટલું ઘી અથવા અન્નથી હોમ કરવો।

Verse 132

धर्मादिपीठे प्रयजेदंगदिक्पालहेतिभिः । एवं सिद्धे मनौ मंत्री साधयेदिष्टमात्मनः ॥ १३२ ॥

ધર્માદિ પીઠ પર અંગો, દિક્પાલો તથા તેમના આયુધો સહિત પૂજા કરીને યજન કરવું. આ રીતે મંત્ર સિદ્ધ થયા પછી, મંત્રસાધકે પોતાનું ઇષ્ટ ફળ સાધવું।

Verse 133

विपरोगादिपीडासु कलहे स्वजनोद्भवे । पिप्पलोत्थसमिद्भिश्च जुहुयात्तन्निवृत्तये ॥ १३३ ॥

ઘોર રોગાદિ પીડાઓમાં તથા પોતાના સ્વજનોમાં કલહ ઊભો થાય ત્યારે, પિપ્પલ (અશ્વત્થ) વૃક્ષની સમિધાઓથી અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ કરવી—તે કષ્ટોની નિવૃત્તિ માટે।

Verse 134

हुत्वा दिनत्रयं मन्त्री निशापुष्पैर्घृतप्लुतैः । स विंशतिशतं शीघ्रं वासांसि लभते महीम् ॥ १३४ ॥

મંત્રસાધક ત્રણ દિવસ ઘીમાં ભીંજવેલા રાત્રિ-પ્રસૂનો વડે હવન કરે તો, તે શીઘ્રે બે હજાર વસ્ત્રો અને જમીન પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 135

गुरोराराधनं प्रोक्तं श्रृणु शुक्रस्य सांप्रतम् । वस्रं मे देहि शुक्राय ठद्वयांतो ध्रुवादिकः ॥ १३५ ॥

ગુરુની આરાધના કહી છે; હવે શુક્રની વિધિ સાંભળો. ‘શુક્ર માટે મને વસ્ત્ર આપો’ એમ કહી ધ્રુવા વગેરે થી આરંભ કરીને ઠ-દ્વયાંત સુધી જપ કરવો।

Verse 136

रुद्रार्णोऽयं मनुर्ब्रह्मा मुनिश्छन्दो विराहुत । दैत्येज्यो देवता बीजं ध्रुवः शक्तिर्वसुप्रिया ॥ १३६ ॥

આ વિદ્યામાં મુખ્ય અક્ષર રુદ્રાર্ণ છે; ઋષિ મનુ; સ્વામી બ્રહ્મા; મুনি (અન્ય) ઋષિ; છંદ ‘છંદસ’; આહુતિ-રૂપ ‘વિરાહુત’; દેવતા ‘દૈત્યેજ્ય’; બીજ ‘બીજ’; શક્તિ ‘ધ્રુવ’; અને પ્રિયા દેવી ‘વસુપ્રિયા’ કહેવાય છે।

Verse 137

भूनेत्र चन्द्रनेत्राग्निनेत्रार्णैः स्यात्षडंगकम् । शुक्लांबरालेपभूषं करेण ददतं धनम् ॥ १३७ ॥

‘ભૂ’, ‘નેત્ર’, ‘ચન્દ્ર’, ‘નેત્ર’, ‘અગ્નિ’, ‘નેત્ર’—આ અક્ષરો વડે ષડંગ સૂત્ર બને છે. દેવતાનું ધ્યાન શ્વેત વસ્ત્રધારી, લેપિત-ભૂષિત, અને એક હાથથી ધન આપતા રૂપે કરવું।

Verse 138

वामेन शुक्रं व्याख्यानमुद्रादोषं स्मरेत्सुधीः । अयुतं प्रजपेन्मन्त्रं दशांशं जुहुयाद् घृतैः ॥ १३८ ॥

ડાબા હાથથી શુક્રસંબંધિત વ્યાખ્યાન-મુદ્રામાં દોષ થાય તો વિદ્વાન સાધકે તેને સ્મરી પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. મંત્રનો દસ હજાર જપ કરવો અને તેનો દસમો ભાગ ઘીથી અગ્નિમાં આહુતિરૂપે અર્પણ કરવો.

Verse 139

धर्मादिपीठे प्रयजेदंगेंद्रादितदायुधैः । श्वेतपुष्पैः सुगंधैश्च जुहुयाद् भृगुवासरे ॥ १३९ ॥

ધર્માદિ પીઠ પર પૂજન કરવું અને અઙ્ગેન્દ્ર આદિના આયુધો અર્પણ કરવા. ભૃગુવાર (શુક્રવાર)ે શ્વેત સુગંધિત પુષ્પોથી હવન-આહુતિ કરવી.

Verse 140

एकविंशतिवारं यो लभतेसोंऽशुकं मणीन् । मनवोऽमो सदा गोप्या न देया यस्य कस्यचित् ॥ १४० ॥

જે આને એકવીસ વાર પ્રાપ્ત/સિદ્ધ કરે છે, તે વસ્ત્રો અને મણિઓ મેળવે છે. આ મંત્ર સદા ગુપ્ત રાખવો; જેને-તેને આપવો નહીં.

Verse 141

भक्तियुक्ताय शिष्याय देया वा निजसूनवे ॥ १४१ ॥

આ મંત્ર ભક્તિયુક્ત શિષ્યને આપવો, અથવા પોતાના પુત્રને જ આપવો.