Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 64

Gaṇeśa Mantra-vidhi: Mahāgaṇapati Gāyatrī, Vakratuṇḍa Mantra, Nyāsa, Homa, Āvaraṇa-pūjā, and Caturthī Vrata

Devanagari script

तोयं विधिर्वह्नियुक्तकर्णेंद्वाढ्यो हरिस्तथा । सदीर्घो दारको वायुर्वर्मांतोऽयं रसार्णकः ॥ ६४ ॥

Transliteration

toyaṃ vidhirvahniyuktakarṇeṃdvāḍhyo haristathā | sadīrgho dārako vāyurvarmāṃto'yaṃ rasārṇakaḥ || 64 ||

Translation

‘તોય’ને ‘વિધિ’ (બ્રહ્મા/વિધાન) પણ કહે છે. ‘વહ્નિ’ કર્ણ અને ઇન્દુ સાથે જોડાઈ વિભૂષિત થાય છે; ‘હરિ’ પણ તેમ જ. ‘વાયુ’ દીર્ઘ છે, ‘દારક’ બાળક છે. આ ‘વર્મ’ પર અંતે સમાપ્ત થાય છે અને ‘રસાર્ણક’—રસનો સમુદ્ર—કહેવાય છે.

Word by Word

• तोयम्: water
• तोयम्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तोय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• विधिः: Brahmā / the ordainer
• विधिः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: विधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• वह्नि-युक्त-कर्ण-इन्दु-आढ्यः: adorned with a moon on the ear, joined with fire
• वह्नि-युक्त-कर्ण-इन्दु-आढ्यः: Karta (कर्ता/Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: वह्नि (प्रातिपदिक) + युक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक) + कर्ण (प्रातिपदिक) + इन्दु (प्रातिपदिक) + आढ्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (वह्निना युक्तः; कर्णे इन्दुना आढ्यः/विभूषितः)

• हरिः: Hari (Viṣṇu)
• हरिः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तथा: also, likewise
• तथा: Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/उपमानसूचक (also/likewise)

• स-दीर्घः: with a long (vowel)/long
• स-दीर्घः: Karta (कर्ता/Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: स (अव्यय/उपसर्गसदृश) + दीर्घ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘स’ = सहित (with), विशेषण

• दारकः: the child/son (Kumāra)
• दारकः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: दारक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• वायुः: Vāyu (wind)
• वायुः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• वर्म-अन्तः: ending with ‘varma’
• वर्म-अन्तः: Karta (कर्ता/Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: वर्मन् (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (वर्मणः अन्तः/अन्ते वर्म)

• अयम्: this
• अयम्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• रस-अर्णकः: Rasārṇaka (name/epithet)
• रस-अर्णकः: Karta (कर्ता/Predicate noun)
• Type: Noun
• Root: रस (प्रातिपदिक) + अर्णक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (रसस्य अर्णकः/सम्बद्धः)

Speaker

Sanatkumara (teaching Narada in a Vedanga/technical context)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities

• Hari (Vishnu)
• Vayu
• Agni (Vahni)
• Vidhi (Brahma)

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It presents a Vedāṅga-style, coded mapping of divine names and elements (water, fire, wind, Hari, Vidhi), implying that spiritual insight can be gained through disciplined understanding of sacred terminology and its mantra-like constructions.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

By explicitly naming Hari (Viṣṇu) within a technical enumeration, it indicates that even scholarly/linguistic disciplines ultimately point toward remembering and invoking the Lord through precise sacred names.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

It reflects Nirukta/Shabda-śāstra method—interpreting meanings via word markers (like ‘ending in varma’) and combinations (yukta), a practical technique used in mantra interpretation and traditional exegesis.