Gaṇeśa Mantra-vidhi: Mahāgaṇapati Gāyatrī, Vakratuṇḍa Mantra, Nyāsa, Homa, Āvaraṇa-pūjā, and Caturthī Vrata

Verse 1

श्रीसनत्कुमार उवाच । अथ वक्ष्ये गणेशस्य मंत्रान्सर्वेष्टदायकान् । यान्समाराध्य विप्रेंद्र साधको भुक्तिमुक्तिमान् ॥ १ ॥

શ્રી સનત્કુમાર બોલ્યા—હવે હું ગણેશના સર્વ ઇષ્ટ આપનારા મંત્રો કહું છું; હે વિપ્રેન્દ્ર, જેમની સમારાધનાથી સાધક ભુક્તિ અને મુક્તિ બન્ને પામે છે.

Verse 2

अव्ययो विष्णुवनिता शंभुस्त्री मीनकेतनः । स्मृतिर्मांसेंदुमन्वाढ्या सा पुनश्चंद्रशेखरा ॥ २ ॥

તે અવ્યય છે; વિષ્ણુની પ્રિયા છે; શંભુની પત્ની છે; મીનધ્વજથી ચિહ્નિત છે; પવિત્ર સ્મૃતિનું સાક્ષાત્ સ્વરૂપ છે; દેહ અને ચંદ્રથી અલંકૃત છે; અને ફરી ચંદ્રશેખરા છે।

Verse 3

ङेतो गणपतिस्तोयं भुजंगो वरदेति च । सर्वांते जनमुञ्चार्य ततो मे वशमानय ॥ ३ ॥

‘ઙેતો’, ‘ગણપતિ’, ‘તોયં’, ‘ભુજંગ’ અને ‘વરદ’—આ શબ્દો ઉચ્ચારો; પછી અંતે તે વ્યક્તિનું નામ બોલીને ‘તેને મારા વશમાં લાવો’ એમ જપ કરો।

Verse 4

वह्निः प्रियांतो मंत्रोऽयष्टाविंशतिवर्णवान् । गणकोऽस्य मुनिश्छंदो गायत्री वियुदादिका ॥ ४ ॥

આ મંત્ર ‘વહ્નિ’ શબ્દથી શરૂ થઈ ‘પ્રિયા’ પર પૂર્ણ થાય છે અને અઠ્ઠાવીસ વર્ણોનો છે। તેના ઋષિ ગણક, છંદ ગાયત્રી, અને દેવતા વિયુત્-આદિક (વિદ્યુત્-તત્ત્વ) છે।

Verse 5

गणेशो देवता बीजं षष्टशक्तिस्तदादिका । श्रीमन्महागणपतिप्रीतये विनियोगकः ॥ ५ ॥

દેવતા ગણેશ છે; બીજ ‘ષષ્ટિ-શક્તિ’ સહિત અને તેના અંગો સાથે જણાવાયું છે। આ વિનિયોગ શ્રીમાન મહાગણપતિને પ્રસન્ન કરવા માટે છે।

Verse 6

ऋषिं शिरसि वक्रे तु छन्दश्च हृदि देवताम् । गुह्ये बीजं पदोः शक्तिं न्यसेत्साधकसत्तमः ॥ ६ ॥

શ્રેષ્ઠ સાધકે ન્યાસ કરવો—ઋષિને શિરે, છંદને મુખે, દેવતાને હૃદયમાં, બીજને ગુહ્ય પ્રદેશમાં, અને શક્તિને બંને પગ પર સ્થાપિત કરવી।

Verse 7

षड्दीर्घाढ्येन बीजेन यं च बीजादिना पुनः । षङंगानि न्यसेदस्य जातियुक्तानि मंत्रवित् ॥ ७ ॥

મંત્રવિદ સાધકે છ દીર્ઘ સ્વરોથી યુક્ત બીજથી ષડંગ-ન્યાસ કરવો, અને ફરી ‘યં’ આદિ બીજથી પણ. આ રીતે જાતિયુક્ત છ અંગોનું યથાવિધિ સ્થાપન કરવું.

Verse 8

शैवी षडंगमुद्राय न्यस्तव्या हि षडंगके । गामाद्यं चैव भूर्लोकं नाभ्यंतं पादयोर्न्यसेत् ॥ ८ ॥

ષડંગ પર શૈવી ષડંગ-મુદ્રાનો ન્યાસ નિશ્ચયે કરવો. તેમજ ‘ગામ્’થી આરંભતા ભૂર્લોકનો ન્યાસ નાભિ પ્રદેશથી પગ સુધી કરવો.

Verse 9

गीमाद्यं च भुवर्लोकं कंठांतं नाभितो न्यसेत् । स्वर्लोकं चैव गूमाद्यं कंठदिमस्तकावधि ॥ ९ ॥

‘ગીમ્’થી આરંભતા ભુવર્લોકનો ન્યાસ નાભિથી કંઠાંત સુધી કરવો. અને ‘ગૂમ્’થી આરંભતા સ્વર્લોકનો ન્યાસ કંઠથી મસ્તક-શિખા સુધી કરવો.

Verse 10

व्यापकं मूलमन्त्रेण न्यासोऽयं भुवनाभिधः । मूलमंत्रं समुञ्चार्य मातृकावर्णमीरयेत् ॥ १० ॥

મૂલમંત્રથી કરાતો આ વ્યાપક ન્યાસ ‘ભુવન-ન્યાસ’ કહેવાય છે. પ્રથમ મૂળમંત્ર ઉચ્ચારી પછી માતૃકા વર્ણોનું જપ/પાઠ કરવો.

Verse 11

तदंतेऽपि च मूलं स्यान्नमोंऽतं मातृकास्थले । क्षांतं विन्यस्य मूलेन व्यापकं रचयेत्सुधीः ॥ ११ ॥

તેના અંતે પણ મૂળબીજનો ન્યાસ કરવો; અને માતૃકા-સ્થાને ‘નમોં’ અંતનું વિન્યાસ કરવું. ‘ક્ષાં’ને મૂળ સાથે સ્થાપી બુદ્ધિમાન સાધકે વ્યાપક ન્યાસ રચવો.

Verse 12

वर्णन्या सोऽयमाख्यातः पदन्यासस्तथोच्यते । पञ्चत्रिबाणवह्नींदुचंद्राक्षिनिगमैः क्रमात् ॥ १२ ॥

આને ‘વર્ણ-ન્યાસ’ કહેવાયો છે; એ જ ‘પદ-ન્યાસ’ તરીકે પણ ઓળખાય છે. પાંચ, ત્રણ, બાણ, અગ્નિ, ઇન્દુ, ચન્દ્ર, નેત્ર અને નિગમ—આ પરંપરાગત સંખ્યાસંકેતોના ક્રમ મુજબ તેને કરવો જોઈએ।

Verse 13

विभक्तैर्मूलगायत्र्या हृदंतैरष्टभिः पदैः । भालदेशे मुखे कण्ठे हृदि नाभ्यूरुजानुषु ॥ १३ ॥

મૂલ ગાયત્રીના ‘હૃત્’ અંતવાળા આઠ વિભક્ત પદોથી ન્યાસ કરવો—ભાલપ્રદેશે, મુખે, કણ્ઠે, હૃદયે, નાભિએ, ઊરુઓ પર અને જાનુઓ પર।

Verse 14

पादयोश्चैव विन्यस्य मूलने व्यापकं चरेत् । वदेत्तत्पुरुषायांते विद्महेति पदं ततः ॥ १४ ॥

પાદોમાં પણ ન્યાસ કરીને, પછી મૂળસ્થાને વ્યાપક-ન્યાસ કરવો. તત્પુરુષ મંત્રના અંતે ત્યારબાદ ‘વિદ્મહે’ શબ્દ ઉચ્ચારવો।

Verse 15

वक्रतुंडाय शब्दांते धीमहीति समीरयेत् । तन्नो दंतिः प्रचोवर्णा दयादिति वदेत्पुनः ॥ १५ ॥

‘વક્રતુણ્ડાય’ શબ્દના અંતે ‘ધીમહિ’ ઉચ્ચારવું. પછી ફરી—‘તન્નો દંતિઃ પ્રચોવર્ણા દયાત્’ એમ કહેવું; અર્થાત તેજસ્વી વર્ણવાળો દંતી ભગવાન કૃપા કરીને અમને પ્રેરણા આપે।

Verse 16

एषोक्ता मूलगायत्री सर्वसिद्धिप्रदायिनी । एवं न्यासविधिं कृत्वा ध्यायेदेवं हृदंबुजे ॥ १६ ॥

આ જ ઘોષિત મૂળ ગાયત્રી છે, જે સર્વ સિદ્ધિઓ આપનારી છે. આ રીતે ન્યાસવિધિ કરીને, હૃદયકમળમાં એ જ રીતે ધ્યાન કરવું।

Verse 17

उद्यन्मार्तण्डसदृशं लोकस्थित्यंतकारणम् । सशक्तिकं भूषितांगं दंत चक्राद्युदायुधम् ॥ १७ ॥

તે ઉગતા સૂર્ય સમાન, જગતની સ્થિતિ અને પ્રલયનું કારણ છે. પોતાની શક્તિ સહિત, દિવ્ય ભૂષણોથી શોભિત અંગોવાળા, દંત, ચક્ર વગેરે ઉંચા ધારણ કરેલા આયુધોવાળા પ્રભુનું હું ધ્યાન કરું છું।

Verse 18

एवं ध्यात्वा चतुश्चत्वारिंशत्साहस्रसंयुतम् । चतुर्लक्षं जपेन्मंत्रं अष्टद्रव्यैर्दशांशतः ॥ १८ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને, મંત્રનો જપ ચાર લાખ વખત અને તેની સાથે ચુમ્માલીસ હજાર સહિત કરવો. પછી તે સંખ્યાનો દશાંશ, અષ્ટદ્રવ્યોથી હોમરૂપે કરવો.

Verse 19

जुहुयाद्विधिवन्मंत्री संस्कृते हव्यवाहने । इक्षवः सक्तवो मोचाफलानि चिपिटास्तिलाः ॥ १९ ॥

મંત્રોચ્ચાર કરનાર પુરોહિતે વિધિપૂર્વક સંસ્કૃત હવ્યવાહન અગ્નિમાં હોમ કરવો—ઇક્ષુ, સક્તુ, કેળાં, ચિપિટા (પોહા) અને તલ વગેરેની આહુતિ આપવી।

Verse 20

मोदका नारिकेलानि लाजा द्रव्याष्टकं स्मृतम् । पीठमाधारशक्त्यादिपरतत्वांतमर्चयेत् ॥ २० ॥

મોદક, નારિયેળ અને લાજા (ભૂંજેલા ચોખા) અષ્ટદ્રવ્યમાં સ્મૃત છે. આધાર-શક્તિથી આરંભ કરીને પરતત્ત્વ સુધી પીઠનું અર્ચન કરવું।

Verse 21

षट्कोणांतस्त्रिकोणं च बहिरष्टदलं लिखेत् । भूपुरं तद्बहिः कृत्वा गमेशं तत्र पूजयेत् ॥ २१ ॥

ષટ્કોણની અંદર ત્રિકોણ અને બહાર અષ્ટદલ કમળ દોરવું. તેની બહાર ભૂપુર (ચોરસ આવરણ) રચીને, ત્યાં ગમેશનું યોગ્ય રીતે પૂજન કરવું।

Verse 22

तीव्राख्या ज्वालिनी नंदा भोगदा कामरूपाणी । अग्रा तेजोवती सत्या नवमी विध्ननाशिनी ॥ २२ ॥

તે તીવ્રા કહેવાય છે; તે જ્વાલિની—દિપ્ત જ્વાળા; તે નંદા—આનંદદાયિની છે. તે ભોગદા અને ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરનારી કામરૂપિણી છે. તે અગ્રા, તેજોવતી, સત્યસ્વરૂપા, નવમી તથા વિઘ્નનાશિની છે.

Verse 23

सर्वादिशक्तिकमलासनाय हृदयांतिकः । पीठमंत्रोऽयमेतेन दद्यादासनमुत्तमम् ॥ २३ ॥

આ પીઠ-મંત્ર છે: સર્વાદિ શક્તિઓથી યુક્ત, કમલાસન પર બિરાજમાન પ્રભુ—જે હૃદયમાં નિવાસ કરે છે—તેમને આ મંત્રથી ઉત્તમ આસન અર્પણ કરવું.

Verse 24

तत्रावाह्य गणाधीशं मध्ये सम्पूज्य यत्नतः । विकोणबाह्ये पूर्वादिचतुर्दिक्ष्वर्चयेत्क्रमात् ॥ २४ ॥

ત્યાં ગણાધીશ ગણેશને આવાહન કરીને, મધ્યમાં યત્નપૂર્વક સમ્યક પૂજા કરવી; પછી બાહ્ય આવરણમાં પૂર્વથી શરૂ કરીને ચાર દિશાઓમાં ક્રમશઃ અર્ચન કરવું.

Verse 25

श्रियं श्रियः पतिं चैव गौरीं गौरी पतिं तथा । रतिं रतिपतिं पाश्चान्महीपूर्व च पोत्रिणम् ॥ २५ ॥

પછી શ્રી (લક્ષ્મી) અને શ્રીપતિ (વિષ્ણુ), ગૌરી અને ગૌરીપતિ (શિવ), રતિ અને રતિપતિ (કામદેવ), તેમજ આદિમાં પૃથ્વી અને તેને ઉદ્ધાર કરનાર પોત્રી વરાહનું પણ ભક્તિપૂર્વક આવાહન કરવું.

Verse 26

क्रमादिल्ववटाश्वत्थप्रियगूनामधोऽर्चयेत् । रमा पद्मद्वयकरा शंखचक्रधरो हरिः ॥ २६ ॥

ક્રમથી બિલ્વ, વડ, અશ્વત્થ અને પ્રિયગુ વૃક્ષોની નીચે અર્ચન કરવું. ત્યાં રમાને બંને હાથમાં બે કમળ ધારણ કરેલી અને હરિને શંખ-ચક્ર ધારણ કરેલા રૂપે ધ્યાન કરવું.

Verse 27

गौरी पाशांकुशधरा टंकशूलधरो हरः । रतिः पद्मकरा पुष्पबाणचापधरः स्मरः ॥ २७ ॥

ગૌરી પાશ અને અંકુશ ધારણ કરે છે; હર (શિવ) ટંક અને ત્રિશૂલ ધારણ કરે છે. રતિ કમળ ધારણ કરે છે; સ્મર (કામદેવ) પુષ્પબાણ અને ધનુષ ધારણ કરે છે.

Verse 28

शूकव्रीह्यग्रहस्ता भूः पोत्री चक्रगदाधरः । देवाग्रे पूजयेल्लक्ष्मीसहितं तु विनायकम् ॥ २८ ॥

ભૂદેવીને શૂક અને વ્રીહિ (ધાન)ના કણસાં હાથમાં ધરાવતી દર્શાવવી; પોટ્રી (યજ્ઞની લાડલી) પણ દર્શાવવી; અને ચક્ર-ગદાધારી પ્રભુ (વિષ્ણુ)ને સ્થાપવો. દેવતાઓના અગ્રે લક્ષ્મીસહિત વિનાયકની પૂજા કરવી.

Verse 29

पूजयेत्षट्सु कोणेषु ह्यामोदाद्यान्प्रियायुतान् । आमोदं सिद्धिसंयुक्तमग्रतः परिपूजयेत् ॥ २९ ॥

છ ખૂણાઓમાં આમોદ વગેરે દેવતાઓને તેમની પ્રિયા સહધર્મિણી સાથે પૂજવા. પછી આગળ સિદ્ધિ સાથે સંયુક્ત આમોદની વિશેષ પરિપૂજા કરવી.

Verse 30

प्रमोदं चाग्निकोणे तु समृद्धिसहितं यजेत् । ईशकोणे यजेत्कीर्तिसंयुतं सुमुखं तथा ॥ ३० ॥

અગ્નિકોણે (દક્ષિણ-પૂર્વે) સમૃદ્ધિસહિત પ્રમોદની પૂજા કરવી. ઈશાનકોણે (ઉત્તર-પૂર્વે) કીર્તિસંયુક્ત સુમુખની પણ પૂજા કરવી.

Verse 31

वारुणे मदनावत्या संयुतं दुर्मुखं यजेत् । यजेन्नैर्ऋत्यकोणे तु विघ्नं मदद्रवायुतम् ॥ ३१ ॥

વારુણ દિશામાં મદનાવતીસહિત દુર્મુખની પૂજા કરવી. નૈઋત્ય કોણે (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) મદદ્રવાસહિત વિઘ્નની પૂજા કરવી.

Verse 32

द्राविण्या विघ्नकर्तारं वायुकोणे समर्चयेत् । पाशांकुशाभयकरांस्तरुणार्कसमप्रभान् ॥ ३२ ॥

દ્રાવિણી નામક મંત્ર/અર્પણથી વાયુકોણે (ઉત્તર-પશ્ચિમ) વિઘ્નહર્તાનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું. તે ઉદયતા સૂર્ય સમ તેજસ્વી છે અને હાથમાં પાશ, અંકુશ તથા અભયમુદ્રા ધારણ કરે છે।

Verse 33

कपोलविगलद्दानगंधलुब्धा लिशोभितान् । षट्कोणोभयपार्श्वे तु शंखपद्मनिभौ क्रमात् ॥ ३३ ॥

કપોલમાંથી વહી રહેલા દાનરસની સુગંધથી લોભાયેલા ભમરાઓથી તે શોભિત થાય. અને ષટ્કોણના બંને પાર्श્વે ક્રમશઃ શંખ તથા પદ્મ સમાન આકારો સ્થાપિત કરવાં।

Verse 34

सहितौ निजशक्तिभ्यां ध्यात्वा पूर्ववदर्चयेत् । केशरेषु षडंगानि पत्रेष्वष्टौ तु मातरः ॥ ३४ ॥

પોતપોતાની શક્તિઓ સહિત તે બે દેવતાઓનું ધ્યાન કરીને, પૂર્વવત્ વિધિથી પૂજન કરવું. કેસર પર ષડંગ ન્યાસ કરવો અને પાંખડીઓ પર અષ્ટ-માતૃકાઓની સ્થાપના કરવી।

Verse 35

इन्द्राद्यानपि वज्ज्रादीन्पूजयेद्धरणीगृहे । एवमाराध्य विघ्नेशं साधयेत्स्वमनोरथान् ॥ ३५ ॥

ધરણીગૃહમાં (પવિત્ર ભૂમિ-સ્થળે) ઇન્દ્ર આદિ દેવતાઓનું તથા વજ્ર આદિ દિવ્ય આયુધ-ચિહ્નોનું પણ પૂજન કરવું. આ રીતે વિઘ્નેશનું આરાધન કરીને પોતાના મનોભાવ/મનોરથ સિદ્ધ કરે છે।

Verse 36

चतुश्चत्वारिंशताढ्यं चतुः शतमतंद्रितः । तर्पयेदंबुभिः शुद्धैर्गजास्यं दिनशः सुधीः ॥ ३६ ॥

વિદ્વાન સાધકે દરરોજ, અળસ વિના, શુદ્ધ જળથી ગજાસ્ય (ગણેશ)નું તર્પણ કરવું—ચુંમાલીસ દિવસ સુધી, અને કુલ ચારસો તર્પણ પૂર્ણ કરવાં।

Verse 37

पद्मैस्तु वशयेद्भूपांस्तत्पत्नीश्चोत्पलैस्तथा । कुमुदैर्मंत्रिणोऽश्वत्थसमिद्भिर्वाडवाञ्शुभैः ॥ ३७ ॥

પદ્મપુષ્પોથી રાજાઓને વશ કરી શકાય; તેમ જ નીલોત્પલથી તેમની રાણીઓને. કુમુદથી મંત્રીઓને, અને શુભ અશ્વત્થની સમિધોથી કુલીન સ્ત્રીઓને વશમાં લાવી શકાય।

Verse 38

उदुंम्बरोत्थैर्नृपतीन्वैश्यान्प्लक्षसमुद्भवैः । वटोद्भवैः समिद्भिश्च वशयेदंतिमान्बुधः ॥ ३८ ॥

ઉદુંબર વૃક્ષની સમિધોથી બુદ્ધિમાન સાધક રાજાઓને વશ કરે; પ્લક્ષથી ઉત્પન્ન સમિધોથી વૈશ્યોને; અને વટ (વડ)ની સમિધોથી અંતિમ વર્ગને પણ દમન કરે।

Verse 39

आज्येन श्रियमाप्नोति स्वर्णाप्तिर्मधुना भवेत् । गोदुग्धेन गवां लाभो दध्ना सर्वसमृद्धिमान् ॥ ३९ ॥

ઘી ની આહુતિથી શ્રી-સમૃદ્ધિ મળે; મધની આહુતિથી સોનાની પ્રાપ્તિ થાય. ગાયના દૂધની આહુતિથી ગોધન મળે, અને દહીંની આહુતિથી સર્વ પ્રકારની સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય।

Verse 40

अन्नाप्तिरन्नहोमेन समिद्भिर्वेतसां जलम् । वासांसि लभते हुत्वा कुसुंभकुसुमैः शुभैः ॥ ४० ॥

અન્ન-હોમથી અન્નની પ્રાપ્તિ થાય; વેતસ (વિલો)ની સમિધોથી જળ મળે. અને શુભ કુસુંભના ફૂલોની આહુતિ આપવાથી વસ્ત્રો પ્રાપ્ત થાય।

Verse 41

अथ सर्वेष्टदं वक्ष्ये चतुरावृत्तितर्पणम् । मूलेनादौ चतुर्वारं प्रत्येकं च प्रतर्पयेत् ॥ ४१ ॥

હવે સર્વ ઇષ્ટ ફળ આપનાર ચતુરાવૃત્તિ તર્પણ કહું છું. આરંભમાં મૂળમંત્રથી ચાર વાર તર્પણ કરવું, અને પછી દરેકને અલગ અલગ રીતે તૃપ્ત કરવું।

Verse 42

पूर्वमंत्राक्षरैर्मंत्रैः स्वाहांतैश्च चतुश्चतुः । मूलमंत्रैश्चतुर्वारपूर्वकं संप्रतर्प्य च ॥ ४२ ॥

પૂર્વ મંત્રના અક્ષરોમાંથી બનેલા, ‘સ્વાહા’ અંતવાળા મંત્રોથી પ્રત્યેકને ચાર-ચાર વાર તર્પણ કરવું; ત્યારબાદ મૂળમંત્રને ચાર આવૃત્તિ પૂર્વક કરીને ફરી તર્પણ કરવું।

Verse 43

मिथुनादींस्ततः पश्चात्पूर्ववत्संप्रतर्पयेत् । देवेन सहितां शक्तिं शक्त्या च सहितं तु तम् ॥ ४३ ॥

ત્યારબાદ મિથુન આદિનું પણ પૂર્વવત્ તર્પણ કરવું—દેવ સાથે રહેલી શક્તિને, અને શક્તિ સાથે રહેલા તે દેવને પણ।

Verse 44

एवंच षड्विंशतिधा मिथुनानि भवंति हि । स्वनामाद्यर्णबीजानि तानि सन्तर्पयेत्क्रमात् ॥ ४४ ॥

આ રીતે મિથુન ખરેખર છવીસ પ્રકારના થાય છે. તેમના પોતાના નામથી શરૂ થતા વર્ણ-બીજોથી ક્રમશઃ તેમનું સંતર્પણ (પોષણ-તૃપ્તિ) કરવું।

Verse 45

भवेत्संभूय सचतुश्चत्वारिंशञ्चतुः शतम् । एवं संतप्य तत्पश्चात्पूर्ववत्सोपचारकैः ॥ ४५ ॥

બધું મળીને તે એકસો ચુંમાલીસ થાય છે. આ રીતે સંસ્કાર/સંતાપન કરીને, ત્યારબાદ પૂર્વવત્ ઉપચારોથી આગળની વિધિ કરવી।

Verse 46

सर्वाभीष्टं च संप्रार्थ्य प्रणम्योद्वासयेत्सुधीः । भाद्रकृष्णचतुर्थ्यादिप्रतिमासमतंद्रितः ॥ ४६ ॥

સર્વ અભીષ્ટની પ્રાર્થના કરીને અને પ્રણામ કરીને, વિદ્વાન સાધકે વિધિપૂર્વક ઉદ્વાસન (સમાપ્તિ/વિસર્જન) કરવું જોઈએ; તેમજ ભાદ્રપદ કૃષ્ણ ચતુર્થીથી આરંભ કરીને, પ્રત્યેક માસ અપ્રમાદે આ અનુષ્ઠાન કરવું।

Verse 47

आरभ्यार्कोदयं मंत्री यावच्चंद्रोदयो भवेत् । तावन्नोपविशेद्भूमौ जितवाविस्थरमानसः ॥ ४७ ॥

સૂર્યોદયથી ચંદ્રોદય સુધી મંત્રસાધકે નિર્વસ્ત્ર ભૂમિ પર ન બેસવું; મનની બાહ્ય ચંચળતા અને વિસ્તરણને જીતીને સ્થિરચિત્ત રહેવું।

Verse 48

ततश्चंद्रोदये मन्त्री पूजयेद्गणनायकम् । पूर्वोक्तविधिना सम्यङ्नानापुष्पोपहारकैः ॥ ४८ ॥

પછી ચંદ્રોદય સમયે, પૂર્વોક્ત વિધિ પ્રમાણે, વિવિધ પુષ્પો અને ઉપહારોથી મંત્રી (અનુષ્ઠાતા) ગણનાયક (ગણેશ)ની યથાવિધી પૂજા કરે।

Verse 49

एकविंशतिसंख्याकान्मोदकांश्च निवेदयेत् । तदग्रे प्रजपेन्मन्त्रमष्टोत्तरसहस्रकम् ॥ ४९ ॥

એકવીસ મોદક નૈવેદ્યરૂપે અર્પણ કરવા; ત્યારબાદ તે નૈવેદ્ય આગળ મંત્રનું એક હજાર આઠ વાર જપ કરવો।

Verse 50

ततः कर्पूरकाश्मीररक्तपुष्पैः सचन्दनैः । अर्ध्यं दद्यात्तु मूलांते ङेते गणपतिं ततः ॥ ५० ॥

પછી કપૂર, કેસર, લાલ પુષ્પો અને ચંદન સાથે મૂળભાગે અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું; ત્યારબાદ નમસ્કાર કરીને ગણપતિની પૂજા કરવી।

Verse 51

इदमर्ध्यं कल्पयामि हृदंतोऽर्ध्यमनुर्मतः । स्तुत्वा नत्वा विसृज्याथ यजेच्चंद्रमसं पुनः ॥ ५१ ॥

“હૃદયપૂર્વક, પરંપરાથી અનુમોદિત આ અર્ઘ્ય હું અર્પણ કરું છું।” એમ કહી સ્તુતિ કરીને નમસ્કાર કરી અર્ઘ્ય વિસર્જિત કરવું; પછી ફરી ચંદ્રની પૂજા કરવી।

Verse 52

अर्ध्यं दद्याञ्चतुर्वारं पूजयित्वा गुरुं ततः । निवेदितेषु विप्राय दद्यादर्धांश्च मोदकान् ॥ ५२ ॥

ગુરુનું વિધિવત્ પૂજન કરીને ચાર વાર અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું. નૈવેદ્ય નિવેદન થયા પછી બ્રાહ્મણને મોદકોના અડધા-અડધા ભાગ આપવા.

Verse 53

स्वयमर्द्धान्प्रभुंजीत ब्रह्मचारी जितेंद्रियः । एवं व्रतं यः कुरुते सम्यक्संवत्सरावधि ॥ ५३ ॥

બ્રહ્મચારી અને જીતેન્દ્રિય બનીને તે પોતે માત્ર અડધી માત્રા જ ભોજન કરે. જે આ રીતે એક વર્ષ સુધી યોગ્ય રીતે આ વ્રત કરે છે, તે અભિષ્ટ ફળ પામે છે.

Verse 54

पुत्रान्पौत्रान्सुखं वित्तमारोग्यं लभते नरः । सूर्योदयादशक्तश्चेदस्तमारभ्य मंत्रवित् ॥ ५४ ॥

મનુષ્ય પુત્ર-પૌત્ર, સુખ, ધન અને આરોગ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. અને મંત્રવિદ જો સૂર્યોદયથી શરૂ કરવામાં અસમર્થ હોય, તો સૂર્યાસ્તથી શરૂ કરવું.

Verse 55

चंद्रोदयांतं पूर्वोक्तविधिना व्रतमाचरेत् । एवं कृतेऽपि पूर्वोक्तं फलमाप्नोति निश्चितम् ॥ ५५ ॥

પૂર્વે કહેલી રીત મુજબ ચંદ્રોદય સુધી વ્રત આચરવું. આ રીતે કર્યાથી પણ તે નિશ્ચિતપણે અગાઉ જણાવેલું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 56

गणिशप्रतिमां दंतिदंतेन कपिनापि वा । गजभग्रेन निंबेन सितार्केंणाथवा पुनः ॥ ५६ ॥

ગણેશની પ્રતિમા હાથીના દાંતથી, અથવા કપી (વાનર) દ્વારા પણ; અથવા હાથીમાંથી તૂટેલા દાંતના ખંડથી; અથવા લીમડાના કાઠથી, અથવા શ્વેત અર્કશિલાથી પણ બનાવી શકાય છે.

Verse 57

कृत्वा तस्यां समावाह्य प्राणस्थापनपूर्वकम् । अभ्यर्च्य विधिवन्मन्त्री राहुग्रस्ते निशाकरे ॥ ५७ ॥

તે તૈયાર કરીને, પ્રથમ પ્રાણસ્થાપનની વિધિ કરીને, મંત્રજ્ઞ પુરોહિત તેમાં દેવતાનું આવાહન કરે. રાહુગ્રસ્ત ચંદ્ર (ગ્રહણકાળે) શાસ્ત્રોક્ત રીતે વિધિવત્ પૂજન કરે.

Verse 58

स्पृष्ट्रा चैव निरहारस्तां शिखायां समुद्वहन् । द्यूते विवादे समरे व्यवहारे जयं लभेत् ॥ ५८ ॥

તેને સ્પર્શ કરીને નિરાહાર રહી, અને તે શિખાને યોગ્ય રીતે ધારણ કરનારને જુગારમાં, વિવાદમાં, યુદ્ધમાં અને લોકવ્યવહારમાં વિજય મળે છે.

Verse 59

बीजं वराहो बिंद्धाढ्यौ मन्विंद्वान्नौ कलौ ततः । स्मृतिर्मांसेंदुमन्वाग्रा कर्णोच्छिष्टगणे वदेत् ॥ ५९ ॥

‘કર્ણોચ્છિષ્ટ-ગણ’માં સ્મરણ માટે આ ક્રમ બોલવો— “બીજ, વરાહ, બિંધ અને આઢ્ય, મનુ-ઇન્દુ-અન્ન, પછી કલિ; સ્મૃતિ, માંસ, ઇન્દુ, મનુ, અને અગ્ર (શ્રેષ્ઠ)।”

Verse 60

बकः सदीर्घपवनो महायक्षाय यं बलिः । बलिमंत्रोऽयमाख्यातो न चेद्वर्णोऽखिलेष्टदः ॥ ६० ॥

“બકઃ સદીર્ઘપવનઃ”— આ મહાયક્ષ માટે અર્પિત બલિ છે. આને બલિ-મંત્ર તરીકે જણાવાયું છે; અને જો વર્ણ/ઉચ્ચારમાં દોષ હોય તો તે સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપતું નથી.

Verse 61

प्रणवो भुवनेशानीस्वबीजांते नवार्णकः । हस्तीति च पिशाचीति लिखेञ्चैवाग्रिंसुंदरी ॥ ६१ ॥

પ્રણવ (ૐ)થી યુક્ત અને ભુવનેશાનીના સ્વ-બીજ પર અંત થતો આ નવાક્ષરી મંત્ર છે. તેને “હસ્તી” અને “પિશાચી” શબ્દો સાથે, તેમજ “અગ્રિં-સુંદરી” સાથે પણ લખવો જોઈએ.

Verse 62

नवार्णोऽयं समुद्दिष्टो भजतां सर्वसिद्धिदः । पदैः सर्वेण मंत्रेण पञ्चांगानि प्रकल्पयेत् ॥ ६२ ॥

આ નવાર્ણ મંત્ર યોગ્ય રીતે ઉપદેશિત થયો છે; ભજન કરનારને તે સર્વ સિદ્ધિ આપે છે. મંત્રના સર્વ પદોથી તેના પંચાંગો વિધિવત્ રચવા.

Verse 63

अन्यत्सर्वं समानं स्यात्पूर्वमंत्रेण नारद । अथाभिधास्ये विधिवद्वक्रतुंडमनुत्तमम् ॥ ६३ ॥

હે નારદ, બાકી બધું પૂર્વ મંત્રની જેમ જ થવું જોઈએ. હવે હું વિધિવત્ અનુત્તમ વક્રતુણ્ડ પ્રભુનું વર્ણન કરીશ.

Verse 64

तोयं विधिर्वह्नियुक्तकर्णेंद्वाढ्यो हरिस्तथा । सदीर्घो दारको वायुर्वर्मांतोऽयं रसार्णकः ॥ ६४ ॥

‘તોય’ને ‘વિધિ’ (બ્રહ્મા/વિધાન) પણ કહે છે. ‘વહ્નિ’ કર્ણ અને ઇન્દુ સાથે જોડાઈ વિભૂષિત થાય છે; ‘હરિ’ પણ તેમ જ. ‘વાયુ’ દીર્ઘ છે, ‘દારક’ બાળક છે. આ ‘વર્મ’ પર અંતે સમાપ્ત થાય છે અને ‘રસાર્ણક’—રસનો સમુદ્ર—કહેવાય છે.

Verse 65

भार्गवोऽस्य मुनिश्छन्दोऽनुष्टुब्देवो गणाधिपः । वक्रतुण्डाभिधो बीजं वं शक्तिः कवचं पुनः ॥ ६५ ॥

આ મંત્રના ઋષિ ભાર્ગવ, છંદ અનુષ્ટુપ અને દેવતા ગણાધિપ (ગણેશ) છે. ‘વક્રતુણ્ડ’ તેનું બીજ છે, ‘વં’ તેની શક્તિ છે અને ફરીથી એ જ તેનું કવચ છે.

Verse 66

तारदृन्मध्यगैर्मंत्रवर्णैश्चंद्रविभूषितैः । कृत्वा षडंगमन्त्रार्णान्भ्रूमध्ये च गले हृदि ॥ ६६ ॥

તાર અને દૃન વચ્ચે સ્થિત, ચંદ્રતત્ત્વથી વિભૂષિત મંત્રવર્ણોથી તે મંત્રાક્ષરોનો ષડંગ ન્યાસ કરવો; ભ્રૂમધ્ય, કંઠ અને હૃદયમાં સ્થાપિત કરવો.

Verse 67

नामौ लिंगे पदे न्यस्याखिलेन व्यापकं चरेत् । उद्यदर्कद्युतिं हस्तैः पाशांकुशवराभयान् ॥ ६७ ॥

લિંગ અને પદોમાં બે નામોનું ન્યાસ સ્થાપી, પછી સર્વવ્યાપક ધ્યાનનો અભ્યાસ કરવો. ઉગતા સૂર્ય સમ તેજસ્વી દેવનું ધ્યાન કરવું—હાથોમાં પાશ, અંકુશ, વરમુદ્રા અને અભયમુદ્રા ધારણ કરનાર।

Verse 68

दधतं गजवक्त्रं च रक्तभूषांबरं भजेत् । ध्यात्वैवं प्रजपेत्तर्कलक्षं द्रव्यैर्दशांशतः ॥ ६८ ॥

ગજવક્ત્ર ધારણ કરનાર, લાલ આભૂષણો અને વસ્ત્રોથી શોભિત દેવનું ભજન-પૂજન કરવું. આ રીતે ધ્યાન કરીને એક લાખ જપ કરવો, અને યોગ્ય દ્રવ્યો વડે તેનો દશાંશ હવન/આહુતિ રૂપે અર્પણ કરવો.

Verse 69

अष्टभिर्जुहुयात्पीठे तीव्रादिसहितेऽर्चयेत् । मूर्तिं मूर्तेन संकल्प्य तस्यामावाह्य पूजयेत् ॥ ६९ ॥

પીઠ પર આઠ વાર આહુતિ અર્પણ કરવી અને તીવ્ર આદિ (મંત્ર/વિધિ) સહિત અર્ચન કરવું. દેવમૂર્તિને સાકાર રૂપે મનમાં સંકલ્પી, તેમાં આવાહન કરીને પૂજન કરવું.

Verse 70

षट्कोणेषु षडंगानि पत्रेष्वष्टौ तु शक्तयः । यजेद्विद्यां विधात्रीं च भोगदां विप्रघातिनीम् ॥ ७० ॥

ષટ્કોણોમાં ષડંગોનું સ્થાપન કરવું અને કમળપત્રો પર આઠ શક્તિઓનું। ભોગ આપનાર અને શત્રુબળનો નાશ કરનાર વિદ્યાઃ વિધાત્રીનું પૂજન કરવું।

Verse 71

निधिप्रदीपां पापघ्नीं पुण्यां पश्चाच्छशिप्रभाम् । दलाग्रेषु वक्रतुंड एकदंष्ट्रमहोदरौ ॥ ७१ ॥

પછી નિધિપ્રદીપા—પાપહરણી અને પુણ્યદાયિની—નું, અને ત્યારબાદ શશિપ્રભા (ચંદ્રપ્રભા)નું ધ્યાન/સ્થાપન કરવું. દળોના અગ્રભાગે વક્રતુણ્ડ, એકદંષ્ટ્ર અને મહોદરનું ચિંતન કરવું.

Verse 72

गजास्यलंबोदरकौ विकटौ विध्नराट् तथा । धूम्रवर्णस्ततो बाह्ये लोकेशान्हेतिसंयुतान् ॥ ७२ ॥

તે ગજાસ્ય, લંબોદર, વિકટ તથા વિઘ્નોના અધિપતિ ‘વિધ્નરાટ્’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. પછી બાહ્ય લોકમાં તે ધૂમ્રવર્ણ, લોકપાલો અને તેમના આયુધો સાથે સંયુક્ત માનવામાં આવે છે.

Verse 73

एवमावरणैरिष्ट्वा पञ्चभिर्गणनायकम् । साधंयेदखिलान्कामान्वक्रतुंड प्रंसादतः ॥ ७३ ॥

આ રીતે પાંચ ‘આવરણ’ સાથે ગણનાયકનું પૂજન કરવાથી, વક્રતુંડ પ્રભુના પ્રસાદથી સાધક સર્વ કામનાઓ સિદ્ધ કરે છે.

Verse 74

लब्ध्वा गुरुमुखान्मंत्रं दीक्षासंस्कारपूर्वकम् । ब्रह्मचारी हविष्याशी सत्यवाक् च जितेंद्रियः ॥ ७४ ॥

ગુરુમુખેથી દીક્ષા-સંસ્કારપૂર્વક મંત્ર પ્રાપ્ત કરીને સાધકે બ્રહ્મચારી રહેવું—હવિષ્ય આહાર કરવો, સત્ય બોલવું અને ઇન્દ્રિયો જીતવી.

Verse 75

जपेदर्कसहस्रं तु षण्मासं होमसंयुतम् । दारिद्य्रं तु पराभूय जायते धनदोपमः ॥ ७५ ॥

છ મહિના સુધી હોમ સાથે અર્કસહસ્રનો જપ કરવાથી, દરિદ્રતા પર વિજય મેળવી સાધક ધનદ (કુબેર) સમાન સમૃદ્ધ બને છે.

Verse 76

चतुर्थ्यादि चतुर्थ्यंतं जपेदयुतमादरात् । अष्टोत्तरशतं नित्यं हुत्वा प्राग्वत्फलं लभेत् ॥ ७६ ॥

ચતુર્થીથી શરૂ કરીને આગામી ચતુર્થી સુધી આદરપૂર્વક દસ હજાર જપ કરવો. અને દરરોજ ૧૦૮ આહુતિ અર્પણ કરવાથી, પૂર્વવત્ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 77

पक्षयोरुभयोर्मंत्री चतुर्थ्यां जुहुयाच्छतम् । अपूपैर्वत्सरे स स्यात्समृद्धेः परमं पदम् ॥ ७७ ॥

શુક્લ અને કૃષ્ણ—બન્ને પક્ષની ચતુર્થીએ મંત્રસાધક અપુપા (પૂઆ) વડે સો આહુતિઓ અર્પે. એક વર્ષમાં તે સમૃદ્ધિનું પરમ પદ પામે છે.

Verse 78

अङ्गारकचतुर्थ्यां तु देवमिष्ट्वा विधानतः । हविषा पा यसान्नेन नैवेद्यं परिकल्पयेत् ॥ ७८ ॥

અંગારક ચતુર્થીએ વિધાન મુજબ દેવનું પૂજન કરીને, હવિસ અને પાયસ (ખીર)થી નૈવેદ્ય તૈયાર કરવું.

Verse 79

ततो गुरुं समभ्यंर्त्य भोजयेद्विधिवत्सुधीः । निवेदितेन जुहुयात्सहरस्रं विधिवद्वसौ ॥ ७९ ॥

પછી ગુરુને આદરથી સમીપ જઈ પૂજન કરીને, વિધિ મુજબ તેમને ભોજન કરાવવું. અને અર્પિત નૈવેદ્ય દ્રવ્યથી અગ્નિમાં વિધિવત્ એક હજાર આહુતિઓ આપવી.

Verse 80

एवं संवत्सरं कृत्वा महतीं श्रियमाप्नुयात् । अथान्यत्साधनं वक्ष्ये लोकानां हितकाम्यया ॥ ८० ॥

આ રીતે એક વર્ષ કરવાથી મહાન શ્રી (સમૃદ્ધિ) પ્રાપ્ત થાય છે. હવે લોકહિતની ઇચ્છાથી હું બીજું સાધન કહું છું.

Verse 81

इष्ट्वा गणेशं पृथुकैः पायसापूपमोदकः । नानाफलैस्ततोमंत्री हरिद्रामथ सैन्धवम् ॥ ८१ ॥

પૃથુક (ચિવડા), પાયસ, અપુપા, મોદક અને વિવિધ ફળોથી ગણેશનું પૂજન કરીને, પછી મંત્રવિદ્ હરિદ્રા (હળદર) અને સૈંધવ (સેંધું મીઠું) અર્પે.

Verse 82

वचां निष्कार्द्धभागं च तदर्द्धं वा मनुं जपेत् । विशोध्य चूर्णं प्रसृतौ गवां मूत्रे विनिक्षिपेत् ॥ ८२ ॥

વચાને અર્ધ નિષ્ક પ્રમાણમાં, અથવા તેના પણ અર્ધમાં લઈને મંત્રજપ કરવો. પછી તેને શુદ્ધ કરીને સૂક્ષ્મ ચૂર્ણ બનાવી, તે ચૂર્ણની બે પ્રસૃતિ ગોમૂત્રમાં નાંખવી.

Verse 83

सहस्रकृत्वो मनुना मंत्रयित्वा प्रयत्नतः । स्नातामृतुदिने शुद्धां शुक्लांबरधरां शुभाम् ॥ ८३ ॥

નિયત મંત્રથી પ્રયત્નપૂર્વક હજાર વાર અભિમંત્રિત કરીને, ઋતુદિને સ્નાન કરેલી, શુદ્ધ અને શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરેલી તે શુભા સ્ત્રીને (તૈયાર/સ્થિર) કરવી.

Verse 84

देवस्य पुरतः स्थाप्य पाययेदौषधं सुधीः । सर्वलक्षणसंपन्नं वंध्यापि लभते सुतम् ॥ ८४ ॥

તેણીને દેવના સમક્ષ બેસાડી, વિદ્વાન પુરુષે તે ઔષધિ પિવડાવવી. ત્યારે વંધ્યા સ્ત્રી પણ સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત પુત્ર પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 85

अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि रहस्यं परमाद्भुतम् । गोचर्ममात्रां धरणीमुपलिप्य प्रयत्नतः ॥ ८५ ॥

હવે હું બીજું પરમ અદ્ભુત રહસ્ય કહું છું. પ્રયત્નપૂર્વક ગોચર્મ જેટલી જમીનને લિપીને તૈયાર કરવી.

Verse 86

विकीर्य धान्यप्रकरैस्तत्र संस्थापयेद्धटम् । शुद्धोदकेन संपूर्य तस्योपरि निधापयेत् ॥ ८६ ॥

ત્યાં ધાન્યના ઢગલા છાંટી, વચ્ચે એક ઘટ સ્થાપવો. તેને શુદ્ધ જળથી ભરી, પછી તેના ઉપર (નિર્દિષ્ટ વસ્તુ) મૂકવી.

Verse 87

कपिलाज्येन संपूर्णं शरावं नूतनं शुभम् । षडष्टाक्षरमंत्राभ्यां दीपमारोपयेच्छुभम् ॥ ८७ ॥

કપિલા ઘીથી પરિપૂર્ણ નવું અને શુભ શરાવ લઈને, ષડાક્ષર તથા અષ્ટાક્ષર મંત્રોના જપ સાથે શુભ દીપ સ્થાપવો।

Verse 88

दीपे देवं समावाह्य गंधपुष्पादिभिर्यजेत् । स्नातां कुमारीमथवा कुमारं पूजयेत्सुधीः ॥ ८८ ॥

દીપમાં દેવનું આવાહન કરીને ચંદન, પુષ્પ વગેરે વડે પૂજા કરવી। પછી સ્નાત કન્યા અથવા કુમારને વિદ્વાન ભક્તિપૂર્વક સન્માન કરવો।

Verse 89

दीपस्य पुरतः स्थाप्यध्यात्वा देवं जपेन्मनुम् । प्रदीपे स्थापिते पश्येद्द्विजरूपं गणेश्वरम् ॥ ८९ ॥

દીપની સામે (વસ્તુ) સ્થાપી દેવનું ધ્યાન કરીને મંત્રનો જપ કરવો। દીપ સ્થાપિત થયા પછી દ્વિજરૂપે ગણેશ્વરનું દર્શન કરવું।

Verse 90

पृष्टस्ततः संपदि वा नष्टं चैवाप्यनागतम् । सकलं प्रवदेदेवं कुमारी वा कुमारकः ॥ ९० ॥

પછી સમૃદ્ધિ વિષે, ગુમ થયેલી વસ્તુ વિષે, અથવા આવનાર સમય વિષે પૂછવામાં આવે તો, કન્યા અથવા કુમાર આ રીતે બધું કહી દે।

Verse 91

षडक्षरो हृदंतश्चेद्भवेदष्टाक्षरो मनुः । अन्येऽपि मंत्रा देवर्षे सन्ति तंत्रे गणेशितुः ॥ ९१ ॥

જો ષડાક્ષર મંત્રના અંતે ‘હૃદ્’ બીજ જોડાય તો તે અષ્ટાક્ષર મંત્ર બને છે। હે દેવર્ષિ, ગણેશના તંત્રમાં અન્ય મંત્રો પણ છે।

Verse 92

किंत्वत्र यन्न साध्यं स्यात्र्रिषु लोकेषु साधकैः । अष्टविंशरसार्णाभ्यां तन्न पश्येदपि क्वचित् ॥ ९२ ॥

પરંતુ અહીં એવું કયું સાધ્ય છે જે ત્રિલોકમાં સિદ્ધ સાધકોને અસાધ્ય થાય? આ અઠ્ઠાવીસ ‘રસ’ અને ‘અર્ણ’ તત્ત્વોથી ક્યાંય કંઈ પણ અપ્રાપ્ય રહેતું નથી।

Verse 93

एतद्गणेशमंत्राणां विधानं ते मयोदितम् । शठेभ्यः परशिष्येभ्यो वंचकेभ्योऽपि मा वद ॥ ९३ ॥

ગણેશ મંત્રોનું આ વિધાન મેં તને કહ્યું છે. કપટીઓ, પરશિષ્યો અને ઠગોને પણ આ ન કહેજે।

Verse 94

एवं यो भजते देवं गणेशंसर्वसिद्धिदम् । प्राप्येह सकलान्भोगनिंते मुक्तिपदं व्रजेत् ॥ ९४ ॥

જે આ રીતે સર્વસિદ્ધિદાતા દેવ ગણેશનું ભજન કરે છે, તે અહીં સર્વ ભોગો મેળવી અંતે મુક્તિપદને પામે છે।