Devapūjā-krama: Ārghya-saṃskāra, Maṇḍala–Nyāsa, Mudrā-pradarśana, Āvaraṇa-arcana, Homa, Japa, and Kṣamāpaṇa

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ वक्ष्ये देवपूजां साधकाभीष्टसिद्धिदाम् । त्रिकोणं चतुरस्रं वा वामभागे प्रकल्प्य च ॥ १ ॥

સનત્કુમાર બોલ્યા—હવે હું દેવપૂજાનું વર્ણન કરું છું, જે સાધકને અભીષ્ટસિદ્ધિ આપનાર છે. ડાબી બાજુ ત્રિકોણ અથવા ચતુરસ્ર (મંડલ/સ્થાન) રચીને…॥

Verse 2

सम्पूज्या स्रेण संक्षाल्य हृदाधारं निधाय च । तत्राग्निमण्डलं चेद्वा पात्रं संक्षाल्य चास्रतः ॥ २ ॥

વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને ક્રમશઃ શુદ્ધિ માટે ધોઈ, હૃદય-આધાર સ્થાપવો. ત્યારબાદ અગ્નિ-મંડળ સ્થાપવું; અથવા પાત્ર ધોઈ ઉતાવળ વિના આગળ વધવું.

Verse 3

आधारे नामसं स्थाप्य तत्र चेद्रविमंडलम् । क्लिममातृका पूलमुञ्चरन्पूरपेज्जलैः ॥ ३ ॥

આધારમાં ‘નામસં’ નામનો વર્ણસમૂહ સ્થાપીને ત્યાં જ રવિ-મંડળ સ્થાપવું. પછી ‘ક્લીમ્’ માતૃકા-શ્રેણી ઉચ્ચારતાં મંત્રધારા વહેવા દેવી અને કર્મજળથી તેને પરિપૂર્ણ કરવું.

Verse 4

चत्रेंजुमंडलं प्रार्च्य तीर्थान्यावाह्य पूर्ववत् । गोमुद्रयामृतीकृत्य कवचेनावगुंठयेत् ॥ ४ ॥

ચત્રેંજુ-મંડળનું યોગ્ય રીતે પૂજન કરીને, પૂર્વવત્ તીર્થોનું આવાહન કરવું. પછી ગો-મુદ્રાથી તેને અમૃતમય કરીને કવચ-મંત્રથી આવરી રક્ષા કરવી.

Verse 5

संक्षाल्यास्रेण प्रणवं तदुपर्यष्टधा जपेत् । सामान्यार्घमिदं प्रोक्तं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् ॥ ५ ॥

જળથી શુદ્ધિ કરીને તેના ઉપર પ્રણવ ‘ૐ’ આઠ વાર જપ કરવો. આને ‘સામાન્ય અર્ઘ્ય’ કહેવામાં આવ્યું છે, જે મનુષ્યોને સર્વ સિદ્ધિ આપે છે.

Verse 6

तज्जलं र्किचिदुदूधृत्य प्रोक्षिण्या साधकोत्तमः । आत्मानं यागवस्तूनि तेन संप्रोक्षयेत्पुथक् ॥ ६ ॥

તે જળમાંથી થોડું પ્રોક્ષણી વડે લઈને, ઉત્તમ સાધકે તેને અલગ અલગ પોતાના પર અને યાગ-વસ્તુઓ પર છાંટી શુદ્ધ કરવું.

Verse 7

आत्मवामाग्रतः कुर्यात्षट्ट्कोणांतस्रिकोणकम् । चतुरस्रेण संवेष्ट्य संक्षाल्यार्घोदकेन च ॥ ७ ॥

પોતાના ડાબા આગળ ભાગે ષટ્કોણની અંદર ત્રિકોણ દોરવો. પછી તેને ચતુરસ્રથી ઘેરી અર્ઘ્યજળથી સ્થાન/યંત્રને શુદ્ધ કરવું॥

Verse 8

ततस्तु साधकश्रेष्टः स्तंभयेच्छंखमुद्रया । आग्नेयादिषु कोणेषु हृदाद्यंगचतुष्टयम् ॥ ८ ॥

પછી શ્રેષ્ઠ સાધક શંખમુદ્રા દ્વારા સ્તંભન કરે. આગ્નેય વગેરે ખૂણાઓમાં હૃદયાદિ ચાર અંગ-મંત્રોને સ્થિર કરે॥

Verse 9

नेत्रं मध्ये दिक्षु चास्रं त्रिकोणे पूजयेत्ततः । मूलखंडत्रयेनाथाधारशक्तिं तु मध्यगाम् ॥ ९ ॥

પછી મધ્યમાં ‘નેત્ર’ની પૂજા કરવી, અને દિશાઓમાં ત્રિકોણ તથા અસ્ત્રની પૂજા કરવી. ત્યારબાદ મૂળના ત્રણ ખંડોથી મધ્યસ્થ આધાર-શક્તિની આરાધના કરવી॥

Verse 10

एवं संपूज्य विधिवदस्रंसंक्षालितं हृदा । प्रतिष्टाप्य त्रिपदिकां पूजयेन्मनुनामुना ॥ १० ॥

આ રીતે વિધિપૂર્વક સમ્યક પૂજા કરીને, હૃદયભક્તિથી અશુદ્ધિ ધોઈ, અસ્ત્રથી શુદ્ધ કરી ત્રિપદિકાની પ્રતિષ્ઠા કરીને આ મંત્રથી પૂજા કરવી॥

Verse 11

मं वह्निमण्डला येति ततो देशकलात्मने । अमुकार्ध्येति पात्रांते सनापहृदयोंऽतिमे ॥ ११ ॥

‘મં’ મંત્ર ઉચ્ચારી તેને વહ્નિમંડળમાં નિયોજિત કરવો. પછી દેશ-કાલ અધિષ્ઠાતા તત્ત્વને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું; પાત્રના અંતે ‘અમુક-અર્ઘ્ય’ કહી, સ્નાનથી શુદ્ધ હૃદયે અંતે સમર્પણ કરવું॥

Verse 12

चतुर्विंशतिवर्णोऽयमाधारस्यार्चने मनुः । स्वमंत्रक्षालितं शरंवं संस्याप्याय समर्चयेत् ॥ १२ ॥

આ આધાર-પૂજન માટે ચોવીસ અક્ષરવાળો મંત્ર છે. પોતાના મંત્રથી શુદ્ધ કરેલું શરાવ (પાત્ર) સ્થાપી, તે દ્વારા આધારનું સમ્યક્ અર્ચન કરવું।

Verse 13

तारः कार्म्ममहांस्ते तु ततो जलचराय च । वर्म फट् हृदयं पांचजन्याय हृदयं मनेः ॥ १३ ॥

પછી મહાકૂર્મ માટે ‘તાર’ બીજનો વિન્યાસ કરવો, ત્યારબાદ જલચર માટે પણ. આગળ ‘વર્મ’ અને ‘ફટ્’નો પ્રયોગ કરવો; પાંંચજન્ય (દિવ્ય શંખ) માટે હૃદય-ન્યાસ અને મનના સ્વામી માટે પણ હૃદય-ન્યાસ કરવો।

Verse 14

तत्रार्कमण्डलायेति द्वादशांते कलारमने । अमुकार्ध्येति पात्रांते नमोंतस्त्र्यक्षिवर्णवान् ॥ १४ ॥

ત્યાં દ્વાદશના અંતે ‘તત્રાર્કમંડલાય’ અને પછી ‘કલારમણે’ કહેવું. અર્ઘ્યપાત્રના અંતે ‘અમુકાર્ધ્યે’ કહી, અંતે ‘નમો’થી મંત્ર પૂર્ણ કરવો; તે ત્ર્યક્ષિ-વર્ણરીતિથી યુક્ત છે।

Verse 15

सम्पूज्य तेन तत्रार्चेद्द्वादशार्ककलाः क्रमात् । ततः शुद्धजलैर्मूलं विलोममातृकां पठन् ॥ १५ ॥

તે દ્વારા સમ્યક્ પૂજન કરીને, ત્યાં ક્રમશઃ દ્વાદશ સૂર્યકલાઓનું અર્ચન કરવું. પછી શુદ્ધ જળથી મૂળકર્મ કરવું અને માતૃકા (વર્ણમાળા-મંત્ર) વિલોમ ક્રમે પાઠ કરવો।

Verse 16

शङ्खमापूरयेत्तस्मिन्पूजयेन्मनुनामुना । ॐ सोममण्डलायेति षोडशांते कलात्मने ॥ १६ ॥

તેમાં શંખ ભરીને, આ મંત્રથી તેની પૂજા કરવી—“ૐ સોમમંડલાય નમઃ, ષોડશાંતે કલાત્મને।”

Verse 17

अमुकार्ध्यामृतायेति हृन्मनुश्चार्ध्यपूजने । तत्र षोडशसंख्याका यजेञ्चंद्रमसः कलाः ॥ १७ ॥

અર્ઘ્યપૂજામાં ‘અમુકાર્ઘ્યામૃતાય’થી આરંભ થતો હૃન્મંત્ર પ્રયોગ કરવો. ત્યાં ચંદ્રમાની સોળ કલાઓનું ક્રમે પૂજન કરવું॥૧૭॥

Verse 18

ततस्तु तीर्थान्यावाह्य गङ्गे चेत्यादिपूर्ववत् । गोमुद्रयामृतीकृत्याच्छादयेन्मत्स्ममुद्रया ॥ १८ ॥

પછી ‘હે ગંગે’ વગેરે મંત્રોથી પૂર્વવત્ તીર્થદેવતાઓનું આવાહન કરવું. ગો-મુદ્રાથી અમૃતિકરણ કરી, મત્સ્ય-મુદ્રાથી ઢાંકી સીલ કરવું॥૧૮॥

Verse 19

कवचेनावगुंठ्याथ रक्षेदस्त्रेण तत्पुनः । चिंतयित्वेष्टदेवं च ततो मुद्राः प्रदर्शयेत् ॥ १९ ॥

પછી કવચમંત્રથી આવરણ કરી, અસ્ત્રમંત્રથી ફરી રક્ષા કરવી. ઇષ્ટદેવનું ચિંતન કરીને, ત્યારબાદ મુદ્રાઓ દર્શાવવી॥૧૯॥

Verse 20

शङ्खमौशलचकाख्याः परमीकरणं ततः । महामुद्रां योनिमुद्रां दर्शयेत्क्रमतः सुधीः ॥ २० ॥

ત્યારબાદ શંખ, મૌશલ અને ચકા નામની મુદ્રાઓ દર્શાવી, પછી ‘પરમીકરણ’ કરવું. ત્યારપછી વિવેકી સાધકે ક્રમે મહામુદ્રા અને યોનિમુદ્રા દર્શાવવી॥૨૦॥

Verse 21

गारुडी गालिनी चैव मुख्ये मुद्रे प्रकीर्तिते । गन्धपुष्पादिभिस्तत्र पूजयेद्देवतां स्मरन् ॥ २१ ॥

ગારુડી અને ગાલિની—આ બે મુખ્ય મુદ્રાઓ કહેવાય છે. ત્યાં દેવતાનું સ્મરણ કરીને ચંદન, પુષ્પ વગેરે વડે પૂજન કરવું॥૨૧॥

Verse 22

अष्टकृत्वो जपेन्मूलं प्रणवं चाष्टधा तथा । शंखाद्दक्षिणदिग्भागे प्रोक्षणीपात्रमादिशेत् ॥ २२ ॥

મૂલમંત્ર આઠ વાર જપવો અને તેવી જ રીતે પ્રણવ (ૐ) પણ આઠ વાર જપવો. ત્યારબાદ શંખના દક્ષિણ ભાગે શુદ્ધિ-પ્રોક્ષણ માટે પ્રોક્ષણી-પાત્ર સ્થાપિત કરવું.

Verse 23

प्रोक्षण्यां तज्जलं किंचित्कृत्वात्मानं त्रिधा ततः । आत्मतत्त्वात्मने हृञ्च विद्यातत्त्वात्मने नमः ॥ २३ ॥

પ્રોક્ષણીમાં તે જળનું થોડું ભાગ રાખીને, પછી પોતાના ઉપર ત્રિવિધ ન્યાસ કરવો. (જપ:) “આત્મતત્ત્વાત્મને હૃં” તથા “વિદ્યાતત્ત્વાત્મને નમઃ”।

Verse 24

शिवतत्त्वात्मने हृञ्च इत्येतैर्मनुभिस्त्रिभिः । प्रोक्षेत्पुष्पाक्षतैश्चापि मण्डलं विधिवत्सुधीः ॥ २४ ॥

“શિવતત્ત્વાત્મને હૃં” વગેરે ત્રણ મંત્રોથી, પુષ્પ અને અક્ષત સાથે, વિદ્વાન સાધકે મંડળનું વિધિવત્ પ્રોક્ષણ કરવું.

Verse 25

अथवा मूलगायत्र्या पूजाद्रव्याणि प्रोक्षयेत् । पाद्यार्ध्याचमनूयार्थं मधुपर्कार्थमप्युत ॥ २५ ॥

અથવા મૂળગાયત્રીનો જપ કરીને પૂજાદ્રવ્યોનું પ્રોક્ષણ (શુદ્ધિ) કરવું. પાદ્ય, અર્ઘ્ય, આચમનીય અને મધુપર્ક અર્પણ માટે તેને યોગ્ય બનાવવા માટે છે.

Verse 26

पात्राण्याधारयुक्तानि स्थापयेद्विधिना पुरः । पाद्यं श्यामाकदूर्वाब्जविष्णुक्रांतजलैः स्मृतम् ॥ २६ ॥

વિધિ મુજબ આધારયુક્ત પાત્રો આગળ સ્થાપિત કરવાં. પાદ્ય માટે શ્યામાક, દૂર્વા, કમળ અને વિષ્ણુક્રાંતા વડે સંસ્કૃત જળ કહેવાયું છે.

Verse 27

अर्ध्यं पुष्पाक्षतयवैः कुशाग्रतिलसर्षपैः । गंधदूर्वादलैः प्रोक्तं ततश्चाचमनीयकम् ॥ २७ ॥

અર્ઘ્ય પુષ્પ, અક્ષત, જવ, કુશાગ્ર, તિલ, સરસવ, સુગંધ અને દુર્વા-દળ સાથે અર્પણ કરવું; ત્યારબાદ શુદ્ધિ માટે આચમન કરવું।

Verse 28

जातीफलं च कंकोलं लवंगं च जलान्वितम् । क्षौद्राज्यदधिसंमिश्रं मधुपर्कसमीरितम् ॥ २८ ॥

જાતીફળ, કંકોળ અને લવિંગને જળથી ભીંજવી, મધ, ઘી અને દહીં સાથે મિશ્રિત કરેલું—એને મધુપર્ક અર્પણ કહેવામાં આવ્યું છે।

Verse 29

एकस्मिन्नथवा पात्रे पाद्यादीनि प्रकल्पयेत् । शंकरार्कार्चने शंखमयेनैव प्रशस्यते ॥ २९ ॥

પાદ્ય વગેરે ઉપચાર એક જ પાત્રમાં કે અલગ અલગ પાત્રોમાં ગોઠવી શકાય; પરંતુ શંકર અને અર્ક (સૂર્ય)ની અર્ચનામાં શંખનું પાત્ર વિશેષ પ્રશંસિત છે।

Verse 30

श्वेताकृष्णारुणापीताश्यामारक्तासितासिताः । रक्तांबराभयकराध्येयास्स्पुः पीठशक्तयः ॥ ३० ॥

પીઠ-શક્તિઓ શ્વેત, કૃષ્ણ, અરુણ, પીત, શ્યામ, રક્ત અને અતિ ગાઢ વર્ણવાળી કહેવાય છે; રક્તાંબર ધારણ કરી અભયમુદ્રા દર્શાવતી તેઓ ધ્યાનયોગ્ય છે।

Verse 31

स्वर्णादिलिखिते यंत्रे शालग्रामे मणौ तथा । विधिना स्थापितायां वा प्रतिमायां प्रपूजयेत् ॥ ३१ ॥

સુવર્ણ વગેરે ધાતુ પર લખાયેલ યંત્રમાં, શાલગ્રામ શિલામાં, પવિત્ર મણિમાં તથા વિધિપૂર્વક સ્થાપિત પ્રતિમામાં પણ નિયમ મુજબ પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 32

अंगुष्टादिवितस्त्यंतमाना स्वर्णादिधातुभिः । निर्मिता शुभदा गेहे पूजनाय दिने दिने ॥ ३२ ॥

અંગૂઠા જેટલા માપથી લઈને વિતસ્તિ (હાથના ફેલાવા) સુધીના પ્રમાણમાં, સોનાં વગેરે ધાતુઓથી નિર્મિત પ્રતિમા ગૃહમાં શુભફળ આપનારી બને છે; તેનું દિનપ્રતિદિન પૂજન કરવું યોગ્ય છે।

Verse 33

वक्रां दग्धां खंडितां च भिन्नमूर्द्धदृशं पुनः । स्पष्टां वाप्यन्त्यजाद्यैश्च प्रतिमां नैव पूजयेत् ॥ ३३ ॥

વાંકું, દગ્ધ, તૂટેલું કે ખંડિત, જેના મસ્તક અથવા દૃષ્ટિ બગડેલી હોય, તેમજ અસ્પષ્ટ/અપૂર્ણ કે દાગ-દોષથી વિકૃત પ્રતિમાનું ક્યારેય પૂજન ન કરવું।

Verse 34

बाणादिलिंगे वाभ्यर्चेत्सर्वलक्षणलक्षिते । मूलेन मूर्तिं संकल्प्य ध्यात्वा देवं यथोदितम् ॥ ३४ ॥

સર્વ શુભલક્ષણોથી ચિહ્નિત બાણ-લિંગ (અથવા અન્ય પવિત્ર લિંગ)નું અર્ચન કરવું. મૂળમંત્રથી દેવમૂર્તિનું મનમાં સંકલ્પ કરી, યથોક્ત રીતે પ્રભુનું ધ્યાન કરીને પછી પૂજન કરવું।

Verse 35

आवाहा पूजयेतस्यां परिवारगणैः सह । शालग्रामे स्थापितायां नावाहनविसर्जने ॥ ३५ ॥

દેવનું આવાહન કરીને, ત્યાં જ તેમના પરિવારગણ સાથે પૂજન કરવું. પરંતુ શાલગ્રામમાં સ્થાપિત હોય ત્યારે આવાહન કે વિસર્જનની જરૂર નથી।

Verse 36

पुष्पांजलिं समादाय ध्यात्वा मंत्रमुदीरयेत् ॥ ३६ ॥

પુષ્પાંજલિ લઈને, ધ્યાન કરીને, પછી મંત્ર ઉચ્ચારવો।

Verse 37

आत्मसंस्थमजं शुद्धं त्वामहं परमेश्वर । अरण्यामिव हव्याशं मूर्तावावाहयाम्यहम् ॥ ३७ ॥

હે પરમેશ્વર! આત્મામાં સ્થિત, અજ અને શુદ્ધ એવા તમને હું આ મૂર્તિમાં આવાહન કરું છું; જેમ અરણ્યમાં અગ્નિ પ્રગટે છે તેમ.

Verse 38

तवेयं हि महामूर्तिस्तस्यां त्वां सर्वगं प्रभो । भक्तिरेवहसमाकृष्टं दीपवत्स्थापयाम्यहम् ॥ ३८ ॥

હે સર્વવ્યાપી પ્રભુ! આ મહામૂર્તિ ખરેખર તમારી જ છે; ભક્તિથી આકર્ષિત તમને હું તેમાં દીવા સમા સ્થાપિત કરું છું.

Verse 39

सर्वांतर्यामिणे देवं सर्वबीजमय शुभम् । रवात्मस्थाय परं शुद्धमासनं कल्पयाव्यहम् ॥ ३९ ॥

જે સર્વના અંતર્યામી, સર્વબીજમય શુભ દેવ છે અને રવિ-આત્મામાં સ્થિત છે—તેમના માટે હું દરરોજ પરમ શુદ્ધ આસન રચીશ.

Verse 40

अनन्या तव देवेश मूर्तिशक्तिरियं प्रभो । सांनिध्यं कुरु तस्यां त्वं भक्तानुग्राहकारक ॥ ४० ॥

હે દેવેશ પ્રભુ! આ મૂર્તિરૂપ શક્તિ તમારી અવિભાજ્ય છે; તેથી તેમાં આપ સાન્નિધ્ય કરો, કારણ કે આપ ભક્તોને કૃપા આપનાર છો.

Verse 41

अज्ञानाजुच मत्तत्त्वाद्वैकल्यात्साधनस्य च । यद्यपूर्णं भवेत्कल्पं कतथाप्यभिमुखो भव ॥ ४१ ॥

અજ્ઞાનથી, તત્ત્વનું ખોટું ગ્રહણ થવાથી અને સાધનમાં ખામીથી—જો કોઈ વિધિ/કલ્પ અપૂર્ણ રહી જાય, તો પણ કોઈ રીતે ભગવાન તરફ અભિમુખ થાઓ.

Verse 42

दृशा पूयूषवर्षिण्या पूरयन्यज्ञविष्टरे । मूर्तौ वा यज्ञसंपूर्त्यै स्थितो भव महेश्वर ॥ ४२ ॥

અમૃતવર્ષી દૃષ્ટિથી યજ્ઞનો વિસ્તાર પરિપૂર્ણ કરતાં, હે મહેશ્વર! યજ્ઞસંપૂર્તિ માટે મૂર્તિરૂપે કે અમૂર્તિરૂપે ત્યાં જ સ્થિત રહો।

Verse 43

अभक्तवाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रदूरायितद्युते । स्वतेजः पंजरेणाशु वेष्टितो भव सर्वतः ॥ ४३ ॥

અભક્તોની વાણી, મન અને નેત્ર નિષ્પ્રભ થઈ જાય અને તેમનું શ્રવણ દૂર થઈ જાય; હે તેજસ્વી! પોતાના જ તેજના પિંજરાથી ત્વરિત સર્વ તરફથી પોતાને આવરી લો।

Verse 44

यस्य दर्शनामिच्छंति देवाः स्वाभीष्टसिद्धये । तस्मै ते परमेशाय स्वागतं स्वागतं च मे ॥ ४४ ॥

જેનાં દર્શન માટે દેવતાઓ પણ પોતાના અભીષ્ટસિદ્ધિ હેતુ ઇચ્છે છે—તે પરમેશ્વર, તમને મારું સ્વાગત; ફરી ફરી સ્વાગત।

Verse 45

कृतार्थोऽनुगृहीतोऽस्मि सफलं जीवितं मम । आगतो देवदेवेशः सुखागतमिदं पुनः ॥ ४५ ॥

હું કૃતાર્થ થયો, મને અનુગ્રહ મળ્યો; મારું જીવન સફળ થયું. દેવોના દેવેશ પધાર્યા છે—સુખાગતમ્, ફરી સુખાગતમ્।

Verse 46

यद्भक्तिलेप्तसंपर्कात्परमानंदसंभवः । तस्मै मे परणाब्जाय पाद्यं शुद्धाय कल्प्यते ॥ ४६ ॥

ભક્તિલેપિત સ્પર્શ-સંપર્કથી પરમાનંદ ઉપજે છે—તે મારા શુદ્ધ, કમળચરણ પરમ પ્રભુ માટે હું શુદ્ધ પાદ્ય (પાદપ્રક્ષાલન જળ) તૈયાર કરું છું।

Verse 47

वेदानामपि वेदाय देवानां देवतात्मने । आचामं कल्पयामीश शुद्धानां शुद्धिहेतवे ॥ ४७ ॥

હે ઈશ! તમે વેદોના પણ વેદ અને દેવોના અંતર્યામી દેવતાત્મા છો. શુદ્ધોની શુદ્ધિ માટે હું આચમન કરું છું.

Verse 48

तापत्रयहर दिव्यं परमानन्दलक्षणम् । तापत्रयविनिर्मुक्त्यै तवार्घ्यं कल्पयाम्यहम् ॥ ४८ ॥

હે દિવ્ય પ્રભુ! તમે ત્રિતાપ હરણ કરનાર અને પરમાનંદ સ્વરૂપ છો. ત્રિતાપથી મુક્તિ માટે હું તમારું અર્ઘ્ય અર્પણ કરું છું.

Verse 49

सर्वकालुष्यहीनाय परिपूर्णसुखात्मने । मधुपर्कमिदं देव कल्पयामि प्रसीद मे ॥ ४९ ॥

હે દેવ! તમે સર્વ કલુષથી રહિત અને પરિપૂર્ણ સુખાત્મા છો. આ મધુપર્ક હું અર્પણ કરું છું; મારે પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 50

अवच्छिष्टोऽप्यशुचिर्वापि यस्य स्मरणमात्रतः । शुद्धिमाप्नोति तस्मै ते पुनराचमनीयकम् ॥ ५० ॥

જેનાં માત્ર સ્મરણથી ઉચ્છિષ્ટ હોય કે અન્ય રીતે અશુચિ હોય તોય શುದ್ಧિ મળે—એ હેતુથી હું ફરી આચમન કરું છું.

Verse 51

स्नेहं गृहाण स्नेहेन लोकनाथ महाशय । सर्वलोकेषु शुद्धात्मन्ददामि स्नेहमुत्तमम् ॥ ५१ ॥

હે લોકનાથ, મહાશય! સ્નેહથી સ્નેહ સ્વીકારો. હે શુદ્ધાત્મન! સર્વ લોકોમાં હું તમને ઉત્તમ પ્રેમ અર્પણ કરું છું.

Verse 52

परमानंदबोधाब्धिनिमग्ननिजमूर्तये । सांगोपांगमिदं स्नानं कल्पयाम्यहमीश ते । सहस्रं वा शतं वापि यथाशक्त्यादरेण च ॥ ५२ ॥

હે ઈશ! પરમાનંદ અને પ્રબોધચૈતન્યના સાગરમાં લીન સ્વરૂપવાળા આપને, આ સाङ્ગોપाङ્ગ સ્નાન-અર્પણ હું ભક્તિપૂર્વક યથાશક્તિ સહસ્ર વાર કે શત વાર પણ અર્પું છું।

Verse 53

गन्धपुष्पादिकैरीश मनुनां चाभिषिंचेत् ॥ ५३ ॥

હે ઈશ! ગંધ, પુષ્પ વગેરે દ્વારા મનુઓનું પણ અભિષેક-સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 54

मायाचि त्रपटच्छन्ननिजगुह्योरुतेजसे । निरावरणविज्ञान वासस्ते कल्पयाम्यहम् ॥ ५४ ॥

હે પ્રભુ! માયાના ત્રિપટ આવરણ અને ગુહ્ય અંગોની લજ્જાથી ઢંકાયેલું જણાતું મહાતેજ ધરાવનાર આપને, હું નિરાવરણ જ્ઞાનનું વસ્ત્ર અર્પું છું।

Verse 55

यमाश्रित्य म हामाया जगत्संमोहिनी सदा । तस्मै ते परमेशाय कल्पयाम्युत्तरीयकम् ॥ ५५ ॥

યમનો આશ્રય લઈને જગતને સદા મોહિત કરનારી મહામાયા પ્રવર્તે છે; તેથી હે પરમેશ્વર, આપને આ ઉત્તરીય (ઉપરનું વસ્ત્ર) હું અર્પું છું।

Verse 56

रक्तं शक्त्यर्कविघ्नेषु पीतंविष्णौ सितं शिवे । तैलादिदूषितं जीर्णं सच्छिद्रं मलिनं त्यजेत् ॥ ५६ ॥

શક્તિ, સૂર્ય અને વિઘ્નનિવારણ માટે રક્ત (લાલ) અર્પણ વિહિત છે; વિષ્ણુ માટે પીત, શિવ માટે શ્વેત. તેલાદિથી દૂષિત, જીર્ણ, છિદ્રયુક્ત કે મલિન વસ્તુ ત્યજવી જોઈએ।

Verse 57

यस्य शक्तित्रयेणदं संप्रीतमखिलं जगत् । यज्ञसूत्राय तस्मै ते यज्ञसूत्रं प्रकल्पये ॥ ५७ ॥

જેનાં ત્રિવિધ શક્તિથી આ સમગ્ર જગત્ પોષિત અને પ્રસન્ન રહે છે, તે યજ્ઞસૂત્ર-સ્વરૂપ પ્રભુને અર્પણરૂપે હું તમને વિધિપૂર્વક આ યજ્ઞોપવીત ધારણ કરાવું છું।

Verse 58

स्वभावसुन्दरांगाय नानाशक्त्याश्रयाय ते । भूषणानि विचित्राणि कल्पयाम्यमरार्चित ॥ ५८ ॥

સ્વભાવથી જ સુંદર અંગો ધરાવનાર, અનેક શક્તિઓના આશ્રય, દેવતાઓથી પૂજિત પ્રભુ! તમારા માટે હું અદ્ભુત અને વિચિત્ર ભૂષણો રચું છું।

Verse 59

परमानन्दसौरभ्यपरिपूर्णदिगंतरम् । गृहाण परम गंध कृपया परमेश्वर ॥ ५९ ॥

હે પરમેશ્વર! પરમાનંદના સૌરભ્યથી દિશાદિશાને પરિપૂર્ણ કરનાર આ પરમ સુગંધને કૃપાપૂર્વક સ્વીકારો।

Verse 60

तुरीयवनसंभूतं नानागुणमनोहरम् । अमंदसौरभपुष्पं गृह्यतामिदमुत्तमम् । जपाक्षतार्कधत्तूरान्विष्णौ नैवार्पयेत्क्वचित् ॥ ६० ॥

તુરીય વનમાં ઉત્પન્ન, અનેક ગુણોથી મનોહર, અતિ સુગંધિત આ ઉત્તમ પુષ્પ સ્વીકારો. પરંતુ જપા, અક્ષત, અર્ક અને ધતૂરા—આ કદી પણ વિષ્ણુને અર્પણ ન કરવાં।

Verse 61

केतकीं कुटजं कुंदं बंधूकं केसरं जपाम् । मालतीपुष्पक चैव नार्पयेत्तु महेश्वरे ॥ ६१ ॥

કેતકી, કુટજ, કુંદ, બંધૂક, કેસર, જપા અને માલતી—આ ફૂલો મહેશ્વર (શિવ) ને અર્પણ ન કરવાં।

Verse 62

मातुलिंगं च तगरं रवौ नैवार्पयेत्क्वचित् । शक्तौ दूर्वार्कमंदारान् गणेशे तुलसीं त्यजेत् ॥ ६२ ॥

સૂર્યદેવને ક્યારેય પણ માતુલિંગ (બીજપૂરક) અને તગર અર્પણ ન કરવું. શક્તિપૂજનમાં દુર્વા, અર્ક અને મંદાર અર્પણ કરવું; અને ગણેશપૂજામાં તુલસીનો ત્યાગ કરવો.

Verse 63

सरोजिनीदमनकौ तथा मरुबकः कुशः । विष्णुक्रांता नागवल्ली दूर्वापामार्गदाडिमौ ॥ ६३ ॥

સરોજિની અને દમનક, તેમજ મરુબક અને કુશ; વિષ્ણુક્રાંતા, નાગવલ્લી, દુર્વા, અપામાર્ગ અને દાડિમ (દાડમ/અનાર) પણ (યોગ્ય છે).

Verse 64

धात्री मुनियुतानां च पत्रैर्देवार्चनं चरेत् । कदली बदरी धात्री तिंतिणी बीजपूरकम् ॥ ६४ ॥

ધાત્રી તથા મુનિઓ સાથે સંકળાયેલી વનસ્પતિઓના પાનોથી દેવાર્ચન કરવું. (યોગ્ય પાંદડા) કદલી, બદરી, ધાત્રી (આવળા), તિંતિણી (ઇમલી) અને બીજપૂરક (માતુલિંગ).

Verse 65

आम्रदाडिमजंबीरजंबूपनसभूरुहाः । एतेषां तु फलैः कुर्याद्देवतापूजनं बुधः ॥ ६५ ॥

આમ, દાડિમ (દાડમ/અનાર), જંબીર (માતુલિંગ/લીંબુ), જંબૂ, પનસ (કઠોળ) તથા અન્ય ફળવૃક્ષોના ફળોથી બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ દેવતાઓનું પૂજન કરવું.

Verse 66

शुष्कैस्तु नार्चयेद्देवं पत्रैः पुष्पैः फलैरपि ॥ ६६ ॥

પરંતુ સુકાયેલા (મુરઝાયેલા) પાંદડા, ફૂલો કે ફળોથી પણ દેવનું અર્ચન ન કરવું.

Verse 67

धात्री खदिरबित्वानां तमालस्य दलानि च । छिन्नभिन्नान्यपि मुने न दूष्याणि जगुर्बुधाः ॥ ६७ ॥

હે મુનિ, ધાત્રી, ખદિર અને બિત્વાનનાં ફળો તથા તમાલનાં પાંદડાં—છિન્નભિન્ન થયાં હોવા છતાં—વિદ્વાનો તેને અશુદ્ધ ગણતા નથી.

Verse 68

पद्ममामलकं तिष्टेच्छुद्धं चैव दिनत्रयम् । सर्वदा तुलसी शुद्धा बिल्वपत्राणि वै तथा ॥ ६८ ॥

પદ્મ અને આમલક ત્રણ દિવસ સુધી શુદ્ધ રહે છે. તુલસી સદા શુદ્ધ છે, અને બિલ્વપત્રો પણ તેવી જ રીતે (સદૈવ) શુદ્ધ છે.

Verse 69

पलाशकाशकुसुमैस्तमालतुलसीदलैः । छात्रीदलैश्च दूर्वाभिर्नार्चयेज्जगदंबिकाम् ॥ ६९ ॥

પલાશ અને કાશનાં ફૂલો, તેમજ તમાલ-તુલસીનાં પાંદડાં, છાત્રીનાં પાંદડાં અને દુર્વા ઘાસથી જગદંબિકાની પૂજા કરવી નહિ.

Verse 70

नार्पयेत्कुसुमं पत्रं फलं देवे ह्यधोमुखम् । पुष्पपत्रादिकं विप्र यथोत्पन्नं तथार्पयेत् ॥ ७० ॥

દેવને ફૂલ, પાંદડું કે ફળ અધોમુખ (ઉલટું) કરીને અર્પણ ન કરવું. હે વિપ્ર, પુષ્પ-પત્રાદિ જેમ સ્વાભાવિક રીતે ઉગે તેમ જ અર્પણ કરવું.

Verse 71

वनस्पतिरसं दिव्यं गंधाढ्यं सुमनोहरम् । आघ्रेयं देवदेवेश धूपं भक्त्या गृहाम मे ॥ ७१ ॥

હે દેવદેવેશ, વનસ્પતિના સારથી બનેલો આ દિવ્ય, સુગંધથી સમૃદ્ધ અને મનોહર ધૂપ—આઘ્રેય અર્પણરૂપે—મારી ભક્તિসহ સ્વીકારો.

Verse 72

सुप्रकाशं महादीपं सर्वदा तिमिरापहम् । घृतवर्तिसमायुक्तं गृहाण मम सत्कृतम् ॥ ७२ ॥

હે પ્રભુ, સદા અંધકાર હરણ કરનાર ઘૃતવર્તિ-યુક્ત આ સુપ્રકાશ મહાદીપ, મારી સત્કારપૂર્વકની ભેટ સ્વીકારો.

Verse 73

अन्नं चतुर्विधं स्वादु रसैः षड्भिः समन्वितम् । भक्त्या गृहाण मे देव नैवेद्यंतुष्टिदंसदा ॥ ७३ ॥

હે દેવ, છ રસોથી યુક્ત ચાર પ્રકારનું આ મધુર અન્ન-નૈવેદ્ય હું ભક્તિપૂર્વક અર્પું છું; સ્વીકારો, તે સદા તૃપ્તિ આપે.

Verse 74

नागवल्लीदलं श्रेष्टं पूगखदिरचूर्णयुक् । कर्पूरादिसुगंधाढ्यं यद्दत्तं तद्गृहाण मे ॥ ७४ ॥

હે પ્રભુ, પૂગ (સુપારી) અને ખદિરચૂર્ણથી યુક્ત, કપૂરાદિ સુગંધથી સમૃદ્ધ આ શ્રેષ્ઠ નાગવલ્લીપાન મેં અર્પ્યું છે; તે સ્વીકારો.

Verse 75

दद्यात्पुष्पाञ्जलिं पश्चात्कुर्यादावरणार्चनम् ॥ ७५ ॥

પછી પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરવી, ત્યારબાદ આવરણ-દેવતાઓનું અર્ચન કરવું.

Verse 76

यदाशाभिमुखो भूत्वा पूजनं तु समाचरेत् । सैव प्राची तु विज्ञेया ततोऽन्या विदिशो दश ॥ ७६ ॥

પૂજા કરતી વેળા જે દિશા તરફ મુખ કરીને આચરણ થાય, એ જ પ્રાચી (પૂર્વ) માનવી; ત્યાંથી બાકીની દસ વિદિશાઓ નક્કી થાય છે.

Verse 77

केशरेष्वग्निकोणादि हृदयादीनि पूजयेत् । नेत्रमग्रे दिक्षु चास्त्रं अंगमंत्रैर्यथाक्रमम् ॥ ७७ ॥

કમળના પાંદડાં પર અગ્નિકોણ આદિ દેવતાઓનું પૂજન કરવું. હૃદય આદિ ષડંગ મંત્રોનું યથાક્રમે ન્યાસ કરવો; આગળ નેત્રનું અને દિશાઓમાં અસ્ત્ર મંત્રનું—અંગમંત્રો સાથે ક્રમશઃ પૂજન કરવું॥

Verse 78

शुक्लश्वेतसितश्यामकृष्णरक्तार्चिषः क्रमात् । वराभयकरा ध्येयाः स्वस्वदिक्ष्वं गशक्तयः ॥ ७८ ॥

ક્રમ પ્રમાણે તેમની કાંતિ શુક્લ, તેજસ્વી શ્વેત, સિત, શ્યામ, કૃષ્ણ અને રક્તવર્ણ છે. વરદ અને અભય મુદ્રા ધારણ કરેલી આ અંગશક્તિઓને પોતાની-પોતાની દિશામાં ધ્યાન કરવું॥

Verse 79

अमुकावरणांते तु देवता इति संवदेत् । सालंकारास्ततः पश्चात्सांगाः सपरिचारिकाः ॥ ७९ ॥

નિર્ધારિત આવરણવિધિના અંતે ‘આ દેવતા છે’ એમ ઉચ્ચારવું. ત્યારબાદ દેવતાને અલંકારોથી શોભિત, અંગો સહિત અને પરિચારિકાઓ સાથે યુક્ત રૂપે ધ્યાન/સંબોધન કરવું॥

Verse 80

सवाहनाः सायुधाश्च ततः सर्वो पचारकैः । संपूजितास्तर्पिताश्च वरदाः संत्विदं पठेत् ॥ ८० ॥

ત્યારબાદ (દેવતાઓને) વાહનો અને આયુધો સહિત સર્વ ઉપચારોથી સમ્યક પૂજવા. તર્પણથી તૃપ્ત થઈ તે વરદાતા પ્રસન્ન થાઓ—એ રીતે આ પાઠ કરવો॥

Verse 81

मूलांते च समुञ्चार्य दिवतायै निवेदयेत् । अभीष्टसिद्धिं मे देहि शरणागतवत्सल ॥ ८१ ॥

મૂલમંત્રના અંતે આને સ્પષ્ટ ઉચ્ચારી દેવતાને નિવેદન કરવું—‘હે શરણાગતવત્સલ! મને મારા અભીષ્ટની સિદ્ધિ આપો.’॥

Verse 82

भक्तया समर्पये तुभ्यममुकावरणार्चनम् । इत्युञ्चार्य क्षिपेत्पुष्पाञ्जलिं देवस्य मस्तके ॥ ८२ ॥

“ભક્તિથી હું તમને અમુક આવરણ-અર્ચન સમર્પું છું”—એમ ઉચ્ચારીને પછી દેવના મસ્તક પર પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરવી।

Verse 83

ततस्त्वभ्यर्च्यनीयाः स्युः कल्पोक्ताश्चावृतीः क्रमात् । सायुधांस्तत इंद्राद्यान्स्वस्वदिक्षु प्रपूजयेत् ॥ ८३ ॥

પછી કલ્પગ્રંથોમાં કહેલા ક્રમ પ્રમાણે આવૃતીઓનું પૂજન કરવું; ત્યારબાદ પોતાની-પોતાની દિશામાં આયુધધારી ઇન્દ્ર આદિ દેવતાઓને વિધિવત્ પ્રપૂજવું।

Verse 84

इद्रो वह्निर्यमो रक्षो वरुणः पवनो विधुः । ईशानोऽथ विधिश्चैवमधस्तात्पन्न गाधिपः ॥ ८४ ॥

ઇન્દ્ર, અગ્નિ, યમ, રક્ષ (દિક્પાલ), વરુણ, પવન અને ચંદ્ર; પછી ઈશાન અને વિધિ (બ્રહ્મા). એ જ રીતે નીચે પાતાળજળના અધિપતિ નાગાધિપતિ છે।

Verse 85

ऐरावतस्तथा मेषो महिषः प्रेतस्तिमिर्मृगः । वाजी वृषो हंसकूर्मौ वाहनानि विदुर्बुधाः ॥ ८५ ॥

ઐરાવત, તેમજ મેષ અને મહિષ, પ્રેત, તિમિ અને મૃગ; તેમજ વાજી, વૃષ, હંસ અને કૂર્મ—આને જ વિદ્વાનો (દેવતાઓના) વાહન તરીકે જાણે છે।

Verse 86

वज्रं शक्तिं दंडखङ्गौ पाशां कुशगदा अपि । त्रिशूलं पद्मचक्रे च क्रमादिंद्रादिहेतयः ॥ ८६ ॥

વજ્ર, શક્તિ, દંડ અને ખડ્ગ, પાશ, અંકુશ અને ગદા; તેમજ ત્રિશૂલ, પદ્મ અને ચક્ર—આ ક્રમ પ્રમાણે ઇન્દ્ર આદિ દેવતાઓનાં આયુધ છે।

Verse 87

समाप्यावरणार्चां तु देवतारार्तिकं चरेत् । शंखतोयं परिक्षिप्योद्वाहुर्नृत्यन् पतेत्क्षितौ ॥ ८७ ॥

આવરણ-અર્ચના પૂર્ણ કરીને પછી દેવતાની આરતી કરવી. શંખનું તીર્થજળ ચારે તરફ છાંટી, ભક્તિથી બાહુ ઊંચા કરી નૃત્ય કરીને અંતે ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરવો.

Verse 88

दंडवञ्चाप्यथोत्थाय प्रार्थयित्वा निजेश्वरम् । दक्षिणे स्थंडिलं कृत्वा तत्र संस्कारमाचरेत् ॥ ८८ ॥

દંડવત્ પ્રણામ કરીને પછી ઊભા થઈ પોતાના ઇષ્ટેશ્વરને પ્રાર્થના કરવી. ત્યારબાદ જમણી બાજુ સ્થંડિલ તૈયાર કરીને ત્યાં વિધિપૂર્વક સંસ્કાર કરવો.

Verse 89

मूलेनेक्षणमस्त्रेण प्रोक्षणं ताडनं पुनः । कुशैस्तद्वर्मणाभ्युक्ष्य पूज्य तत्र न्यसेद्वसुम् ॥ ८९ ॥

મૂલમંત્રથી ‘ઈક્ષણ’ અને ‘અસ્ત્ર’ મંત્રો વડે પ્રોક્ષણ કરીને ફરી તાડન કરવું. પછી તે વર્મમંત્રની રક્ષામાં કુશથી અભ્યુક્ષણ કરી પૂજા કરીને ત્યાં વસુ (અર્પણ દ્રવ્ય) સ્થાપિત કરવું.

Verse 90

प्रदाप्य तत्र जुहुयाद्ध्यात्वा चैवेष्टदेवताम् । महाव्याहृतिभिर्यस्तु समस्ताभिश्चतुष्टयम् ॥ ९० ॥

ત્યાં અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરીને, ઇષ્ટદેવતાનું ધ્યાન કરતાં હોમ કરવો. મહાવ્યાહૃતિઓ દ્વારા ચારેયને સમસ્તરૂપે એકત્ર કરીને આહુતિ આપવી.

Verse 91

जुहुयात्सर्पिषा भक्तैस्तिलैर्वा पायसेन वा । सघृतैः साधकश्रेष्टः पञ्चविंशतिसंख्यया ॥ ९१ ॥

સાધકશ્રેષ્ઠે ઘૃતસહિત ભક્ત્યર્પિત હવિષ્યથી, અથવા તલથી, અથવા ઘૃતયુક્ત પાયસથી—પંચવીસ સંખ્યામાં—આહુતિ આપવી.

Verse 92

पुनर्व्याहृतिभिघिर्हुत्वा गंधाद्यैः पुनरर्चयेत् । देवं संयोजयेन्मूर्तौ ततो वह्निं विसर्जयेत् ॥ ९२ ॥

પુનઃ વ્યાહૃતિઓ સાથે આહુતિ અર્પણ કરીને, ગંધાદિ દ્રવ્યો વડે ફરી અર્ચના કરવી. ત્યારબાદ દેવને મૂર્તિમાં સંયોજિત (પ્રતિષ્ઠિત) કરી, પછી અગ્નિનું વિધિવત્ વિસર્જન કરવું.

Verse 93

भो भो वह्ने महाशक्ते सर्वकर्मप्रसाधक । कर्मांतरेऽपि संप्राप्ते सान्निध्यं कुरु सादरम् ॥ ९३ ॥

હે હે વહ્નિ, મહાશક્તે, સર્વ કર્મોને સિદ્ધ કરનાર! બીજું કર્મ આરંભાય ત્યારે પણ ત્યાં સન્માનપૂર્વક સાન્નિધ્ય કર।

Verse 94

विसृज्याग्निदेवतायै दद्यादाचमनीयकम् । अवशिष्टेन हविषा गंधपुष्पाक्षतान्वितम् ॥ ९४ ॥

વિસર્જન કર્યા પછી અગ્નિદેવતાને આચમનીય જળ અર્પણ કરવું. અને બાકી રહેલા હવિષથી ગંધ, પુષ્પ અને અક્ષત સહિત અર્પણ કરવું.

Verse 95

देवतापार्षदेभ्योऽपि पूर्वोक्तेभ्यो बलिं ददेत् । ये रौद्रा रौद्रकर्माणो रौद्रस्थाननिवासिनः ॥ ९५ ॥

પૂર્વોક્ત દેવતાઓના પાર্ষદોને પણ બલિ અર્પણ કરવો—જે રૌદ્ર સ્વભાવના, રૌદ્ર કર્મ કરનાર અને રૌદ્ર સ્થાનોમાં નિવાસ કરનાર છે।

Verse 96

योगिन्यो ह्युग्ररूपाश्च गणानामधिपास्च ये । विघ्नभूतास्तथा चान्ये दिग्विदिक्षु समाश्रिताःग ॥ ९६ ॥

ઉગ્રરૂપ યોગિનીઓ, ગણોના અધિપતિઓ, તેમજ અન્ય વિઘ્નભૂત—આ બધા દિશાઓ અને વિદિશાઓમાં આશ્રિત રહે છે।

Verse 97

सर्वे ते प्रीतमनसः प्रतिगृह्णंत्विमं बलिम् । इत्यष्टदिक्षु दत्वा च पुनर्भूतबलिं चरेत् ॥ ९७ ॥

તમે સર્વે પ્રસન્ન મનથી આ બલિ સ્વીકારો. આ રીતે આઠ દિશાઓમાં બલિ અર્પણ કરીને ફરી ભૂતો માટે બલિ કરવી.

Verse 98

पानीयममृतीकृत्य मुद्रया धेनुसंज्ञया । देवतायाः करे दद्यात्पुनश्चाचमनीयकम् ॥ ९८ ॥

ધેનુ મુદ્રાથી પીવાનું જળ અમૃતમય કરીને દેવતાના હાથે આપવું; પછી ફરી આચમન માટેનું જળ અર્પણ કરવું.

Verse 99

देवमुद्वास्य मूर्तिस्थं पुनस्तत्रैव योजयेत् । नैवेद्यं च ततो दद्यात्तत्तदुच्छिष्टभोजिने ॥ ९९ ॥

દેવતાનું ઉદ્વાસન કરીને, એ જ સ્થાને મૂર્તિમાં ફરી સ્થાપિત કરવું. પછી તે નૈવેદ્યના ઉચ્છિષ્ટભોજીને નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું.

Verse 100

महेश्वरस्य चंडेशो विष्वक्सेनस्तथा हरेः । चंडांशुस्तरणेर्वक्ततुंडश्चापि गणेशितुः । शक्तेरुच्छिष्टचांडाली प्रोक्ता उच्छिष्टभोजिनः ॥ १०० ॥

મહેશ્વરના સેવક ચંડેશ છે; હરિના વિષ્વક્સેન. સૂર્યના ચંડાંશુ અને ગણેશના વક્તતુંડ. શક્તિ માટે ‘ઉચ્છિષ્ટચાંડાલી’ કહેવાઈ છે—આ જ ઉચ્છિષ્ટભોજી કહેવાય છે.

Verse 101

ततो ऋष्यादिकं स्मृत्वा कृत्वा मूलषडंगकम् । जप्त्वा मंत्रं यथाशक्ति देवतायै निवेदयेत् ॥ १०१ ॥

પછી ઋષિ વગેરે મંત્રવિગતોનું સ્મરણ કરીને, મૂળમંત્રનું ષડંગ કરવું; યથાશક્તિ મંત્રજપ કરીને દેવતાને નિવેદન કરવું.

Verse 102

गुह्यातिगुह्यगोप्ता त्वं गृहाणास्मत्कृतं जपम् । सिद्धिर्भवतु मे देव त्वत्प्रसादात्त्वयि स्थिता ॥ १०२ ॥

હે અતિગુહ્યના પણ ગુપ્ત રક્ષક! મેં કરેલો આ જપ સ્વીકારો. હે દેવ, તમારી કૃપાથી મને સિદ્ધિ થાઓ, જે તમામાં અચળ રીતે પ્રતિષ્ઠિત રહે.

Verse 103

ततः पराङ्मुखं चार्घं कृत्वा पुष्पैः प्रपूजयेत् । दोर्भ्यां पभ्द्यां च जानुभ्यामुरसा शिरसादृशा । मनसा वचसा चेति प्रणामोऽष्टांग ईरितः ॥ १०३ ॥

ત્યારબાદ ભક્તિપૂર્વક મુખ ફેરવી અર્ઘ્ય અર્પણ કરી પુષ્પોથી ઉત્તમ પૂજા કરવી. બે ભુજાઓ, બે પગ, બે ઘૂંટણ, વક્ષસ્થળ, શિર, દૃષ્ટિ—અને મન તથા વાણીসহ—આને અષ્ટાંગ પ્રણામ કહેવાય છે।

Verse 104

बाहुभ्यां च सजानुभ्यां शिरसा वचसापि वा । पंचांगकः प्रणामः स्यात्पूजायां प्रवरावुभौ ॥ १०४ ॥

પૂજામાં ભુજાઓ સાથે, ઘૂંટણો સાથે, શિરથી અને વાણીથી પણ કરાતો પંચાંગ પ્રણામ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; દેહક્રિયા અને વચન—બંને પ્રશંસનીય છે।

Verse 105

नत्वा च दंडवन्मंत्री ततः कुर्यात्प्रदक्षिणाः । विष्णुसोमार्कविघ्नानां वेदार्धेंद्वद्रिवह्नयः ॥ १०५ ॥

મંત્રજપ કરનાર દંડવત્ પ્રણામ કરીને પછી પ્રદક્ષિણાઓ કરે. વિષ્ણુ માટે ‘વેદાર્ધ’, સોમ માટે ‘ઇન્દુ’, અર્ક માટે ‘ગિરિ’, અને વિઘ્નહર્તા માટે ‘વહ્નિ’—આ સંકેતશબ્દોથી પ્રદક્ષિણાની સંખ્યા દર્શાવવામાં આવી છે।

Verse 106

ततः स्तोत्रादिकं मंत्री प्रपठेद्भक्तिपूर्वकम् । इतः पूर्णं प्राणबुद्धिदेहधर्माधिकारतः ॥ १०६ ॥

ત્યારબાદ મંત્રસાધક ભક્તિપૂર્વક સ્તોત્ર વગેરેનું પાઠન કરે. આથી કર્મ પૂર્ણ થાય છે—પ્રાણશક્તિ, બુદ્ધિ, દેહસામર્થ્ય અને ધર્માધિકાર અનુસાર।

Verse 107

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यंतेऽवस्थासु मनसा वदेत् । वाचा हस्ताभ्यां च पद्भ्यामुदरेण ततः परम् ॥ १०७ ॥

જાગ્રત્, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ અવસ્થાઓના અંતે સાધકે મનથી ‘વચન’ કરવું; પછી વાણીથી, હાથોથી, પગોથી, અને ત્યારપછી ઉદર દ્વારા પણ (દેહક્રિયાઓથી) પ્રગટ કરવું.

Verse 108

शिष्णांते यत्स्मृतं पश्चाद्यदुक्तं यत्कृतं ततः । तत्सर्वं च ततो ब्रह्मर्पणं भवतु ठद्वयम् ॥ १०८ ॥

અંતે પછી જે સ્મરણ થયું, જે બોલાયું અને જે કરાયું—તે સર્વ હવે થી બ્રહ્મને અર્પણ થાઓ; બંને રીતે તે પૂર્ણ થાઓ.

Verse 109

मां मदीयं च सकलं विष्णवे च समर्पये । तारं तत्सदतो ब्रह्मर्पणमस्तु मनुर्मतः ॥ १०९ ॥

હું પોતાને અને મારું જે કંઈ સર્વ, વિષ્ણુને સમર્પણ કરું છું। ‘તાર’ (ૐ) તથા ‘તત્-સત્’ ઉચ્ચાર સાથે આ બ્રહ્માર્પણ થાઓ—મંત્રપરંપરા મુજબ।

Verse 110

प्रणवाद्योऽष्टवस्वर्णो ह्यनेनात्मानमर्पयेत् । अज्ञानाद्वा प्रमादाद्वा वैकल्यात्साधनस्य च ॥ ११० ॥

પ્રણવ (ૐ) થી આરંભ થઈ આઠ અક્ષરરૂપ આ મંત્ર દ્વારા આત્મસમર્પણ કરવું જોઈએ—અજ્ઞાનથી, પ્રમાદથી, અથવા સાધનમાં ખામીથી પણ।

Verse 111

यन्न्यूनमतिरिक्तं वा तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि । द्रव्यहीनं क्रियाहीनं मंत्रहीनं मयान्यथा ॥ १११ ॥

જે કંઈ ઓછું કે વધારે થઈ ગયું હોય તે સર્વ તમે ક્ષમા કરો। દ્રવ્યહીન, ક્રિયાહીન અથવા મંત્રહીન થઈ વિધિથી અન્યથા જે કંઈ મારાથી થયું—તે સર્વ ક્ષમ્ય થાઓ।

Verse 112

कृतं यत्तत्क्षमस्वेश कृपया त्वं दयानिधे । यन्मया क्रियते कर्म जाग्रत्स्वप्रसुषुप्तिषु ॥ ११२ ॥

હે પ્રભુ, દયાનિધિ! કૃપા કરીને મારાથી જે કંઈ દોષરૂપ થયું હોય તે ક્ષમા કરશો. જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ—ત્રણે અવસ્થામાં મેં કરેલા સર્વ કર્મોને તમે માફ કરશો.

Verse 113

तत्सर्वं तावकी पूजा भूयाद्भूत्यै च मे प्रभो । भूमौ स्खलितपादानां भूमिरेवावलंबनम् ॥ ११३ ॥

હે પ્રભુ! આ બધું તમારું જ પૂજન બની રહે અને મારા કલ્યાણ તથા સમૃદ્ધિનું કારણ બને. જેમ જમીન પર પગ લપસે ત્યારે એ જ જમીન આધાર બને છે, તેમ તમે જ મારા આધાર છો.

Verse 114

त्वयि जातापराधानां त्वमेव शरणं प्रभो । अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम ॥ ११४ ॥

હે પ્રભુ! તમારા પ્રત્યે અપારાધ કરનારાઓ માટે તમે જ એકમાત્ર શરણ છો. અન્ય કોઈ શરણ નથી; તમે જ મારા શરણ છો.

Verse 115

तस्मात्कारुण्यभावेन क्षमस्व परमेश्वर । अपराधसहस्राणि क्रियंतेऽहर्न्निशं मया ॥ ११५ ॥

અતએવ, હે પરમેશ્વર! કરુણાભાવથી મને ક્ષમા કરશો; મારાથી દિવસ-રાત હજારો અપારાધો થઈ જાય છે.

Verse 116

दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व जगतां पते । आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् ॥ ११६ ॥

હે જગત્પતે! મને તમારો દાસ માનીને ક્ષમા કરશો. મને આવાહનની વિધિ ખબર નથી, વિસર્જનની વિધિ પણ ખબર નથી.

Verse 117

पूजां चैव न जानामि त्वं गतिः परमेश्वर । संप्रार्थ्यैवं ततो मंत्री मूलांते श्लोकमुञ्चरेत् ॥ ११७ ॥

મને પૂજાવિધિ પણ જાણીતો નથી; હે પરમેશ્વર, તમે જ મારી પરમ ગતિ અને શરણ છો. આમ પ્રાર્થના કરીને મંત્રસાધકે મૂળમંત્રના અંતે આ શ્લોક ઉચ્ચારવો.

Verse 118

गच्छ गच्छ परं स्थानं जगदीश जगन्मय । यन्न ब्रह्मादयो देवा जानंति च सदाशिवः ॥ ११८ ॥

જાઓ—જાઓ—પરમ સ્થાન તરફ, હે જગદીશ, હે જગન્મય; તે ધામને બ્રહ્મા આદિ દેવો પણ જાણતા નથી, સદાશિવ પણ નહીં.

Verse 119

इति पुष्पांजलिं दत्वा ततः संहारमुद्रया । निधाय देवं सांगं च स्वीयदृत्सरसीरुहे ॥ ११९ ॥

આ રીતે પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરીને, પછી સંહારમુદ્રાથી, દેવને તેમના સર્વ અંગોપાંગসহ પોતાના હૃદય-સરના કમળમાં સ્થાપિત કરવો.

Verse 120

सुषुम्णावर्त्मना पुष्पमाघ्रायोद्वासयेद् बुधः । शंखचक्रशिलालिंगविघ्नसूर्यद्वयं तथा ॥ १२० ॥

બુદ્ધિમાન સાધકે સુષુમ્ના-માર્ગથી પુષ્પની સુગંધ અંદર ખેંચી પછી ધીમેથી બહાર છોડવી. તેમ જ શંખ, ચક્ર, શિલા, લિંગ, વિઘ્નહર્તા અને દ્વિસૂર્યનું ધ્યાન કરવું.

Verse 121

शक्तित्रयं न चैकत्र पूजयेद्दुःखकारणम् । अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिविनाशन् ॥ १२१ ॥

શક્તિત્રયની એક જ સ્થાને એકત્ર પૂજા ન કરવી; તે દુઃખનું કારણ બને છે. સમ્યક પૂજા અકાળમૃત્યુ હરે છે અને સર્વ વ્યાધિઓનો નાશ કરે છે.

Verse 122

सर्वपापक्षयकरं विष्णुपादोदकं शुभम् ॥ १२२ ॥

વિષ્ણુના પાદપ્રક્ષાલનનું જળ પરમ શુભ છે; તે સર્વ પાપોનો ક્ષય કરે છે।

Verse 123

तत्तद्भक्तैर्गृही तव्यं तन्नैवेद्यनिवेदितम् । अग्राह्यं शिवनिर्माल्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् ॥ १२३ ॥

જે દેવતાને નૈવેદ્ય અર્પિત હોય, તે તેના ભક્તોએ જ ગ્રહણ કરવું; પરંતુ શિવનું નિર્માલ્ય—પત્ર, પુષ્પ, ફળ અને જળ—અન્યોએ ગ્રહણ ન કરવું।

Verse 124

शालग्रामशिलास्पर्शात्सर्वं याति पवित्रताम् । पूजा पंचविधा तत्र कथिता नारदाखिलैः ॥ १२४ ॥

શાલગ્રામ-શિલાના સ્પર્શમાત્રથી સર્વે પવિત્રતા પામે છે; તે સંદર્ભમાં નારદે પંચવિધ પૂજા સંપૂર્ણ રીતે કહેલી છે।

Verse 125

आतुरी सौतिकी त्रासी साधना भाविनी तथा । दौर्बोधी च क्रमादासां लक्षणानि श्रृणुष्व मे ॥ १२५ ॥

આતુરી, સૌતિકી, ત્રાસી, સાધના, ભાવિની અને દૌર્બોધી—આ બધાના લક્ષણો ક્રમે મારી પાસેથી સાંભળ।

Verse 126

रोगादियुक्तो न स्रायान्न जपेन्न च पूजयेत् । विलोक्य पूजां देवस्य मूर्तिं वा सूर्य्यमंडलम् ॥ १२६ ॥

રોગાદિથી પીડિત વ્યક્તિએ સ્નાન ન કરવું, જપ ન કરવો, વિધિવત પૂજા ન કરવી; માત્ર ભગવાનની પૂજા, અથવા મૂર્તિ, અથવા સૂર્યમંડળનું દર્શન કરીને સંતોષ માનવો।

Verse 127

प्रणम्याथ स्मरन्मंत्रमर्पयेत्कुमांजलिम् । रोगे निवृत्ते स्नात्वाथ नत्वा संपूञ्चेद्गुरुम् ॥ १२७ ॥

પછી પ્રણામ કરીને અને મંત્રનું સ્મરણ કરતાં પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરવી. રોગ શમ્યા પછી સ્નાન કરીને ફરી નમસ્કાર કરી ગુરુજીની આદરપૂર્વક વિદાય લેવી।

Verse 128

त्वत्प्रसादाज्जगन्नाथ जगत्पूज्य दयानिधे । पूजाविच्छेददोषो मे मास्त्विति प्रार्थयेच्च तम् ॥ १२८ ॥

હે જગન્નાથ, હે જગત્પૂજ્ય દયાનિધિ! આપના પ્રસાદથી હું પ્રાર્થના કરું છું—મારી પૂજામાં વિચ્છેદનો દોષ કદી ન થાય।

Verse 129

द्विजानपि च संपूज्य यथाशक्त्या प्रतोष्य च । तेभ्यश्चाशिषमादाय देवं प्राग्वत्ततोऽर्चयेत् ॥ १२९ ॥

દ્વિજોને પણ યથાશક્તિ પૂજીને સંતોષ આપવો; તેમની આશીર્વાદ લઈને પછી પૂર્વવત્ દેવનું અર્ચન કરવું।

Verse 130

आतुरी कथिता ह्येषा सोतिक्यथ निगद्यते । सूतकं द्विविधं प्रोक्तं जाताख्यं मृतसंज्ञकम् ॥ १३० ॥

આ સ્થિતિને ‘આતુરી’ કહેવામાં આવી છે અને ‘સોતિકા’ પણ કહેવાય છે. સૂતક બે પ્રકારનું કહેવાયું છે—જન્મસૂતક અને મૃતસૂતક।

Verse 131

तत्र स्नात्वा मानसीं तु कृत्वा संध्यां समाहितः । मनसैव यजेद्देवं मनसैव जपेन्मनुम् ॥ १३१ ॥

ત્યાં સ્નાન કરીને, એકાગ્ર બની માનસિક સંધ્યા કરવી. પછી મનથી જ દેવનું યજન કરવું અને મનથી જ મંત્રનો જપ કરવો।

Verse 132

निवृत्ते सूतके प्राग्वत्संपूज्य च गुरुं द्विजान् । तेभ्यश्चाशिषमादाय ततो नित्यक्रमं चरेत् ॥ १३२ ॥

સૂતક-કાળ નિવૃત્ત થયા પછી, પૂર્વવત્ ગુરુ તથા દ્વિજ-વૃદ્ધોનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું; તેમની આશીર્વાદ લઈને પછી નિત્યકર્મનો ક્રમ ફરી આચરવો।

Verse 133

एषा तु सौतिकी प्रोक्ता त्रासी चाथ निगद्यते । दुष्टेभ्यस्त्रासमापन्नो यथालब्धोपचारंकैः ॥ १३३ ॥

આ વિધિ ‘સૌતિકી’ તરીકે કહેલી છે અને ‘ત્રાસી’ નામે પણ ઓળખાય છે। દુષ્ટ લોકોના કારણે ભયગ્રસ્ત થાય ત્યારે, તે સમયે જે ઉપચાર ઉપલબ્ધ હોય તે મુજબ જ તેનો આચરણ કરવું।

Verse 134

मानसैर्वै यजेद्देवं त्रासी सा परिकीर्तिता । पूजासाधनवस्तूनाम सामर्थ्ये तु सर्वतः ॥ १३४ ॥

મનથી જ ભગવાનનું પૂજન કરવું—આને ‘ત્રાસી’ કહેવામાં આવ્યું છે। પૂજાના સાધન-સામગ્રી મેળવવાની શક્તિ હોય કે ન હોય, સર્વ પરિસ્થિતિમાં આ લાગુ પડે છે।

Verse 135

पुष्पैः पत्रैः फलैर्वापि मनसा वा यजेद्विभुम् । साधनाभाविनी ह्येषा दौर्बोधीं श्रृणु नारद ॥ १३५ ॥

ફૂલ, પાંદડા, ફળ—અથવા માત્ર મનથી પણ સર્વવ્યાપી પ્રભુનું પૂજન કરી શકાય। આ રીત બાહ્ય સાધનો પર નિર્ભર નથી; હે નારદ, આ સૂક્ષ્મ (દુર્બોધ) ઉપદેશ સાંભળ।

Verse 136

स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला मूर्खास्तैस्तु यथाक्रमम् । यथाज्ञानकृता सा तु दौर्बोधीति प्रकीर्तिता ॥ १३६ ॥

સ્ત્રીઓ, વૃદ્ધો, બાળકો અને અજ્ઞાની—એ બધા ક્રમશઃ પોતાના જ્ઞાન મુજબ વાણીનો પ્રયોગ કરે છે; તેથી તે (રીત/વાણી) ‘દુર્બોધી’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે।

Verse 137

एवं यथाकथंचित्तु पूजां कुर्याद्धि साधकः । देवपूजाविहीनो यः स गच्छेन्नरकं ध्रुवम् ॥ १३७ ॥

આ રીતે સાધકે જેમ બને તેમ અવશ્ય પૂજા કરવી. જે દેવપૂજા વિહોણો છે તે નિશ્ચયે નરકમાં જાય છે.

Verse 138

वैश्वदेवादिकं कृत्वा भोजयेद्द्विजसत्तमान् । देवे निवेदितं पश्चाद्भुंमजीत स्वगणैः स्वयम् ॥ १३८ ॥

પ્રથમ વૈશ્વદેવ વગેરે કર્મ કરીને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને ભોજન કરાવવું. પછી દેવને નિવેદિત અન્ન પછી પોતાના સેવકો સાથે પોતે ભોજન કરવું.

Verse 139

आचम्याननशुद्धिं च कृत्वा तिष्टेत् कियत्क्षणम् । पुराणमितिहासं च श्रृणुयात्स्वजनैः सह ॥ १३९ ॥

આચમન કરીને મુખશુદ્ધિ કરી થોડો સમય સ્થિર રહેવું. પછી પોતાના સ્વજનો સાથે પુરાણ અને ઇતિહાસનું શ્રવણ કરવું.

Verse 140

समर्थः सर्वकल्पेषु योऽनुकल्पं समाचरेत् । न सांगशयिकं तस्य दुर्मतेर्जायते फलम् ॥ १४० ॥

જે સર્વ કલ્પવિધિઓમાં સમર્થ હોવા છતાં માત્ર અનુકલ્પનું આચરણ કરે છે, તે દુર્મતિને અંગોપાંગসহ પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થતું નથી.