Gaṅgā-māhātmya: Bāhu’s Envy, Defeat, Forest Exile, and Aurva’s Dharmic Consolation

Verse 1

नारद उवाच । कोऽसौ राक्षसभावाद्धि मोचितः सगरान्वये । सगरः को मुनिश्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि 1. ॥ १ ॥

નારદ બોલ્યા—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! સગરવંશમાં રાક્ષસભાવથી મુક્ત થયેલો તે કોણ હતો? અને સગર કોણ છે? કૃપા કરીને મને કહો।

Verse 2

सनक उवाच । शृणुष्व मुनिशार्दूल गंगामाहात्म्यमुत्तमम् । यज्जलस्पर्शमात्रेण पावितं सागरं कुलम् । गतं विष्णुपदं विप्र सर्वलोकोत्तमोत्तमम् ॥ २ ॥

સનક બોલ્યા—હે મુનિશાર્દૂલ! ગંગામાતાનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય સાંભળો. જેના જળના માત્ર સ્પર્શથી સગરકુલ પવિત્ર થયું અને, હે વિપ્ર, સર્વ લોકોથી શ્રેષ્ઠ એવા વિષ્ણુપદને પ્રાપ્ત થયું।

Verse 3

आसीद्र विकुले जातो बाहुर्नाम वृकात्मजः । बुभुजे पृथिवीं सर्वां धर्मतो धर्मतत्परः ॥ ३ ॥

વિકુના વંશમાં વૃકનો પુત્ર બાહુ નામે રાજા થયો; તે ધર્મપરાયણ હતો અને ધર્મ મુજબ સમગ્ર પૃથ્વીનું શાસન તથા ભોગ કરતો હતો।

Verse 4

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा श्चान्ये च जन्तवः । स्थापिताःस्वस्वधर्मेषु तेन बाहुर्विशांपतिः ॥ ४ ॥

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર તથા અન્ય સર્વ પ્રાણીઓ પણ—મહાબાહુ પ્રજાપતિ એવા તે નૃપતિ દ્વારા—પોતપોતાના ધર્મમાં સ્થાપિત થયા.

Verse 5

अश्वमेधैरियाजासौ सप्तद्वीपेषु सप्तभिः । अतर्प्पयद्भूमिदेवान् गोभूस्वर्णांशुकादिभिः ॥ ५ ॥

તેણે સાત દ્વીપોમાં સાત અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા અને ગાય, ભૂમિ, સોનું, વસ્ત્ર વગેરે દાનોથી ‘ભૂમિદેવ’ બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કર્યા.

Verse 6

अशासन्नीतिशास्त्रेण यथेष्टं परिपन्थिनः । मेने कृतार्थमात्मानमन्यातपनिवारणम् ॥ ६ ॥

নীতિશાસ્ત્રરૂપ દંડ વડે તેણે માર્ગિકોને પોતાની ઇચ્છા મુજબ વશમાં રાખ્યા; અને ‘હું અન્યના તાપનો નિવારક છું’ એમ માની પોતાને કૃતાર્થ ગણ્યો.

Verse 7

चन्दनानि मनोज्ञानि बलि यत्सर्वदा जनाः । भूषिता भूषणैर्दिव्यैस्तद्रा ष्ट्रे सुखिनो मुने ॥ ७ ॥

હે મુને! તે રાજ્યમાં લોકો સદા મનોહર ચંદન અને બલિ-કર અર્પણ કરે છે; અને દિવ્ય આભૂષણોથી અલંકૃત થઈ સુખથી વસે છે.

Verse 8

अकृष्टपच्या पृथिवी फलपुष्पसमन्विता ॥ ८ ॥

તે ધરતી ખેડ્યા વિના જ પાકેલી ઉપજ આપતી; અને ફળ-ફૂલોથી પરિપૂર્ણ થઈ સદા સમૃદ્ધ રહી.

Verse 9

ववर्ष भूमौ देवेन्द्र ः काले काले मुनीश्वर । अधर्मनिरतापाये प्रजा धर्मेण रक्षिताः ॥ ९ ॥

હે મુનીશ્વર! દેવેન્દ્રે સમય સમયે ધરતી પર વરસાદ વરસાવ્યો; અને અધર્મમાં રત લોકો દૂર થતાં પ્રજા ધર્મ દ્વારા રક્ષિત રહી.

Verse 10

एकदा तस्य भूपस्य सर्वसम्पद्विनाशकृत् । अहंकारो महाञ्जज्ञे सासूयो लोपहेतुकः ॥ १० ॥

એક વખત તે રાજામાં સર્વ સંપત્તિનો વિનાશ કરનાર, ઈર્ષ્યા સહિત મહાન અહંકાર ઊપજ્યો; એ જ પતનનું કારણ બન્યો.

Verse 11

अहं राजा समस्तानां लोकानां पालको बली । कर्त्ता महाक्रतूनां च मत्तः पूज्योऽस्ति कोऽपरः ॥ ११ ॥

“હું સર્વ લોકનો રાજા, તેમનો બળવાન પાલક છું; મહાક્રતુઓનો કર્તા પણ હું જ છું. મારાથી વધુ પૂજ્ય બીજો કોણ?”

Verse 12

अहं विचक्षणः श्रीमाञ्जिताः सर्वे मयारयः । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो नीतिशास्त्रविशारदः ॥ १२ ॥

“હું વિવેકી અને શ્રીસમ્પન્ન છું; મારા બધા શત્રુઓને મેં જીત્યા છે. હું વેદ-વેદાંગના તત્ત્વોનો જાણકાર અને નીતિશાસ્ત્રમાં નિષ્ણાત છું.”

Verse 13

अजेयोऽव्याहतैश्वर्यो मत्तः कोऽन्योऽधिको भुवि । अहंकारपरस्यैवं जातासूया परेष्वपि ॥ १३ ॥

“હું અજેય છું; મારું ઐશ્વર્ય અવિરોધિત છે. ધરતી પર મારાથી વધુ કોણ?” આમ અહંકારમાં આસક્ત મનુષ્યમાં બીજાઓ પ્રત્યે પણ ઈર્ષ્યા ઊપજે છે.

Verse 14

असूयातोऽभवत्कामस्तस्य राज्ञो मुनीश्वर । एषु स्थितेषु तु नरो विनाशं यात्यसंशयम् ॥ १४ ॥

હે મુનીશ્વર! તે રાજાની અસૂયાથી કામના ઉત્પન્ન થઈ; અને જ્યારે આ દોષો સ્થિર થાય, ત્યારે મનુષ્ય નિઃસંદેહ વિનાશને પામે છે.

Verse 15

यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता । एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ॥ १५ ॥

યૌવન, ધનસંપત્તિ, પ્રભુત્વ અને અવિવેક—એકેક પણ અનર્થનું કારણ બને; તો જ્યાં ચારે એકસાથે હોય ત્યાં શું કહેવું!

Verse 16

तस्यासूया नु महती जाता लोकविरोधिनी । स्वदेहनाशिनी विप्र सर्वसम्पद्विनाशिनी ॥ १६ ॥

હે વિપ્ર! તેથી મહાન અસૂયા ઊભી થઈ, જે લોકવિરોધિની છે; તે પોતાના દેહનો નાશ કરે છે અને સર્વ સંપત્તિનો વિનાશ કરે છે.

Verse 17

असूयाविष्टमनसि यदि संपत्प्रवर्त्तते । तुषाग्निं वायुसंयोगमिव जानीहि सुव्रत ॥ १७ ॥

હે સુવ્રત! અસૂયાથી આવૃત મનમાં જો સંપત્તિ વધે, તો તેને ભૂસામાં છુપાયેલી અગ્નિ સમજી લે—વાયુના સંયોગે તરત ભભૂકી ઊઠે છે.

Verse 18

असूयोपेतमनसां दम्भाचारवतां तथा । परुषोक्तिरतानां च सुखं नेह परत्र च ॥ १८ ॥

જેનાં મન અસૂયાથી ભરેલા છે, જે દંભાચાર કરે છે અને કઠોર વચનમાં રત છે—તેમને ન ઇહલોકમાં સુખ છે, ન પરલોકમાં.

Verse 19

असूयाविष्टचित्तानां सदा निष्ठुरभाषिणाम् । प्रिया वा तनया वापि बान्धवा अप्यरातयः ॥ १९ ॥

જેનાં ચિત્તમાં ઈર્ષ્યા વ્યાપી છે અને જે સદા કઠોર વાણી બોલે છે, તેમના માટે પ્રિય પત્ની, પુત્ર અને પોતાના જ સગાં પણ શત્રુ સમાન બની જાય છે।

Verse 20

मनोभिलाषं कुरुते यः समीक्ष्य परस्त्रियम् । स स्वसंपद्विनाशाय कुठारो नात्र संशयः ॥ २० ॥

જે પરસ્ત્રીને જોઈ મનમાં કામના કરે છે, તે પોતાની જ સમૃદ્ધિના વિનાશ માટે કૂહાડો સમાન છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 21

यः स्वश्रेयोविनाशाय कुर्याद्यत्नं नरो मुने । सर्वेषां श्रेयसं दृष्ट्वा स कुर्यान्मत्सरं कुधीः ॥ २१ ॥

હે મુને! જે મનુષ્ય પોતાના જ કલ્યાણના વિનાશ માટે પ્રયત્ન કરે છે, તે બીજાનું શ્રેય જોઈ ઈર્ષ્યા કરે છે; તેની બુદ્ધિ વિપરીત છે।

Verse 22

मित्रापत्यगृहक्षेत्रधनधान्यपशुष्वपि । हानिमिच्छन्नरः कुर्यादसूयां सततं द्विज ॥ २२ ॥

હે દ્વિજ! જે મનુષ્ય બીજાની હાનિ ઇચ્છે છે, તે મિત્ર, સંતાન, ઘર, ખેતર, ધન, ધાન્ય અને પશુઓ પ્રત્યે પણ સતત ઈર્ષ્યા કરે છે।

Verse 23

अथ तस्याविनीतस्य ह्यसूयाविष्टचेतसः । हैहयास्तालजङ्घाश्च बलिनोऽरातयोऽभवन् ॥ २३ ॥

પછી તે અવનીત, ઈર્ષ્યાથી આવિષ્ટ ચિત્તવાળા માટે બલવાન હૈહય અને તાલજંઘ પણ શત્રુ બની ગયા।

Verse 24

यस्यानुकूलो लक्ष्मीशः सौभाग्यं तस्य वर्द्धते । सएव विमुखो यस्य सौभाग्यं तस्य हीयते ॥ २४ ॥

જેનાં પર લક્ષ્મીપતિ શ્રીવિષ્ણુ અનુકૂળ હોય, તેનું સૌભાગ્ય સતત વધે છે. અને જેનાં પરથી એ જ પ્રભુ વિમુખ થાય, તેનું સૌભાગ્ય ઘટે છે.

Verse 25

तावत्पुत्राश्च पौत्राश्च धनधान्यगृहादयः । यावदीक्षेत लक्ष्मीशः कृपापाङ्गेन नारद ॥ २५ ॥

હે નારદ! જ્યાં સુધી લક્ષ્મીપતિ શ્રીવિષ્ણુ કૃપાભર્યા કટાક્ષથી જુએ છે, ત્યાં સુધી જ પુત્ર-પૌત્ર, ધન-ધાન્ય, ઘર વગેરે બધું ટકીને રહે છે.

Verse 26

अपि मूर्खान्धबधिरजडाः शूरा विवेकिनः । श्लाघ्या भवन्ति विप्रेन्द्र प्रेक्षिता माधवेन ये ॥ २६ ॥

હે વિપ્રેન્દ્ર! માધવ જેમની તરફ દૃષ્ટિ કરે છે, તેઓ મૂર્ખ, અંધ, બહેરા કે જડ હોવા છતાં પ્રશંસનીય બને છે; તેઓ શૂર અને વિવેકી થાય છે.

Verse 27

सौभाग्यं तस्य हीयेत यस्यासूयादिलाञ्छनम् । जायते नात्र संदेहो जन्तुद्वेषो विशेषतः ॥ २७ ॥

જેનામાં ઈર્ષ્યા વગેરે દોષોના ચિહ્નો ઊભા થાય, તેનું સૌભાગ્ય ઘટે છે—એમાં શંકા નથી; ખાસ કરીને જીવદ્વેષ હોય ત્યારે.

Verse 28

सततं यस्य कस्यापि यो द्वेषं कुरुते नरः । तस्य सर्वाणि नश्यन्ति श्रेयांसि मुनिसत्तम ॥ २८ ॥

હે મુનિસત્તમ! જે મનુષ્ય સતત કોઈપણ પ્રત્યે દ્વેષ રાખે છે, તેના સર્વ મંગલકારી શ્રેય નાશ પામે છે.

Verse 29

असूया वर्द्धते यस्य तस्य विष्णुः पराङ्मुखः । धनं धान्यं मही संपद्विनश्यति ततो ध्रुवम् ॥ २९ ॥

જેનામાં અસૂયા સતત વધે છે, તેની તરફ ભગવાન વિષ્ણુ પરાઙ્મુખ થાય છે. ત્યારબાદ નિશ્ચયે તેનું ધન, ધાન્ય અને ભૂમિ-સમૃદ્ધિ નાશ પામે છે.

Verse 30

विवेकं हन्त्यहंकारस्त्वविवेकात्तु जीविनाम् । आपदः संभवन्त्येवेत्यहंकारं त्यजेत्ततः ॥ ३० ॥

અહંકાર વિવેકનો નાશ કરે છે. અને વિવેકના અભાવથી જીવીઓને આપત્તિઓ અનિવાર્ય રીતે આવે છે; તેથી અહંકાર ત્યજવો જોઈએ.

Verse 31

अहंकारो भवेद्यस्य तस्य नाशोऽतिवेगतः । असूयाविष्टमनसस्तस्य राज्ञः परैः सह ॥ ३१ ॥

જેનામાં અહંકાર ઊપજે છે, તેનો નાશ અતિ વેગથી થાય છે. અને જે રાજાનું મન અસૂયાથી ગ્રસ્ત હોય, તેનો વિનાશ શત્રુઓ સાથે જ થાય છે.

Verse 32

आयोधनमभूद् घोरं मासमेकं निरन्तरम् । हैहयैस्तालजङ्घैश्च रिपुभिः स पराजितः ॥ ३२ ॥

એક મહિના સુધી અવિરત ભયંકર યુદ્ધ થયું. અને તે શત્રુ હૈહય તથા તાલજઙ્ઘો દ્વારા પરાજિત થયો.

Verse 33

वनं गतस्ततो बाहुरन्तर्वत्न्या स्वभार्यया । अवाप परमां तुष्टिं तत्र दृष्ट्वा महत्सरः ॥ ३३ ॥

પછી બાહુ ગર્ભવતી પોતાની પત્ની સાથે વનમાં ગયો. ત્યાં મહાન સરોવર જોઈ તેણે પરમ તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 34

असूयोपेतमनसस्तस्य भावं निरीक्ष्य च । सरोगतविहंगास्ते लीनाश्चित्रमिदं महत् ॥ ३४ ॥

તેના ઈર્ષ્યાથી ભરેલા મનોભાવને જોઈ સરોવરમાં વસતા તે પક્ષીઓ લુપ્ત થઈ ગયા—આ ખરેખર અતિ અદ્ભુત અને મહાન દૃશ્ય હતું.

Verse 35

अहो कष्टमहो रूपं घोरमत्र समागतम् । विशन्तस्त्वरया वासमित्यूचुस्ते विहंगमाः ॥ ३५ ॥

“અહો, કેટલું કષ્ટ! અહીં કેટલું ઘોર રૂપ આવી પહોંચ્યું છે!” એમ કહી તે પક્ષીઓ ઉતાવળે પોતાના નિવાસમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 36

सोऽवगाह्य सरो भूपः पत्नीभ्यां सहितो मुदा । पीत्वा जलं च सुखदं वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥ ३६ ॥

રાજાએ પોતાની બે રાણીઓ સાથે આનંદથી સરોવરમાં સ્નાન કર્યું, સુખદ જળ પીધું અને પછી વૃક્ષમૂળ પાસે વિશ્રામ લીધો.

Verse 37

तस्मिन्बाहौ वनं याते तेनैव परिरक्षिताः । दुर्गुणान्विगणय्यास्य धिग्धिगित्यब्रुवन्प्रजाः ॥ ३७ ॥

એ મહાબાહુ વનમાં ગયો ત્યારે પણ, તેના જ રક્ષણમાં રહેલી પ્રજાએ તેના દુર્ગુણો ગણાવી વારંવાર કહ્યું—“ધિક્! ધિક્!”

Verse 38

यो वा को या गुणी मर्त्यः सर्वश्लाघ्यतरो द्विज । सर्वसंपत्समायुक्तोऽप्यगुणी निन्दितो जनैः ॥ ३८ ॥

હે દ્વિજ, જે કોઈ મનુષ્ય ગુણવાન હોય તે સર્વથી વધુ પ્રશંસનીય છે; અને સર્વ સંપત્તિથી યુક્ત હોવા છતાં ગુણહીન હોય તો લોકો તેને નિંદે છે.

Verse 39

अपकीर्तिसमो मृत्युर्लोकेष्वन्यो न विद्यते । यदा बाहुर्वनं यातस्तदा तद्रा ज्यगा जनाः । सन्तुष्टिं परमां याता दवथौ विगते यथा ॥ ३९ ॥

લોકોમાં અપકીર્તિ સમો બીજો કોઈ મૃત્યુ નથી. જ્યારે બાહુ વનમાં ગયો, ત્યારે તે રાજ્યના લોકો પરમ સંતોષને પામ્યા—જેમ દાહજ્વર ઉતરી જાય ત્યારે શાંતિ થાય તેમ.

Verse 40

निन्दितो बहुशो बाहुर्मृतवत्कानने स्थितः । निहत्य कर्म च यशो लोके द्विजवरोत्तम ॥ ४० ॥

ઘણી વાર નિંદિત થયેલો બાહુ અરણ્યમાં મૃત સમો રહ્યો; અને પોતાના કર્મફળ (પુણ્ય) તથા લોકયશને નષ્ટ કરીને, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ!

Verse 41

नास्त्यकीर्तिसमो मृत्युर्नास्ति क्रोधसमो रिपुः । नास्ति निंदासमं पापं नास्ति मोहसमासवः ॥ ४१ ॥

અપકીર્તિ સમો મૃત્યુ નથી; ક્રોધ સમો શત્રુ નથી. નિંદા સમું પાપ નથી; મોહ સમો નશો નથી.

Verse 42

नास्त्यसूयासमाकीर्तिर्नास्ति कामसमोऽनलः । नास्ति रागसमः पाशो नास्ति संगसमं विषम् ॥ ४२ ॥

અસૂયા સમી અપકીર્તિ નથી; કામ સમો અગ્નિ નથી. રાગ સમો પાશ નથી; સંગ (લૌકિક આસક્તિ) સમું વિષ નથી.

Verse 43

एवं विलप्य बहुधा बाहुरत्यन्तदुःखितः । जीर्णाङ्गो मनसस्तापाद् वृद्धभावादभूदसौ ॥ ४३ ॥

આ રીતે અનેક રીતે વિલાપ કરીને બાહુ અત્યંત દુઃખિત થયો. મનના દાહથી તેના અંગો જર્જરિત થયા અને તે વૃદ્ધભાવને પામ્યો.

Verse 44

गते बहुतिथे काले और्वाश्रमसमीपतः । स बाहुर्व्याधिना ग्रस्तो ममार मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥

ઘણો સમય વીતી ગયા પછી, ઔર્વ મુનિના આશ્રમની નજીક, વ્યાધિથી પીડિત રાજા બાહુનું અવસાન થયું, હે મુનિશ્રેષ્ઠ।

Verse 45

तस्य भार्या च दुःखार्ता कनिष्ठा गर्भिणी तदा । चिरं विलप्य बहुधा सह गन्तुं मनो दधे ॥ ४५ ॥

તેની કનિષ્ઠ પત્ની, તે સમયે ગર્ભવતી, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ લાંબા સમય સુધી અનેક રીતે વિલાપ કરી અને મનમાં તેની સાથે જવાની પ્રતિજ્ઞા કરી।

Verse 46

समानीय च सैधांसि चितां कृत्वातिदुःखिता । समारोप्य तमारूढं स्वयं समुपचक्रमे ॥ ४६ ॥

પછી તેણે લાકડાં ભેગાં કરીને ચિતા રચી; અત્યંત દુઃખિત થઈ તેને ચિતાપર સુવડાવી અને પોતે પણ ચિતાપર ચઢી (ચિતા-પ્રવેશનું) કાર્ય આરંભ્યું।

Verse 47

एतस्मिन्नन्तरे धीमानौर्वस्तेजोनिधिर्मुनिः । एतद्विज्ञातवान्सर्वं परमेण समाधिना ॥ ४७ ॥

આ વચ્ચે, તેજના નિધાન એવા ધીમાન ઔર્વ મુનિએ પરમ સમાધિ દ્વારા આ બધું જાણી લીધું।

Verse 48

भूतं भव्यं वर्त्तमानं त्रिकालज्ञा मुनीश्वराः । गतासूया महात्मानः पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषा ॥ ४८ ॥

ત્રિકાલજ્ઞ મુનીશ્વરો ભૂત, ભવ્ય અને વર્તમાનને જ્ઞાનચક્ષુથી જુએ છે; તે મહાત્માઓ અસૂયા—ઈર્ષ્યાથી રહિત હોય છે।

Verse 49

तपोभिस्तेजसां राशिरौर्वपुण्यसमो मुनिः । संप्राप्तस्तत्र साध्वी च यत्र बाहुप्रिया स्थिता ॥ ४९ ॥

તપસ્યાથી તેજનો ઢગલો બનેલા, ઔર્વ સમાન પુણ્યવાન તે મુનિ જ્યાં સાધ્વી બાહુપ્રિયા સ્થિત હતી ત્યાં જ આવી પહોંચ્યા।

Verse 50

चितामारोढुमुद्युक्तां तां दृष्ट्वा मुनिसत्तमः । प्रोवाच धर्ममूलानि वाक्यानि मुनिसत्तमः ॥ ५० ॥

તેણે ચિતામાં ચઢવા તૈયાર છે એમ જોઈ, મુનિશ્રેષ્ઠે ધર્મના મૂળ સુધી પહોંચતા વચનો કહ્યા।

Verse 51

और्व उवाच । राजवर्यप्रिये साध्वि मा कुरुष्वातिसाहसम् । तवोदरे चक्रवर्ती शत्रुहन्ता हि तिष्ठति ॥ ५१ ॥

ઔર્વ બોલ્યા—હે સાધ્વી, રાજશ્રેષ્ઠની પ્રિયે, અતિસાહસ ન કર. તારા ગર્ભમાં ચક્રવર્તી, શત્રુહંતા પુત્ર નિવાસ કરે છે।

Verse 52

बालापत्याश्च गर्भिण्यो ह्यदृष्टऋतवस्तथा । रजस्वला राजसुते नारोहन्ति चितां शुभे ॥ ५२ ॥

હે શુભ રાજકન્યા, નાનાં સંતાનવાળી, ગર્ભવતી, જેમને હજી રજોદર્શન થયું નથી, અને રજસ્વલા—એવી સ્ત્રીઓ ચિતામાં ચઢતી નથી।

Verse 53

ब्रह्महत्यादिपापानां प्रोक्ता निष्कृतिरुत्तमैः । दम्भिनो निंदकस्यापि भ्रूणघ्नस्य न निष्कृतिः ॥ ५३ ॥

બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપો માટે ઉત્તમોએ પ્રાયશ્ચિત્ત કહ્યું છે; પરંતુ દંભી, નિંદક અને ભ્રૂણઘ્ન માટે કોઈ નિષ્કૃતિ નથી।

Verse 54

नास्तिकस्य कृतघ्नस्य धर्मोपेक्षाकरस्य च । विश्वासघातकस्यापि निष्कृतिर्नास्ति स्रुवते ॥ ५४ ॥

હે સ્રુવતે, નાસ્તિક, કૃતઘ્ન, ધર્મની ઉપેક્ષા કરનાર અને વિશ્વાસઘાત કરનાર માટે પણ કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી.

Verse 55

तस्मादेतन्महत्पापं कर्त्तुं नार्हसि शोभने । यदेतद्दुःखमुत्पन्नं तत्सर्वं शांतिमेष्यति ॥ ५५ ॥

અતએવ, હે શોભને, તું આ મહાપાપ કરવાનું યોગ્ય નથી. અહીં જે દુઃખ ઉત્પન્ન થયું છે તે સર્વે પૂર્ણ રીતે શાંતિમાં પરિણમશે.

Verse 56

इत्युक्ता मुनिना साध्वी विश्वस्य तदनुग्रहम् । विललापातिदुःखार्ता समुह्यधवपत्कजौ ॥ ५६ ॥

મુનિએ વિશ્વહિત માટે એમ કહ્યું. તે સાધ્વી સ્ત્રી અતિદુઃખથી વ્યાકુળ થઈ વિલાપ કરવા લાગી અને ભાન ગુમાવી નીચે પડી ગઈ.

Verse 57

और्वोऽपि तां पुनः प्राह सर्वशास्त्रार्थकोविदः । मा रोदी राजतनये श्रियमग्र्ये गमिष्यसि ॥ ५७ ॥

સર્વશાસ્ત્રાર્થમાં નિપુણ ઔર્વ મુનિએ તેને ફરી કહ્યું—“હે રાજકન્યા, રડો નહીં; તું પરમ શ્રેષ્ઠ શ્રી-સમૃદ્ધિને પ્રાપ્ત કરશ.”

Verse 58

मा मुंचास्रं महाभागे प्रेतो दाह्योऽद्य सज्जनैः । तस्माच्छोकं परित्यज्य कुरु कालोचितां क्रियाम् ॥ ५८ ॥

હે મહાભાગે, આંસુ ન વહાવ. આજે આ પ્રેતદેહનો દાહ સજ્જનો દ્વારા થવો જોઈએ. તેથી શોક ત્યજી સમયોચિત ક્રિયા કર.

Verse 59

पंडिते वापि मूर्खे वा दरिद्रे वा श्रियान्विते । दुर्वृत्ते वा सुवृत्ते वा मृत्योः सर्वत्र तुल्यता ॥ ५९ ॥

પંડિત હોય કે મૂર્ખ, દરિદ્ર હોય કે શ્રીમંત, દુર્વૃત્ત હોય કે સુવૃત્ત—મૃત્યુ સર્વત્ર સર્વ માટે સમાન છે.

Verse 60

नगरे वा तथारण्ये दैवमत्रातिरिच्यते ॥ ६० ॥

નગરમાં હોય કે અરણ્યમાં—આ વિષયમાં દૈવ (ભાગ્ય) જ પ્રધાન કહેવાય છે.

Verse 61

यद्यत्पुरातनं कर्म तत्तदेवेह युज्यते । कारणं दैवमेवात्र मन्ये सोपाधिका जनाः ॥ ६१ ॥

જે જે પુરાતન કર્મ કરાયું છે, તેનું જ ફળ અહીં ભોગવાય છે. આ વિષયમાં હું માનું છું કે દૈવ જ કારણ છે; પરંતુ ઉપાધિબંધ સામાન્ય લોકો અન્યથા માને છે.

Verse 62

गर्भे वा बाल्यभावे वा यौवने वापि वार्द्धके । मृत्योर्वशं प्रयातव्यं जन्तुभिः कमलानने ॥ ६२ ॥

ગર્ભમાં હોય કે બાળપણમાં, યુવાનીમાં હોય કે વૃદ્ધાવસ્થામાં—હે કમલાનને—જીવોને અવશ્ય મૃત્યુના વશમાં જવું પડે છે.

Verse 63

हन्ति पाति च गोविन्दो जन्तून्कर्मवशे स्थितान् । प्रवादं रोपयन्त्यज्ञा हेतुमात्रेषु जन्तुषु ॥ ६३ ॥

કર્મવશ સ્થિત જીવોને ગોવિંદ જ સંહાર પણ કરે છે અને પાલન પણ કરે છે. પરંતુ અજ્ઞ લોકો માત્ર નિમિત્તમાત્ર કારણો—જીવો અને સાધનો—પર દોષારોપણ અને નિંદા રોપે છે.

Verse 64

तस्माद्दुःखं परित्यज्य सुखिनी भव सुव्रते । कुरु पत्युश्च कर्माणि विवेकेन स्थिरा भव ॥ ६४ ॥

અતએવ, હે સુવ્રતે, દુઃખનો ત્યાગ કરીને સુખિની થા. વિવેકપૂર્વક પતિસંબંધિત કર્તવ્યો કર અને સ્થિર રહેજે.

Verse 65

एतच्छरीरं दुःखानां व्याधीनामयुतैर्वृतम् । सुखाभासं बहुक्लेशं कर्मपाशेन यन्त्रितम् ॥ ६५ ॥

આ શરીર અસંખ્ય દુઃખો અને રોગોથી ઘેરાયેલું છે; તે સુખનો માત્ર આભાસ આપે છે, અનેક ક્લેશોથી ભરેલું છે અને કર્મપાશથી બંધાયેલું છે.

Verse 66

इत्याश्वास्य महाबुद्धिस्तया कार्याण्यकारयत् । त्यक्तशोका च सा तन्वी नता प्राह मुनीश्वरम् ॥ ६६ ॥

આ રીતે આશ્વાસન આપી મહાબુદ્ધિ મુનિએ તેણી દ્વારા જરૂરી કર્મો કરાવ્યાં. શોક ત્યજી તે સુકુમારી નમીને મુનીશ્વરને બોલી.

Verse 67

किमत्र चित्रं यत्सन्तः परार्थफलकांक्षिणः । नहि द्रुमाश्च भोगार्थं फलन्ति जगतीतले ॥ ६७ ॥

આમાં આશ્ચર્ય શું છે કે સંતો પરહિતના ફળની ઇચ્છા કરે છે? ધરતી પર વૃક્ષો પોતાના ભોગ માટે ફળ આપતા નથી.

Verse 68

योऽन्यदुःखानि विज्ञाय साधुवाक्यैः प्रबोधयेत् । स एव विष्णुस्तत्त्वस्थो यतः परहिते स्थितः ॥ ६८ ॥

જે અન્યના દુઃખોને જાણી સદ્વચનોથી તેમને જાગૃત કરે છે, તે જ તત્ત્વસ્થ વિષ્ણુ છે; કારણ કે તે પરહિતમાં સ્થિત રહે છે.

Verse 69

अन्यदुःखेन यो दुःखी योऽन्य हर्षेण हर्षितः । स एव जगतामीशो नररूपधरो हरिः ॥ ६९ ॥

જે પરના દુઃખે દુઃખી થાય અને પરના હર્ષે હર્ષિત થાય—એ જ જગતનો ઈશ્વર, નરરૂપ ધારણ કરનાર હરિ છે.

Verse 70

सद्भिः श्रुतानि शास्त्राणि परदुःखविमुक्तये । सर्वेषां दुःखनाशाय इति सन्तो वदन्ति हि ॥ ७० ॥

સદ્જનો પરદુઃખથી મુક્તિ માટે શાસ્ત્રોનું શ્રવણ-અધ્યયન કરે છે; સંતુ કહે છે કે શાસ્ત્રનો હેતુ સર્વના દુઃખનો નાશ છે.

Verse 71

यत्र सन्तः प्रवर्त्तन्ते तत्र दुःखं न बाधते । वर्तते यत्र मार्तण्डः कथं तत्र तमो भवेत् ॥ ७१ ॥

જ્યાં સંતો ધર્માચરણમાં પ્રવૃત્ત રહે છે ત્યાં દુઃખ બાધતું નથી. જ્યાં માર્તંડ સૂર્ય પ્રકાશે છે ત્યાં અંધકાર કેમ રહે?

Verse 72

इत्येवं वादिनी सा तु स्वपत्युश्चापराः क्रियाः । चकार तत्सरस्तीरे मुनिप्रोक्तविधानतः ॥ ७२ ॥

આ રીતે કહીને તેણે તે સરોવરના કિનારે, મુનિએ કહેલા વિધાન મુજબ, પોતાના પતિ માટે તથા અન્ય નિર્ધારિત ક્રિયાઓ વિધિપૂર્વક કરી।

Verse 73

स्थिते तत्र मुनौ राजा देवराडिव संज्वलन् । चितामध्याद्विनिष्क्रम्य विमानवरमास्थितः ॥ ७३ ॥

મુનિ ત્યાં ઊભા હતા ત્યારે, રાજા દેવરાજ સમો તેજસ્વી બની ચિતાના મધ્યમાંથી બહાર નીકળ્યો અને શ્રેષ્ઠ વિમાન પર આરૂઢ થયો।

Verse 74

प्रपेदे परमं धाम नत्वा चौर्वं मुनीश्वरम् । महापातकयुक्ता वा युक्ता वा चोपपातकैः । परं पदं प्रयान्त्येव महद्भिरवलोकिताः ॥ ७४ ॥

મુનીશ્વર ચૌર્વને નમસ્કાર કરીને ચૌર્વે પરમ ધામ પ્રાપ્ત કર્યું. મહાપાતકોથી યુક્ત હોય કે ઉપપાતકોમાં ફસાયેલ હોય—મહાત્માઓની કૃપાદૃષ્ટિ પડતાં જ તેઓ નિશ્ચયે પરમ પદે પહોંચે છે।

Verse 75

कलेवरं वा तद्भस्म तद्धूमं वापि सत्तम । यदि पश्यति पुण्यात्मा स प्रयाति परां गतिम् ॥ ७५ ॥

હે સત્તમ! કોઈ પુણ્યાત્મા તે દેહને, અથવા તેની ભસ્મને, કે તેની ધૂમને પણ જોવે તો તે પરમ ગતિ—પરમ પદ—પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 76

पत्युः कृतक्रिया सा तु गत्वाश्रमपदं मुनेः । चकार तस्य शुश्रूषां सपत्न्या सह नारद ॥ ७६ ॥

પતિની અંત્યક્રિયા કરીને તે સ્ત્રી મુનિના આશ્રમમાં ગઈ; અને હે નારદ, સહપત્ની સાથે તેણે તેમની સેવા-શુશ્રૂષા કરી।

Verse 77

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના પ્રથમપાદમાં ‘ગંગામાહાત્મ્ય’ નામનો સાતમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।