The Greatness of the Gaṅgā (Gaṅgāmāhātmya)
સૂત કહે છે—ભક્તિથી પ્રસન્ન નારદ શાસ્ત્રાર્થજ્ઞ સનકને પૂછે છે કે કયું ક્ષેત્ર અને કયું તીર્થ સર્વોત્તમ? સનક ‘રહસ્ય’ બ્રહ્મોપદેશ સાથે તીર્થપ્રશંસા કરીને પ્રયાગમાં ગંગા–યમુના સંગમને સર્વ ક્ષેત્ર-તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ, દેવ-ઋષિ-મનુઓથી સેવિત જાહેર કરે છે। ગંગાનું માહાત્મ્ય (વિષ્ણુપાદથી ઉત્પત્તિ) વર્ણવાય છે—નામસ્મરણ, ઉચ્ચાર, દર્શન, સ્પર્શ, સ્નાન અને એક બિંદુથી પણ પાપનાશ તથા ઉચ્ચ ગતિ મળે છે। પછી કાશી/વારાણસી (અવિમુક્ત)ની સ્તુતિ અને મૃત્યુસમયે સ્મરણથી શિવપદપ્રાપ્તિ કહેવાય છે, છતાં સંગમને વધુ મહિમાવાન ગણાય છે। હરિ-શંકર (અને બ્રહ્મા)ની અભેદતા શીખવીને પંથભેદથી ચેતવાય છે। અંતે પુરાણપાઠ અને પુરાણવક્તાનું સન્માન ગંગા/પ્રયાગના પુણ્ય સમાન ગણાય છે અને ગંગા, ગાયત્રી, તુલસી દુર્લભ તારક આધાર કહેવાય છે।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । भगवद्भक्तिमाहात्म्यं श्रुत्वा प्रीतस्तु नारदः । पुनः पप्रच्छ सनकं ज्ञानविज्ञानपारगम् ॥ १ ॥
સૂત બોલ્યા—ભગવદ્-ભક્તિનું માહાત્મ્ય સાંભળી મુનિશ્રેષ્ઠ નારદ આનંદિત થયા; જ્ઞાન-વિજ્ઞાનમાં પારંગત સનકને તેમણે ફરી પ્રશ્ન કર્યો ॥૧॥
Verse 2
नारद उवाच । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं तीर्थानां च तथोत्तमम् । परया दयया तथवं ब्रूहिं शास्त्रार्थपारग ॥ २ ॥
નારદ બોલ્યા—હે શાસ્ત્રાર્થમાં પારંગત! પરમ દયાથી મને કહો—ક્ષેત્રોમાં શ્રેષ્ઠ ક્ષેત્ર કયું? અને તીર્થોમાં પણ શ્રેષ્ઠ તીર્થ કયું? ॥૨॥
Verse 3
सनक उवाच । शुणु ब्रह्मन्तरं गुह्यं सर्वसंपत्करं परम् । दुःस्वन्पनाशनं पुण्यं धर्म्यं पापहरं शुभम् ॥ ३ ॥
સનક બોલ્યા—સાંભળો, બ્રહ્મનું આ ગુહ્ય આંતરિક તત્ત્વ પરમ છે અને સર્વ સંપત્તિ આપનારું છે; તે દુઃસ્વપ્નનો નાશ કરે છે, પુણ્યદાયક, ધર્મ્ય, પાપહર અને શુભ છે ॥૩॥
Verse 4
श्रोतव्यं मुनिभिर्नित्यं दुष्टग्रहनिवारणम् । सर्वरोगप्रशमनमायुर्वर्ध्दनकारणम् ॥ ४ ॥
આ મুনિઓએ નિત્ય શ્રવણ કરવું યોગ્ય છે; તે દુષ્ટ ગ્રહોની પીડા નિવારે છે, સર્વ રોગોને શમાવે છે અને આયુષ્યવૃદ્ધિનું કારણ બને છે ॥૪॥
Verse 5
क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं तीर्थानां च तथोत्तमम् । गङ्गायमुनयोर्योगं वदन्ति परमर्षयः ॥ ५ ॥
ક્ષેત્રોમાં આ પરમ શ્રેષ્ઠ ક્ષેત્ર છે અને તીર્થોમાં પણ આ જ સર્વોત્તમ છે—એવું પરમર્ષિઓ કહે છે—ગંગા અને યમુનાનો પાવન સંગમ।
Verse 6
सितासितोदकं तीर्थं ब्रह्माद्याः सर्वदेवताः । मुनयो मनवश्चैव सेवन्ते पुण्यकाङ्क्षिणः ॥ ६ ॥
‘સિતાસિતોદક’ નામનું આ તીર્થ પરમ પુણ્યદાયક છે. બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવતાઓ, તેમજ મુનિઓ અને મનુઓ પણ—પુણ્યની ઇચ્છાથી—તેનું સેવન કરે છે।
Verse 7
गङ्गा पुण्यनदी ज्ञेया यतो विष्णुपदोद्भवा । रविजा यमुना ब्रह्मंस्तयोर्योगः शुभावहः ॥ ७ ॥
ગંગાને પરમ પુણ્યનદી તરીકે જાણવી, કારણ કે તે વિષ્ણુના પાદમાંથી ઉદ્ભવી છે. હે બ્રાહ્મણ, યમુના સૂર્યજ છે; બંનેનો સંગમ શુભફળદાયક છે।
Verse 8
स्मृतार्तिनाशिनी गङ्गा नदीनां प्रवरा मुने । सर्वपापक्षयकरी सर्वोपद्रवनाशिनी ॥ ८ ॥
હે મુને, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગંગા સ્મરણ માત્રથી દુઃખનો નાશ કરે છે. તે સર્વ પાપનો ક્ષય કરનારી અને સર્વ ઉપદ્રવોને દૂર કરનારી છે।
Verse 9
यानि क्षेत्राणि पुण्यानि समुद्रान्ते महीतले । तेषां पुण्यतमं ज्ञेयं प्रयागाख्यं महामुने ॥ ९ ॥
હે મહામુને, સમુદ્રપર્યંત આ ધરતી પર જેટલા પુણ્યક્ષેત્રો છે, તેમાં ‘પ્રયાગ’ નામનું સ્થાન સર્વाधिक પુણ્યતમ છે એમ જાણો।
Verse 10
इयाज वेधा यज्ञेन यत्र देवं रमापतिम् । तथैव मुनयः सर्वे चक्रश्च विविधान्मखान् ॥ १० ॥
ત્યાં વિધાતા (વેધા) એ યજ્ઞ દ્વારા રમાપતિ ભગવાનનું પૂજન કર્યું; તેમ જ સર્વ મુનિઓએ પણ વિવિધ પ્રકારના મખ-યજ્ઞો કર્યા।
Verse 11
सर्वतीर्थाभिषेकाणि यानि पुण्यानि तानि वै । गङ्गाबिन्द्वभिषेकस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ११ ॥
સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન-અભિષેકથી મળતાં પુણ્યો ખરાં જ છે; પરંતુ ગંગાના એક બિંદુના અભિષેકના પુણ્યની સોળમી કળા જેટલાં પણ નથી।
Verse 12
गङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयाद्योजनानां शते स्थितः । सोऽपि मुच्येत पापेभ्यः किमु गङ्गाभिषेकवान् ॥ १२ ॥
સો યોજન દૂર રહેલો પણ જે ‘ગંગા, ગંગા’ કહે છે તે પણ પાપોથી મુક્ત થાય છે; તો ગંગાજલથી અભિષિક્ત/સ્નાત થયેલની તો વાત જ શું!
Verse 13
विष्णुपादोद्भवा देवी विश्वेश्वरशिरः स्थिता । संसेव्या मुनिभिर्देवः किं पुनः पामरैर्जनै ॥ १३ ॥
હે દેવી! વિષ્ણુના પાદમાંથી ઉદ્ભવી વિશ્વેશ્વરના શિરે સ્થિત રહેનારી તું મુનિઓ દ્વારા પણ સેવિત છે; તો સામાન્ય જનોએ તો કેટલું વધુ વંદન કરવું જોઈએ!
Verse 14
यत्सैकतं ललाटे तु ध्रियते मनुजोत्तमैः । तत्रैव नेत्रं विज्ञेयं विध्यर्द्धाधः समुज्ज्वलत् ॥ १४ ॥
શ્રેષ્ઠ પુરુષો લલાટે ધારણ કરે તે પવિત્ર મૃત્તિકા/રેતીનું તિલક જ્યાં હોય, ત્યાં જ ભ્રૂ-રેખાથી અર્ધમાત્ર ઉપર તેજસ્વી દિવ્ય નેત્ર છે એમ જાણવું।
Verse 15
यन्मज्जनं महापुण्यं दुर्लभं त्रिदिवौकसाम् । सारूप्यदायकं विष्णोः किमस्मात्कथ्यते परम ॥ १५ ॥
તે પવિત્ર સ્થાને કરેલું મજ્જન મહાપુણ્યદાયક છે, જે સ્વર્ગવાસીઓને પણ દુર્લભ છે. તે શ્રીવિષ્ણુનું સારૂપ્ય આપે છે—આથી પરે શું કહેવાય?
Verse 16
यत्र स्नाताः पापिनोऽपि सर्वपापविवर्जिताः । महद्विमानमारूढाः प्रयान्ति परमं पदम् ॥ १६ ॥
જ્યાં સ્નાન કરવાથી પાપીઓ પણ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; અને મહાન વિમાનમાં આરોહણ કરીને પરમ પદે પ્રસ્થાન કરે છે.
Verse 17
यत्र स्नाता महात्मानः पितृमातृकुलानि वै । सहस्राणि समुद्धृत्य विष्णुलोके व्रजन्ति वै ॥ १७ ॥
જ્યાં મહાત્મા ભક્તો સ્નાન કરે છે, ત્યાં તેઓ પિતૃકુલ અને માતૃકુલના હજારો કુટુંબોનું ઉદ્ધાર કરીને વિષ્ણુલોકમાં જાય છે.
Verse 18
स स्नातः सर्वतीर्थेषु यो गङ्गां स्मरति द्विज । पुण्यक्षेत्रेषु सर्वेषु स्थितवान्नात्र संशयः ॥ १८ ॥
હે દ્વિજ! જે ગંગાનું સ્મરણ કરે છે, તે જાણે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરેલો છે; અને સર્વ પુણ્યક્ષેત્રોમાં સ્થિત થયેલો છે—એમાં શંકા નથી.
Verse 19
यत्र स्नातं नरं दृष्ट्वा पापोऽपि स्वर्गभूमिभाक् । मदङ्गस्पर्शेमात्रेण देवानामाधिपो भवेत् ॥ १९ ॥
તે પવિત્ર સ્થાને સ્નાન કરેલા પુરુષને જોઈને પાપી પણ સ્વર્ગનો અધિકારી બને છે; અને મારા અંગસ્પર્શ માત્રથી કોઈ દેવોના અધિપતિ પણ બની શકે છે.
Verse 20
तुलसीमूलसंभूता द्विजपादोद्भवा तथा । गङ्गोद्भवा तु मृल्लोकान्नयत्यच्युतरूपताम् ॥ २० ॥
તુલસીના મૂળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી માટી, તેમજ દ્વિજ (બ્રાહ્મણ)ના પગલાંમાંથી આવેલી માટી, અને વિશેષ કરીને ગંગાજન્ય પવિત્ર મૃત્તિકા—આ લોકમાં મનુષ્યોને અચ્યુત (વિષ્ણુ) સમાન અવસ્થાએ પહોંચાડે છે।
Verse 21
गङ्गा च तुलसी चैव हरिभक्तिरचञ्चला । अत्यन्तदुर्ल्लभा नॄणां भक्तिर्द्धर्मप्रवक्तरि ॥ २१ ॥
ગંગા, તુલસી અને હરિ પ્રત્યે અચળ ભક્તિ—આ બધું મનુષ્યો માટે અત્યંત દુર્લભ છે; તેમજ સદ્ધર્મ પ્રચારક ગુરુ પ્રત્યેની ભક્તિ પણ અતિ દુર્લભ છે।
Verse 22
सद्धर्मवक्तुः पदसंभवां मृदं गङ्गोद्भवां चैव तथा तुलस्याः । मूलोद्भवां भक्तियुतो मनुष्यो धृत्वा शिरस्येति पदं च विष्णोः ॥ २२ ॥
સદ્ધર્મ ઉપદેશકના પગલાંમાંથી આવેલી માટી, ગંગાજન્ય માટી અને તુલસીના મૂળમાંથી ઉત્પન્ન માટી—ભક્તિયુક્ત મનુષ્ય તેને શિરે ધારણ કરીને વિષ્ણુપદ (ધામ) પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 23
कदा यास्याम्यहं गङ्गां कदा पश्यामि तामहम् । वाञ्च्छत्यपि च यो ह्येवं सोऽपि विष्णुपदं व्रजेत् ॥ २३ ॥
“હું ક્યારે ગંગા જઈશ? હું ક્યારે તેનું દર્શન કરીશ?”—આ રીતે માત્ર ઇચ્છા રાખનાર પણ વિષ્ણુપદને પામે છે।
Verse 24
गङ्गाया महिमा ब्रह्मन्वक्तुं वर्षशतैरपि । न शक्यते विष्णुनापि किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ २४ ॥
હે બ્રહ્મન, ગંગાની મહિમા સો સો વર્ષ બોલીએ તોય પૂર્ણ રીતે કહી શકાતી નથી—વિષ્ણુ પણ સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવી શકતા નથી; તો પછી અન્ય લોકો બહુ બોલીને શું કરી શકે?
Verse 25
अहो माया जगत्सर्वं मोहयत्येतदद्भुतम् । यतो वै नरकं यान्ति गङ्गानाम्नि स्थितेऽपि हि ॥ २५ ॥
અહો! કેટલું અદ્ભુત—માયા સર્વ જગતને મોહમાં મૂકે છે; તેથી ‘ગંગા’ નામ ધરાવતા સ્થાને રહીને પણ લોકો નરકમાં જાય છે।
Verse 26
संसारदुःख विच्छेदि गङ्गानाम प्रकीर्तितम् । तथा तुलस्या भक्तिश्च हरिकीर्तिप्रवक्तरि ॥ २६ ॥
ગંગા-નામને સંસારદુઃખ છેદનારું કહીને પ્રકીર્તિત કર્યું છે; તેમ જ તુલસી પ્રત્યે ભક્તિ અને હરિ-કીર્તિ કહેનાર પ્રત્યે ભક્તિ પણ (પરમ પાવન) છે।
Verse 27
सकृदप्युच्चरेद्यस्तु गङ्गेत्येवाक्षरद्वयम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ २७ ॥
જે એક વાર પણ ‘ગંગા’—આ દ્વાક્ષર નામ ઉચ્ચારે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈને વિષ્ણુલોકને પામે છે।
Verse 28
योजनत्रितयं यस्तु गङ्गायामधिगच्छति । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोकं समेति हि ॥ २८ ॥
જે ગંગાના કિનારે ત્રણ યોજન જેટલું ગમન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈને નિશ્ચયે સૂર્યલોકને પામે છે।
Verse 29
सेयं गङ्गा महापुण्या नदी भक्त्या निषेविता । मेषतौलिमृगार्केषु पावयत्यखिलं जगत् ॥ २९ ॥
આ જ ગંગા મહાપુણ્યમયી નદી છે, જેને ભક્તિપૂર્વક સેવવામાં આવે છે; સૂર્ય મેષ, તુલા અને મૃગમાં સ્થિત હોય ત્યારે તે સમગ્ર જગતને પાવન કરે છે।
Verse 30
गोदावरी भीमरथी कृष्णा रेवा सरस्वती । तुङ्गभद्रा च कावेरी कालिन्दी बाहुदा तथा ॥ ३० ॥
ગોદાવરી, ભીમરથી, કૃષ્ણા, રેવા (નર્મદા), સરસ્વતી, તુંગભદ્રા, કાવેરી, કાલિન્દી (યમુના) તથા બાહુદા—આ પવિત્ર નદીઓનું સ્મરણ અને પૂજન કરવું જોઈએ।
Verse 31
वेत्रवती ताम्रपर्णी सरयूश्च द्विजोत्तम । एवमादिषु तीर्थेषु गङ्गा मुख्यतमा स्मृता ॥ ३१ ॥
હે દ્વિજોત્તમ! વેત્રવતી, તામ્રપર્ણી અને સરયૂ વગેરે તીર્થોમાં ગંગા દેવીને સર્વપ્રધાન તરીકે સ્મરવામાં આવે છે।
Verse 32
यथा सर्वगतो विष्णुर्जगव्द्याप्य प्रतिष्टितः । तथेयं व्यापिनी गङ्गा सर्वपापप्रणाशिनी ॥ ३२ ॥
જેમ સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ સમગ્ર જગતમાં વ્યાપીને પ્રતિષ્ઠિત છે, તેમ આ ગંગા પણ સર્વત્ર વ્યાપીને સર્વ પાપોનો નાશ કરનારી છે।
Verse 33
अहो गङ्गा जगद्धात्री स्नानपानादिभिर्जगत् । पुनाति पावनीत्येषा न कथं सेव्यते नृभिः ॥ ३३ ॥
અહો! ગંગા જગદ્ધાત્રી છે; સ્નાન, પાન વગેરે દ્વારા તે જગતને પવિત્ર કરે છે. ‘પાવની’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હોવા છતાં મનુષ્યો તેની સેવા કેમ નથી કરતા?
Verse 34
तीर्थानामुत्तमं तीर्थं क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । वाराणसीति विख्यातं सर्वदेवनिषेवितम् ॥ ३४ ॥
તીર્થોમાં આ ઉત્તમ તીર્થ છે અને ક્ષેત્રોમાં ઉત્તમ ક્ષેત્ર છે. તે ‘વારાણસી’ તરીકે વિખ્યાત છે, જે સર્વ દેવતાઓ દ્વારા સેવિત અને પૂજિત છે।
Verse 35
ते एव श्रवणे धन्ये संविदाते बहुश्रुतम् । इह श्रुतिमतां पुंसां काशी याभ्यां श्रुताऽसकृत् ॥ ३५ ॥
ધન્ય છે તે જ બે કાન જે શ્રવણ કરે છે; કારણ કે તે મહાશ્રુત જ્ઞાન આપે છે. આ લોકમાં શ્રુતિમંત પુરુષો માટે કાશી વારંવાર સાંભળેલી અને સ્તુત છે.
Verse 36
ये यं स्मरन्ति संस्थानमविमुक्तं द्विजोत्तमम् । निर्धूतसर्वपापास्ते शिवलोकं व्रजन्ति वै ॥ ३६ ॥
હે દ્વિજોત્તમ! જે ‘અવિમુક્ત’ નામના આ પવિત્ર ધામનું સ્મરણ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈ નિશ્ચયે શિવલોકને પામે છે.
Verse 37
योजनानां शतस्थोऽपि अविमुक्तं स्मरेद्यदि । बहुपातकपूर्णोऽपि पदं गच्छत्यनामयम् ॥ ३७ ॥
કોઈ સો યોજન દૂર હોય તોય જો અવિમુક્તનું સ્મરણ કરે, તો તે—ઘણા પાતકોથી ભરેલો હોવા છતાં—દુઃખરહિત, નિરામય પરમ પદને પામે છે.
Verse 38
प्राणप्रयाणसमये योऽविमुक्तं स्मरेद्द्विज । सोऽपि पापविनिर्मुक्तः शैवं पदमवाप्नुयात् ॥ ३८ ॥
હે દ્વિજ! પ્રાણપ્રયાણના સમયે જે અવિમુક્તનું સ્મરણ કરે છે, તે પણ પાપમુક્ત થઈ શિવના પરમ પદને પામે છે.
Verse 39
काशीस्मरणजं पुण्यं भुक्त्वा स्वर्गे तदन्ततः । पृथिव्यामेकराड् भूत्वा काशीं प्राप्य च मुक्तिभाक् ॥ ३९ ॥
કાશી-સ્મરણથી ઉત્પન્ન પુણ્યને સ્વર્ગમાં ભોગવી, તે ક્ષીણ થયા પછી, મનુષ્ય પૃથ્વી પર એકછત્ર રાજા બને છે; અને પછી ફરી કાશી પ્રાપ્ત કરીને મુક્તિનો ભાગી બને છે.
Verse 40
बहुनात्र किमुक्तेन वाराणस्या गुणान्प्रति । नामापि गृह्णातां काश्याश्चतुर्वर्गो न दूरतः ॥ ४० ॥
અહીં વારાણસીના ગુણો વિશે ઘણું કહીને શું? જે માત્ર કાશીનું નામ પણ લે છે, તેમના માટે ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ—ચાર પુરુષાર્થ દૂર નથી।
Verse 41
गङ्गायमुनयोर्योगोऽधिकः काश्या अपि द्विज । यस्य दर्शनमात्रेण नरा यान्ति परां गतिम् ॥ ४१ ॥
હે દ્વિજ! ગંગા-યમુનાનો પવિત્ર સંગમ કાશી કરતાં પણ વધુ મહાન છે; જેના માત્ર દર્શનથી મનુષ્યો પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 42
मकरस्थे रवौ गङ्गा यत्र कुत्रावगाहिता । पुनाति स्नानपानाद्यैर्नयन्तीन्द्रपुरं जगत् ॥ ४२ ॥
સૂર્ય મકરમાં સ્થિત હોય ત્યારે ગંગામાં જ્યાં ક્યાંય સ્નાન કરાય, તે સ્નાન-પાન વગેરે પુણ્યકર્મોથી જગતને પવિત્ર કરી જીવોને ઇન્દ્રપુર તરફ દોરી જાય છે।
Verse 43
यो गङ्गां भजते नित्यं शंकरो लोकशंकरः । लिङ्गरूपीं कथं तस्या महिमा परिकीर्त्यते ॥ ४३ ॥
લોકહિતકારી શંકર પણ જે ગંગાનું નિત્ય ભજન કરે છે; તે તો લિંગરૂપિણી છે—પછી તેની મહિમા કેવી રીતે પૂરતી રીતે વર્ણવી શકાય?
Verse 44
हरिरूपधरं लिङ्गं लिङ्गरूपधरो हरिः । ईषदप्यन्तरं नास्ति भेदकृच्चानयोः कुधीः ॥ ४४ ॥
લિંગ હરિરૂપ ધારણ કરે છે અને હરિ લિંગરૂપ ધારણ કરે છે. બંનેમાં રત્તીભર પણ ભેદ નથી; જે ભેદ કરે તે કુબુદ્ધિ છે।
Verse 45
अनादिनिधने देवे हरिशंकरसंज्ञिते । अज्ञानसागरे मग्ना भेदं कुर्वन्ति पापिनः ॥ ४५ ॥
આદિ-અંત રહિત દેવ, જે હરિ અને શંકર નામે પ્રસિદ્ધ છે—અજ્ઞાનના સાગરમાં ડૂબેલા પાપી લોકો તેમાં ભેદ ઊભો કરે છે.
Verse 46
यो देवो जगतामीशः कारणानां च कारणम् । युगान्ते निगदन्त्येतद्रुद्ररूपधरो हरिः ॥ ४६ ॥
જે દેવ જગતોના ઈશ્વર અને કારણોના પણ કારણ છે—યુગાંતમાં તેને ‘રુદ્રરૂપ ધારણ કરનાર હરિ’ તરીકે ઘોષિત કરે છે.
Verse 47
रुद्रो वै विष्णुरुपेण पालयत्यखिलंजगत् । ब्रह्मरुपेण सृजति प्रान्तेः ह्येतत्त्रयं हरः ॥ ४७ ॥
રુદ્ર જ વિષ್ಣુરૂપે સમગ્ર જગતનું પાલન કરે છે; બ્રહ્મરૂપે સૃષ્ટિ કરે છે. તેથી (ચક્રાંતમાં) આ ત્રય હર (શિવ)નું જ છે.
Verse 48
हरिशंकरयोर्मध्ये ब्रह्मणश्चापि यो नरः । भेदं करोति सोऽभ्येति नरकं भृशदारुणम् ॥ ४८ ॥
જે મનુષ્ય હરિ અને શંકર વચ્ચે, તેમજ તેમના અને બ્રહ્મા વચ્ચે પણ ભેદ કરે છે, તે અત્યંત ભયાનક નરકને પામે છે.
Verse 49
हरं हरिं विधातारं यः पश्यत्येकरूपिणम् । स याति परमानन्दं शास्त्राणामेष निश्चयः ॥ ४९ ॥
જે હર (શિવ), હરિ (વિષ્ણુ) અને વિધાતા (બ્રહ્મા)ને એક જ રૂપ અને તત્ત્વરૂપે જુએ છે, તે પરમાનંદને પામે છે—આ શાસ્ત્રોનો નિશ્ચય છે.
Verse 50
योऽसावनादिः सर्वज्ञो जगतामादिकृद्विभुः । नित्यं संनिहितस्तत्र लिङ्गरूपी जनार्दनः ॥ ५० ॥
એ જનાર્દન અનાદિ, સર્વજ્ઞ, જગતોના આદિકર્તા અને સર્વવ્યાપી છે; તે ત્યાં નિત્ય લિંગરૂપે સન્નિહિત રહે છે।
Verse 51
काशीविश्वेश्वरं लिङ्गं ज्योतिर्लिङ्गं तदुच्यते । तं दृष्ट्वा परमं ज्योतिराप्नोति मनुजोत्तमः ॥ ५१ ॥
કાશીનું વિશ્વેશ્વર લિંગ ‘જ્યોતિર્લિંગ’ કહેવાય છે; તેનું દર્શન કરવાથી મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ જન પરમ જ્યોતિને પામે છે।
Verse 52
काशीप्रदक्षिणा येन कृता त्रैलोक्यपावनी । सप्तद्वीपासाब्धिशैला भूः परिक्रमितामुना ॥ ५२ ॥
જેણે ત્રૈલોક્યને પાવન કરનારી કાશી-પ્રદક્ષિણા કરી, તે મુનિએ જાણે સાત દ્વીપો, સમુદ્રો અને પર્વતો સહિત સમગ્ર પૃથ્વીની પરિક્રમા કરી હોય તેમ છે।
Verse 53
धातुमृद्दारपाषाणलेख्याद्या मूर्तयोऽमलाः । शिवस्य वाच्युतस्यापि तासु संनिहितो हरिः ॥ ५३ ॥
ધાતુ, માટી, લાકડું, પથ્થર અથવા લખિત/આંકિત વગેરેમાંથી બનેલી મૂર્તિઓ નિર્મળ છે; તે શિવની હોય કે અચ્યુતની—તેમાં હરિ સન્નિહિત રહે છે।
Verse 54
तुलसीकाननं यत्र यत्र पह्मवनं द्विजा । पुराणपठनं यत्र यत्र संनिहितो हरिः ॥ ५४ ॥
હે દ્વિજોએ, જ્યાં જ્યાં તુલસીનું કાનન છે, જ્યાં જ્યાં કમળવન છે, અને જ્યાં જ્યાં પુરાણપાઠ થાય છે—ત્યાં ત્યાં નિશ્ચયે હરિ સન્નિહિત છે।
Verse 55
पुराणसंहितावक्ता हरिरित्यभिधीयते । तद्भक्तिं कुर्वतां नॄणां गङ्गास्नानं दिने दिने ॥ ५५ ॥
પુરાણસંહિતાનો વક્તા સ્વયં હરિ કહેવાય છે. જે મનુષ્યો તેની ભક્તિ કરે છે, તેમને દરરોજ ગંગાસ્નાન સમાન પુણ્ય મળે છે.
Verse 56
पुराणश्रवणे भक्तिर्गङ्गास्नानसमा द्विज । तद्वक्तरि च या भक्तिः सा प्रयागोपमा स्मृता ॥ ५६ ॥
હે દ્વિજ! પુરાણશ્રવણમાં પ્રગટ થતી ભક્તિ ગંગાસ્નાન સમાન ગણાય છે; અને તે પુરાણના વક્તા પ્રત્યેની ભક્તિ પ્રયાગ સમાન સ્મરાય છે.
Verse 57
पुराणधर्मकथनैर्यः समुद्धरते जगत् । संसारसागरे मग्नं स हरिः परिकीर्तितः ॥ ५७ ॥
જે પુરાણ અને ધર્મકથાઓ દ્વારા સંસારસાગરમાં ડૂબેલા જગતને ઉદ્ધરે છે, તે જ હરિ (વિષ્ણુ) તરીકે પરિકીર્તિત છે.
Verse 58
नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति मातृसमो गुरुः । नास्ति विष्णुसमं दैवं नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥ ५८ ॥
ગંગા સમાન કોઈ તીર્થ નથી; માતા સમાન કોઈ ગુરુ નથી; વિષ્ણુ સમાન કોઈ દેવ નથી; અને ગુરુએ આપેલું તત્ત્વ કરતાં પરમ તત્ત્વ નથી.
Verse 59
वर्णानां ब्राह्मणः श्रेष्टस्तारकाणां यथा शशी । यथा पयोधिः सिन्धूनां तथा गङ्गा परा स्मृता ॥ ५९ ॥
વર્ણોમાં બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે, જેમ તારાઓમાં ચંદ્ર. અને જેમ નદીઓમાં સમુદ્ર મહાન છે, તેમ ગંગા પરમ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 60
नास्ति शान्तिसमो बन्धुर्नास्ति सत्यात्परं तपः । नास्ति मोक्षात्परो लाभो नास्ति गङ्गासमा नदी ॥ ६० ॥
શાંતિ સમો કોઈ મિત્ર નથી; સત્યથી પરે કોઈ તપ નથી. મોક્ષથી મોટો કોઈ લાભ નથી; અને ગંગા સમી કોઈ નદી નથી।
Verse 61
गङ्गायाः परमं नाम पापारण्यदवानलः । भवव्याधिहरा गङ्गा तस्मात्सेव्या प्रयत्नतः ॥ ६१ ॥
ગંગાનું પરમ નામ ‘પાપારણ્યદાવાનલ’ છે. ગંગા ભવ-વ્યાધિ હરાવે છે; તેથી પ્રયત્નપૂર્વક તેની સેવા-પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 62
गायत्री जाह्नवी चोभे सर्वपापहरे स्मृते । एतयोर्भक्तिहीनो यस्तं विद्यात्पतितं द्विज ॥ ६२ ॥
ગાયત્રી અને જાહ્નવી—બન્ને—સર્વપાપહરણી તરીકે સ્મૃત છે. હે દ્વિજ, જે આ બન્ને પ્રત્યે ભક્તિહીન છે, તેને પતિત જાણવો।
Verse 63
गायत्री छन्दसां माता माता लोकस्य जाह्नवी । उभे ते सर्वपापानां नाशकारणतां गते ॥ ६३ ॥
ગાયત્રી છંદોની માતા છે અને જાહ્નવી લોકની માતા છે. આ બન્ને સર્વ પાપોના નાશનું કારણ બની છે।
Verse 64
यस्य प्रसन्ना गायत्री तस्य गङ्गा प्रसीदति । विष्णुशक्तियुते ते द्वे समकामप्रसिद्धेदे ॥ ६४ ॥
જેનાં પર ગાયત્રી પ્રસન્ન થાય છે, તેના પર ગંગા પણ પ્રસન્ન થાય છે. વિષ્ણુશક્તિથી યુક્ત આ બન્ને ઇચ્છિત કામનાઓની સિદ્ધિ આપવામાં સમાન રીતે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 65
धर्मार्थकामरूपाणां फलरुपे निरञ्जने । सर्वलोकानुग्रहार्थं प्रवर्तेते महोत्तमे ॥ ६५ ॥
હે નિરંજન પરમેશ્વર! ધર્મ, અર્થ અને કામરૂપે જે ફળ પ્રગટ થાય છે, હે મહોત્તમ, તે પણ સર્વ લોકના અનુગ્રહ અને કલ્યાણ માટે જ પ્રવર્તે છે।
Verse 66
अतीव दुर्ल्लभा नॄणां गायत्री जाह्नवी तथा । तथैव तुलसीभक्तिर्हरिभक्तिश्च सात्त्विकी ॥ ६६ ॥
મનુષ્યો માટે અત્યંત દુર્લભ છે—ગાયત્રીભક્તિ અને જાહ્નવી (ગંગા)નું પૂજન; તેમજ તુલસીભક્તિ અને હરિ પ્રત્યેની સાત્ત્વિક (શુદ્ધ) ભક્તિ પણ દુર્લભ છે।
Verse 67
अहो गङ्गा महाभागा स्मृता पापप्रणाशिनी । हरिलोकप्रदा दृष्टा पीता सारूप्यदायिनी । यत्र स्नाता नरा यान्ति विष्णोः पदमनुत्तमम् ॥ ६७ ॥
અહો! મહાભાગા ગંગા—સ્મરણમાત્રે પાપનાશિની; દર્શને હરિલોક આપનારી; પાનથી પ્રભુનું સારૂપ્ય દેનારી છે. જેમાં સ્નાન કરનાર નર વિષ્ણુના અનુત્તમ પદને પામે છે।
Verse 68
नारायणो जगद्धाता वासुदेवः सनातनः । गङ्गास्नानपराणां तु वाञ्छितार्थफलप्रदः ॥ ६८ ॥
નારાયણ—જગદ્ધાતા, સનાતન વાસુદેવ—ગંગાસ્નાનમાં પરાયણ રહેનારને નિશ્ચયે વાંછિત અર્થનું ફળ આપે છે।
Verse 69
गङ्गाजलकणेनापि यः सिक्तो मनुजोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमं पदम् ॥ ६९ ॥
ગંગાજળના એક બિંદુથી પણ જે મનુજોત્તમ સিক্ত થાય છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ પરમ પદને પામે છે।
Verse 70
यद्बिन्दुसेवनादेव सगरान्वयसम्भवः । विसृज्य राक्षसं भावं संप्राप्तः परमं पदम् ॥ ७० ॥
તે પવિત્ર બિંદુનું માત્ર સેવન કરતાં જ સગરવંશમાં જન્મેલો તે રાક્ષસી ભાવ ત્યજી પરમ પદને પ્રાપ્ત થયો।
Verse 71
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम षष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના પ્રથમ પાદમાં ‘ગંગામાહાત્મ્ય’ નામનો છઠ્ઠો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
Sanaka states that the saṅgama is affirmed by ‘supreme sages’ as highest among kṣetras and tīrthas, being a divine resort for gods and sages and a concentrated locus where bathing/seeing/remembrance yields exceptional sin-destruction and auspicious results.
It asserts abheda: the liṅga bears Hari’s form and Hari bears the liṅga’s form; distinguishing Hari and Śaṅkara (and Brahmā) is condemned. Thus Kāśī’s Viśveśvara Jyotirliṅga is presented as a locus of the Supreme Light while remaining consistent with Vaiṣṇava devotion.