Yuga-Dharma Framework, Kali-Yuga Diagnosis, and the Hari-Nāma Remedy (Transition to Vedānta Inquiry)

Verse 1

नारद उवाच । आख्यातं भवता सर्वं मुने तत्त्वार्थ कोविद । इदानीं श्रोतुमिच्छामि युगानां स्थितिलक्षणम् ॥ १ ॥

નારદ બોલ્યા— હે મુને, તત્ત્વાર્થ-કోవિદ! આપે સર્વ વાત કહી. હવે હું યુગોની સ્થિતિ અને લક્ષણ (કાળમાન-અવસ્થા) સાંભળવા ઇચ્છું છું.

Verse 2

सनक उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ मुने लोकोपकारक । युगधर्मान्प्रबक्ष्यामि सर्वलोकोपकारकान् ॥ २ ॥

સનક બોલ્યા— સાધુ, સાધુ! હે મહાપ્રાજ્ઞ મુને, લોકોપકારક! હવે હું સર્વ લોકના કલ્યાણકર્તા યુગધર્મોનું પ્રબોધન કરીશ.

Verse 3

धर्मो विवृद्धिमायाति काले कस्मिंस्चिदुत्तम । तथा विनासमायाति धर्म्म एव महीतले ॥ ३ ॥

હે ઉત્તમ! કેટલાક કાળે ધર્મ વધીને ફલે-ફૂલે છે; અને એ જ રીતે ધરતી પર ધર્મ જ ક્ષીણ થઈ વિનાશને પણ પામે છે.

Verse 4

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्द्वादशभिर्ज्ञेयं वत्सरैस्तत्र सत्तम ॥ ४ ॥

કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ— આ ચાર મળીને ચતુર્યુગ કહેવાય. હે સત્તમ! તેનું પ્રમાણ બાર દિવ્ય વર્ષોનું જાણવું.

Verse 5

संध्यासन्ध्यांशयुक्तानि युगानि सदृशानि वै । कालतो वेदितव्यानि इत्युक्तं तत्त्वादर्शिभिः ॥ ५ ॥

યુગો ખરેખર સંધ્યા અને સંધ્યાંશથી યુક્ત થઈ રચનામાં સમાન છે; તેમને કાળમાન અનુસાર સમજવા— એમ તત્ત્વદર્શીઓએ કહ્યું છે.

Verse 6

आद्ये कृतयुगं प्राहुस्ततस्त्रेताविधानकम् । ततश्च द्वापरं प्राहुः कलिमंत्यं विदुः क्रमात् ॥ ६ ॥

પ્રથમ કૃત (સત્ય) યુગ કહેવાયો છે; ત્યાર પછી પોતાના વિધાન સાથે ત્રેતા યુગ આવે છે. પછી દ્વાપર કહેવાય છે; અને ક્રમથી અંતે કલિયુગને છેલ્લો જાણે છે।

Verse 7

देवदानवगंधर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । नासन्कृतयुगे विप्र सर्वे देवसमाः स्मृताः ॥ ७ ॥

હે વિપ્ર! કૃત યુગમાં દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને પન્નગ (સર્પ) જેવા ભેદ નહોતા; સર્વે દેવસમાન ગણાયા છે।

Verse 8

सर्वे हृष्टाश्च धर्मिष्टा न तत्र क्रयविक्रयौ । वेदानां च विभागश्च न युगे कृतसंज्ञके ॥ ८ ॥

કૃત નામના યુગમાં સર્વે હર્ષિત અને ધર્મનિષ્ઠ હતા; ત્યાં ખરીદ-વેચાણ નહોતું, અને વેદોનું વિભાગ પણ નહોતું।

Verse 9

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राः स्वाचारतत्पराः । सदा नारायणपरास्तपोध्यानपरायणाः ॥ ९ ॥

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર—પોતપોતાના આચારમાં તત્પર—સદા નારાયણપરાયણ, તપમાં રત અને ધ્યાનમાં સમર્પિત રહેતા।

Verse 10

कामादिदोषनिर्मुक्ताः शमादिगुणतत्पराः । धर्मसाधनचित्ताश्च गतासूया अदांभिकाः ॥ १० ॥

તેઓ કામાદિ દોષોથી મુક્ત, શમાદિ ગુણોમાં તત્પર, ધર્મસાધનમાં ચિત્ત લગાવનાર, અસૂયારહિત અને દંભરહિત હતા।

Verse 11

सत्यवाक्यरताः सर्वे चतुराश्रमधर्मिणः । वेदाध्ययनसंपन्नाः सर्वशास्त्रविचक्षणाः ॥ ११ ॥

તેઓ સર્વે સત્યવચનમાં રત, ચતુરાશ્રમધર્મમાં સ્થિત; વેદાધ્યયનમાં સંપન્ન અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં વિવેકી હતા.

Verse 12

चतुराश्रमयुक्तेन कर्मणा कालयोनिना । अकामफलसंयोगाः प्रयांति परमां गतिम् ॥ १२ ॥

ચતુરાશ્રમથી યુક્ત અને કાળક્રમથી ઘડાયેલા કર્મ દ્વારા—જે કામનાજન્ય ફળ સાથે અસંગ છે, તેઓ પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 13

नारायणः कृतयुगे शुक्लवर्णः सुनिर्मलः । त्रेताधर्मान्प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ १३ ॥

કૃતયુગમાં નારાયણ શ્વેતવર્ણ, પરમ નિર્મળ છે. હવે હું ત્રેતાયુગના ધર્મો કહું છું—તમે સુસમાહિત ચિત્તે સાંભળો.

Verse 14

धर्मः पांडुरतां याति त्रेतायां मुनिसत्तम । हरिस्तु रक्तातां याति किंचित्क्लेशान्विता जनाः ॥ १४ ॥

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ત્રેતાયુગમાં ધર્મ પાંડુર (ક્ષીણ) થાય છે, અને હરિ થોડો રક્તાભ વર્ણ ધારણ કરે છે; લોકો પણ થોડા ક્લેશથી યુક્ત થાય છે.

Verse 15

क्रियायोगरताः सर्वे यज्ञकर्मसु निष्टिताः । सत्यव्रता ध्यानपराः सदाध्यानपरायणाः ॥ १५ ॥

તેઓ સર્વે ક્રિયાયોગમાં રત, યજ્ઞકર્મોમાં નિષ્ઠિત; સત્યવ્રતી, ધ્યાનમાં તત્પર અને સદા ધ્યાનપરાયણ હતા.

Verse 16

द्विपादो वर्तते धर्मो द्वापरे च मुनीश्वर । हरिः पीतत्वमायाति वेदश्चापि विभज्यते ॥ १६ ॥

હે મુનીશ્વર, દ્વાપર યુગમાં ધર્મ બે પગ પર જ સ્થિર રહે છે; હરિ પીતવર્ણ ધારણ કરે છે અને વેદ પણ વિભાજિત થાય છે.

Verse 17

असत्यनिरताश्चापि केचित्तत्र द्विजोत्तमाः । ब्राह्मणाद्याश्च वर्णाः स्युः केचिद्रागादिदुर्गुणाः ॥ १७ ॥

હે દ્વિજોત્તમ, ત્યાં કેટલાક અસત્યમાં રત રહેશે; અને બ્રાહ્મણાદિ વર્ણોમાં પણ કેટલાક રાગ વગેરે દુર્ગુણોથી યુક્ત થશે.

Verse 18

केचित्स्वर्गापवर्गार्थं विप्रयज्ञान्प्रकुर्वते । केचिद्धनादिकामाश्च केचित्कल्मषचेतसः ॥ १८ ॥

કેટલાક સ્વર્ગ અથવા અપવર્ગ (મોક્ષ) માટે વિપ્રયજ્ઞો કરે છે; કેટલાક ધનાદિ ઇચ્છાથી, અને કેટલાક પાપકલુષિત ચિત્તથી અશુદ્ધ ભાવથી કરે છે.

Verse 19

धर्माधर्मौ समौ स्यातां द्वापरे विप्रसत्तम । अधर्मस्य प्रभावेण क्षीयंते च प्रजास्तथा ॥ १९ ॥

હે વિપ્રસત્તમ, દ્વાપરમાં ધર્મ અને અધર્મ સમાન થઈ જાય છે; અને અધર્મના પ્રભાવથી પ્રજાજનો પણ તેમ જ ક્ષીણ થાય છે.

Verse 20

अल्पायुषो भविष्यंति केचिञ्चापि मुनीश्वर । केचित्पुण्यरतान् दृष्ट्वा असूयां विप्र कुर्वते ॥ २० ॥

હે મુનીશ્વર, કેટલાક લોકો અલ્પાયુ થશે; અને હે વિપ્ર, કેટલાક પુણ્યરત જનને જોઈને ઈર્ષ્યા કરશે અને દોષ શોધશે.

Verse 21

कलिस्थितिं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व समाहितः । धर्मः कलियुगे प्राप्ते पादेनैकेन वर्तते ॥ २१ ॥

હું કલિયુગની સ્થિતિ કહું છું—તું એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળ. કલિ આવતા ધર્મ માત્ર એક પાદે (ચોથા ભાગે) જ ટકે છે॥

Verse 22

तामसं युगमासाद्य हरिः कृष्णत्वमेति च । यः कश्चिदपि धर्मात्मा यज्ञाचारान्करोति च ॥ २२ ॥

તામસ યુગ (કલિ) આવતા હરિ નિશ્ચયે કૃષ્ણત્વ ધારણ કરે છે. જે કોઈ ધર્માત્મા યજ્ઞાચારનું પાલન કરે, તે ધર્મમાં પ્રતિષ્ઠિત રહે છે॥

Verse 23

यः कश्चिदपि पुण्यात्मा क्रियायोगरतो भवेत् । नरं धर्मरतं दृष्ट्वा सर्वेऽसूयां प्रकुर्वते ॥ २३ ॥

કોઈ પણ પુણ્યાત્મા ક્રિયા-યોગમાં રત હોય તોય, ધર્મમાં સ્થિર પુરુષને જોઈને બધા ઈર્ષ્યા અને દોષારોપણ કરે છે॥

Verse 24

व्रताचाराः प्रणश्यंति ज्ञानयज्ञादयस्तथा । उपद्रवा भविष्यंति ह्यधर्मस्य प्रवतनात् ॥ २४ ॥

અધર્મના પ્રસારથી વ્રત-આચાર નાશ પામશે; જ્ઞાન-યજ્ઞ વગેરે પણ ક્ષીણ થશે, અને ઉપદ્રવ તથા આપત્તિઓ ઊભી થશે॥

Verse 25

असूयानिरताः सर्वे दंभाचारपरायणाः । प्रजाश्चाल्पायुषः सर्वा भविष्यंति कलौ युगे ॥ २५ ॥

કલિયુગમાં બધા લોકો ઈર્ષ્યામાં રત અને દંભભર્યા આચરણમાં પરાયણ થશે; અને સર્વ પ્રજા અલ્પાયુ બનશે॥

Verse 26

नारद उवाच । युगधर्माः समाख्यातास्त्वया संक्षेपतो मुने । कलिं विस्तरतो ब्रूहि त्वं हि धर्मविदां वरः ॥ २६ ॥

નારદે કહ્યું—હે મુનિવર, તમે યુગધર્મો સંક્ષેપમાં કહ્યા. હવે કલિયુગનું વિસ્તારે વર્ણન કરો; તમે તો ધર્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ છો.

Verse 27

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चमुनिसत्तम । किमाहाराः किमाचाराः भविष्यंति कलौ युगे ॥ २७ ॥

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, કલિયુગમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રો કયો આહાર કરશે અને કયો આચાર અનુસરશે?

Verse 28

सनक उवाच । श्रृणुष्व मुनिशार्दूल सर्वलोकोपकारक । कलिधर्मान्प्रवक्ष्यामि विस्तरेण यथातथम् ॥ २८ ॥

સનકે કહ્યું—હે મુનિશાર્દૂલ, સર્વ લોકના ઉપકારક, સાંભળો. હું કલિયુગના ધર્મોને યથાતથ્ય રીતે વિસ્તારે કહું છું.

Verse 29

सर्वे धर्मा विनश्यंति कृष्णे कृष्णत्वमागते । तस्मात्कलिर्महाघोरः सर्वपातकसंकरः ॥ २९ ॥

શ્રીકૃષ્ણ સ્વધામે ગયા પછી સર્વ ધર્મો ક્ષીણ થાય છે. તેથી કલિ મહાઘોર બને છે—સર્વ પાપોનો સંકર અને ગૂંચવણ ઊભી કરનાર.

Verse 30

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा धर्मपराङ्मुखाः । घोरे कलियुगे प्राप्ते द्विजा वेदपराङ्मुखाः ॥ ३० ॥

ઘોર કલિયુગ આવી પહોંચે ત્યારે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર ધર્મથી પરાંમુખ થાય છે; અને દ્વિજ વેદથી પણ વિમુખ થઈ જાય છે.

Verse 31

व्याजधर्मरताः सर्वे असूयानिरतास्तथा । वृथाहंकारदुष्टाश्च सत्यहीनाश्च पंडिताः ॥ ३१ ॥

બધા જ ઢોંગી ધર્મમાં રત થાય છે અને દોષ શોધવામાં મગ્ન રહે છે. વ્યર્થ અહંકારથી દૂષિત થઈ ‘પંડિત’ કહેવાય છતાં સત્યહીન બને છે.

Verse 32

अहमेवाधिक इति सर्वेऽपि विवदंति च । अधर्मलोलुपाः सर्वे तथा वैतंहिका नराः ॥ ३२ ॥

બધા જ “હું જ શ્રેષ્ઠ છું” એમ કહીને વાદવિવાદ કરે છે. તેઓ બધા અધર્મના લોભી છે; એવા મનુષ્યો કપટી અને પાખંડી પણ હોય છે.

Verse 33

अतः स्वल्पायुषः सर्वे भविष्यंति कलौ युगे । अल्पायुष्ट्वान्मनुष्याणां न विद्याग्रहणं द्विज ॥ ३३ ॥

આથી કલિયુગમાં બધા જ અલ્પ આયુષ્યવાળા થશે. હે દ્વિજ! મનુષ્યોની ઓછી આયુષ્યતા કારણે પવિત્ર વિદ્યાનું યોગ્ય ગ્રહણ નહીં થાય.

Verse 34

विद्याग्रहणशून्यत्वादधर्मो वर्तते पुनः । युत्क्रमेण प्रजाः सर्वा म्रियंते पापतत्पराः ॥ ३४ ॥

વિદ્યાનું ગ્રહણ ન હોવાથી અધર્મ ફરી વધે છે. અને ક્રમે પાપમાં તત્પર બની સર્વ પ્રજા નાશ પામે છે.

Verse 35

ब्राह्मणाद्यास्तथा वर्णाः संकीर्यंते परस्परम् । कामक्रोधपरा मूढा वृथासंतापपीडिताः ॥ ३५ ॥

બ્રાહ્મણ વગેરે વર્ણો પરસ્પર મિશ્ર થઈ સંકર બને છે. કામ-ક્રોધના વશમાં આવેલા મૂઢ લોકો વ્યર્થ સંતાપથી પીડાય છે.

Verse 36

शूद्रतुल्या भविष्यंति सर्वे वर्णा कलौ युगे । उत्तमा नीचतां यांति नीचाश्चोत्तमतां तथा ॥ ३६ ॥

કલિયુગમાં સર્વ વર્ણો શૂદ્રસમાન થઈ જશે; ઉત્તમો નીચતામાં જશે અને નીચો પણ તેમ જ ઉચ્ચતામાં ચઢશે।

Verse 37

राजनो द्रव्यनिरतास्तथा ह्यन्यायवर्त्तिनः । पीडयंति प्रजाश्चैव करैरत्यर्थयोजितैः ॥ ३७ ॥

રાજાઓ ધનમાં આસક્ત થઈ અન્યાયના માર્ગે ચાલશે અને અતિભારે કર લગાવી પ્રજાને પીડિત કરશે।

Verse 38

शववाहाभविष्यंति शूद्राणां च द्विजातयः । धर्मस्त्रीष्वपि गच्छंति पतयो जारधर्मिणः ॥ ३८ ॥

આગામી કાળમાં શૂદ્રો માટે દ્વિજ શવવાહક બનશે; ધર્મ સ્ત્રીઓમાં જ રહેશે અને પતિઓ જારસમાન વર્તન કરશે।

Verse 39

द्विषंति पितरं पुत्रा भर्तारं च स्त्रियोऽखिलाः । परिस्त्रीनिरतः सर्वे परद्रव्यपरायणाः ॥ ३९ ॥

પુત્રો પિતાને દ્વેષ કરશે અને સર્વ સ્ત્રીઓ પતિનો તિરસ્કાર કરશે; બધા પરસ્ત્રીમાં આસક્ત અને પરધનમાં પરાયણ રહેશે।

Verse 40

मत्स्यामिषेण जीवंति दुहंतश्चाप्यजीविकाम् । घोरे कलियुगे विप्र सर्वे पापरता जनाः ॥ ४० ॥

હે વિપ્ર! આ ઘોર કલિયુગમાં લોકો માછલી અને માંસથી જીવિકા ચલાવશે, અને દૂધ દોહીને પણ રોજગાર કરશે; સર્વે જન પાપમાં રત રહેશે।

Verse 41

सतामसूयानिरतां उपहासं प्रकुर्वते । सरित्तीरेषु कुद्दालैर्वापयिष्यंति चौषधीः ॥ ४१ ॥

તેઓ સજ્જનો પ્રત્યે ઈર્ષ્યામાં રત રહી તેમનો ઉપહાસ કરશે; અને નદીકાંઠે કुदાળથી ખોદીને ઔષધી વાવશે।

Verse 42

पृथ्वी निष्फलतां याति बीजं पुष्पं विनश्यति । वेश्यालावंयशीलेषु स्पृहा कुर्वंति योषितः ॥ ४२ ॥

પૃથ્વી નિષ્ફળ બનશે, બીજ અને પુષ્પ નાશ પામશે; અને સ્ત્રીઓ વેશ્યાઓના સૌંદર્ય તથા રીતભાતની લાલસા કરશે।

Verse 43

धर्मविक्रयिणो विप्राः स्त्रियश्च भगविक्रयाः । वेदविक्रयकाश्चान्ये शूद्राचाररता द्विजाः ॥ ४३ ॥

વિપ્રો ધર્મ વેચનાર બનશે; સ્ત્રીઓ દેહ-વિક્રય કરનાર બનશે; અન્ય લોકો વેદ વેચશે; અને દ્વિજ શૂદ્રાચારામાં રત રહેશે।

Verse 44

साधूनां विधवानां च वित्तान्यपहरंति च । न व्रतानि चरिष्यन्ति ब्राह्मणा द्रव्यलोलुपाः ॥ ४४ ॥

તેઓ સાધુઓ અને વિધવાઓનું ધન પણ છીનવી લેશે; અને ધન-લોભી બ્રાહ્મણો વ્રતોનું પાલન નહીં કરે।

Verse 45

धर्माचारं परित्यज्य वृथावादैर्विषज्जिताः । द्विजाः कुर्वंति दंभार्थं पितृश्राद्धादिकाः क्रियाः ॥ ४५ ॥

ધર્માચાર ત્યજીને અને વ્યર્થ વચનોથી કલુષિત થઈ, કેટલાક દ્વિજ માત્ર દંભ અને દેખાવ માટે પિતૃ-શ્રાદ્ધાદિ ક્રિયાઓ કરશે।

Verse 46

अपात्रेष्वेव दानानि प्रयच्छंति नराधमाः । दुग्धलोभनिमित्तेन गोषु प्रीतिं च कुर्वते ॥ ४६ ॥

નરાધમ લોકો અપાત્રોને જ દાન આપે છે; અને દૂધના લોભથી ગાયો પ્રત્યે પ્રીતિ દર્શાવે છે।

Verse 47

न कुर्वंति तथा विप्राः स्नानशौचादिकाः क्रियाः । अपात्रेष्वेव दानानि प्रयच्छंति नराधमाः ॥ ४७ ॥

એવા બ્રાહ્મણો સ્નાન-શૌચ વગેરે વિહિત ક્રિયાઓ કરતા નથી; અને નરાધમ લોકો અપાત્રોને જ દાન આપે છે।

Verse 48

साधुनिंदापराश्चैव विप्रनिंदापरास्तथा । न कस्यापि मनो विप्र विष्णुभक्तिपरं भवेत् ॥ ४८ ॥

હે બ્રાહ્મણ! જે સદાચારીઓની નિંદામાં રત છે અને જે બ્રાહ્મણોની નિંદામાં તત્પર છે—તેમનું મન કોઈનું પણ વિષ્ણુભક્તિ તરફ વળતું નથી।

Verse 49

यज्विनश्च द्विजानैव धनार्थराजकिंकराः । ताडयंति द्विजान्दुष्टाः कृष्णे कृष्णत्वमागते ॥ ४९ ॥

જ્યારે શ્રીકૃષ્ણ પોતાના શ્યામ સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે, ત્યારે ધનલોભી રાજસેવક દુષ્ટો યજ્ઞ કરનાર અને દ્વિજ બ્રાહ્મણોને પણ મારતા હોય છે।

Verse 50

दानहीना नराः सर्वे घोरे कलियुगे मुने । प्रतिग्रहं प्रकुर्वंति पतितानामपि द्विजाः ॥ ५० ॥

હે મુને! ઘોર કલિયુગમાં બધા મનુષ્યો દાનહીન બને છે; અને દ્વિજ પણ પતિતોથી પણ દાન સ્વીકારી લે છે।

Verse 51

कलेः प्रथमपादेऽपि विंनिंदंति हरिं नराः । युगान्ते च हरेर्नाम नैवकश्चिद्वदिष्यति ॥ ५१ ॥

કલિયુગના પ્રથમ પાદમાં પણ લોકો હરિની નિંદા કરશે; અને યુગાંતમાં હરિનું નામ પણ કોઈ ઉચ્ચારશે નહીં।

Verse 52

शूद्रस्त्रीसंगनिरता विधवासंगलोलुपाः । शूद्रान्नभोगनिरता भविष्यंति कलौ द्विजाः ॥ ५२ ॥

કલિયુગમાં દ્વિજ શૂદ્રસ્ત્રીઓના સંગમાં આસક્ત, વિધવાઓના સંગ માટે લોલુપ, અને શૂદ્રોથી પ્રાપ્ત અન્નના ભોગમાં રત થશે।

Verse 53

विहाय वेदसन्मार्गं कुपथाचारसंगताः । पाषंडाश्चभविशष्यंतिचतुराश्रमनिंदकाः ॥ ५३ ॥

વેદોના સન્માર્ગને ત્યજી કુપથના આચરણમાં સંગત થઈ તેઓ પાષંડી બનશે અને ચતુરાશ્રમની નિંદા કરશે।

Verse 54

न चद्विजा तिशुश्रूषां कुर्वंति चरणोद्भवाः । द्विजातिधर्मान्गृह्णन्ति पाखण्डलिङ्गिनोऽधमाः ॥ ५४ ॥

ચરણોદ્ભવ (શૂદ્ર) દ્વિજોની શুশ્રૂષા-સેવા નહીં કરે; અને પાષંડલિંગ ધારણ કરનારા અધમ લોકો દ્વિજધર્મોને હડપ કરશે।

Verse 55

काषायपरिवीताश्च जटिला भस्मधूलिताः । शूद्राधर्मान्प्रवक्ष्यंती कूटयुक्तपरायणाः ॥ ५५ ॥

કાષાય વસ્ત્ર ધારણ કરેલા, જટાધારી, ભસ્મ-ધૂળિથી લિપ્ત તેઓ કૂટયુક્તિમાં પરાયણ થઈ શૂદ્રો માટેના ધર્મવાદો પ્રચાર કરશે।

Verse 56

द्विजाःस्वाचारमुत्स्सृज्यचपरपाकान्नभोजिनः । भविष्यंतिदुरात्मानः शूद्राः प्रव्रजितास्तथा ॥ ५६ ॥

પોતાનો નિર્ધારિત આચાર ત્યજી દ્વિજોએ પરના રાંધેલા અન્નનું ભોજન કરવું અને દુષ્ટબુદ્ધિ થવી. તેમ જ શૂદ્રો પણ પ્રવ્રજ્યા, એટલે સંન્યાસમાર્ગ ગ્રહણ કરશે.

Verse 57

उत्कोचजीविनस्तत्र भविष्यंति कलौ मुने । धर्मटीनास्तु पाषंडा कापाला भिक्षवोऽधमाः ॥ ५७ ॥

હે મુને! કલિયુગમાં લાંચથી જીવતા લોકો ઊભા થશે; અને ધર્મનો વેશ ધારણ કરનારા પાખંડી—કપાલધારી ભિક્ષુકો તથા અધમ સંન્યાસીઓ—પણ થશે.

Verse 58

धर्मविध्वंसशीलानां द्विजानां द्विजसत्तम । शूद्रा धर्मान्प्रवक्ष्यंतिह्यधिरुह्योत्तमासनम् ॥ ५८ ॥

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! જ્યારે દ્વિજો ધર્મવિનાશ તરફ વળશે, ત્યારે શૂદ્રો જ ઉત્તમ આસન પર બેસી ધર્મનું પ્રવચન કરવા લાગશે.

Verse 59

एते चान्येच बहवो नग्नरक्तपटादिकाः । पाषंडाः प्रचारिष्यंति प्रायो वेदविदूषकाः ॥ ५९ ॥

આ અને બીજા પણ ઘણા—નગ્નતા, લાલ વસ્ત્ર વગેરે ચિહ્નો ધારણ કરનારા—પાખંડી પંથો તરીકે ફેલાશે; અને મોટાભાગે વેદને કલુષિત કરીને બગાડશે.

Verse 60

गीतवादित्रकुशलाः क्षुद्रधर्मसमाश्रयाः । भविष्यंतिकलौ प्रायो धर्मविध्वंसका नराः ॥ ६० ॥

કલિયુગમાં મોટાભાગે લોકો ગીત-વાદ્યમાં કુશળ હશે, પરંતુ ક્ષુદ્ર અને ઉપરછલ્લા ધર્મરૂપોનો આશ્રય લેશે; અને આમ સત્ય ધર્મના વિનાશક બનશે.

Verse 61

अल्पद्रव्या वृथालिंगा वृथाहंकारदूषिताः । हर्तारं परवित्तानां भवितारो नराधमाः ॥ ६१ ॥

અલ્પ ધનવાળા, વ્યર્થ બાહ્ય ચિહ્નો ધારણ કરનારા અને ખાલી અહંકારથી દૂષિત—એવા નરાધમ પરધન હરણ કરનારા ચોર બની જાય છે।

Verse 62

प्रतिग्रहपरा नित्यं जगदुन्मार्गशीलिनः । आत्मस्तुतिपराः सर्वे परनिंदापरास्तथा ॥ ६२ ॥

તેઓ સદા પ્રતિગ્રહમાં આસક્ત, જગતને કુપથ પર દોરનાર સ્વભાવવાળા; બધા આત્મસ્તુતિમાં રત અને તેમ જ પરનિંદામાં પણ આસક્ત હોય છે।

Verse 63

विश्वस्तघातिनः क्रूरा दयाधर्मविवर्जिताः । भविष्यंति नरा विप्र कलौ चाधर्मबांधवाः ॥ ६३ ॥

હે વિપ્ર! કલિયુગમાં લોકો વિશ્વાસ કરનારાનો ઘાત કરનારા, ક્રૂર, દયા અને ધર્મથી રહિત બનશે; અને અધર્મના જ સાથી તથા બંધુ બનશે।

Verse 64

परमायुश्च भविता तदा वर्षाणि षोडश । घोरे कलियुगे विप्र पंचवर्षा प्रसूयते ॥ ६४ ॥

ત્યારે પરમ આયુષ્ય માત્ર સોળ વર્ષનું રહેશે. હે વિપ્ર! ભયંકર કલિયુગમાં પાંચ વર્ષની કન્યাও પ્રસવ કરશે।

Verse 65

सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च युवानोऽतः परे जरा । स्वकर्मत्यागिनः सर्वे कृतघ्नाभिन्नवृत्तयः ॥ ६५ ॥

કેટલાક સાત-આઠ વર્ષના જ હશે, કેટલાક યુવાન, અને ત્યાર પછી જ વૃદ્ધાવસ્થા. બધા પોતાનું સ્વકર્મ-સ્વધર્મ ત્યજી દેશે; કૃતઘ્ન બનશે અને તેમની વર્તણૂક વિખૂટિ તથા અસંગત રહેશે।

Verse 66

याचकाश्चद्विजा नित्यं भविष्यंति कलौ युगे । परावमाननिरताः प्रहृष्टाः परवेश्मनि ॥ ६६ ॥

કલિયુગમાં નિત્ય દ્વિજ પણ યાચક બનશે. પરને અપમાન કરવામાં રત રહી, પરના ઘરોમાં જ હર્ષ પામશે॥

Verse 67

तत्रैव निंदानिरता वृथाविश्रंभिणो जनाः । निदां कुर्वंति सततं पितृमातृसुतेषु च ॥ ६७ ॥

ત્યાં જ લોકો નિંદામાં રત થશે અને વિવેક વિના વ્યર્થ વિશ્વાસ કરશે. પિતા, માતા અને પુત્રો વિષે પણ સતત અપવાદ કરશે॥

Verse 68

वदंति वाचा धर्मांश्च चेतसा पापलोलुपाः । धनविद्यावयोमत्ताः सर्वदुःखपरायणाः ॥ ६८ ॥

તેઓ મોઢે ધર્મની વાતો કરશે, પણ મનથી પાપના લોભી રહેશે. ધન, વિદ્યા અને યુવાનીના મદમાં મત્ત થઈ સર્વ દુઃખોમાં જ પરાયણ બનશે॥

Verse 69

व्याधितस्करदुर्भिक्षैः पीडिता अतिमांयिनः । प्रपुष्यंति वृथैवामी न विचार्य च दुष्कृतम् ॥ ६९ ॥

રોગ, ચોર અને દુર્ભિક્ષથી પીડિત થઈને પણ અતિમોહગ્રસ્ત લોકો વ્યર્થ જ તડપશે; પોતાના દુષ્કર્મો પર વિચાર નહીં કરે॥

Verse 70

धर्ममार्गप्रणेतारं तिरस्कुर्वंति पापिनः । धर्मकार्ये रतं चैव वृथाविश्रंभिणो जनाः ॥ ७० ॥

પાપીઓ ધર્મમાર્ગના પ્રણેતાને તિરસ્કાર કરશે. અને વ્યર્થ વિશ્વાસ રાખનારા લોકો ધર્મકાર્યમાં રત પુરુષનો પણ ઉપહાસ કરશે॥

Verse 71

भविष्यंति कलौ प्राप्ते राजानो म्लेच्छजातयः । शूद्रा भैक्ष्यरताश्चैव तेषां शुश्रूषणे द्विजाः ॥ ७१ ॥

કલિયુગ આવતા મ્લેચ્છજાતિના રાજાઓ ઊભા થશે. શૂદ્રો ભિક્ષાવૃત્તિમાં રત રહેશે અને દ્વિજો તેમની સેવા કરશે.

Verse 72

न शिष्यो न गुरुः कश्चिन्न पुत्रो न पिता तथा । न भार्या न पतिश्चैव भवितारोऽत्र संकरे ॥ ७२ ॥

આ સંકર અને અવ્યવસ્થામાં ન સાચો શિષ્ય રહેશે, ન કોઈ ગુરુ. તેમ જ ન સાચો પુત્ર-પિતા, ન પત્ની-પતિનો ધર્મ ટકશે.

Verse 73

कलौ गते भविष्यंति धनाढ्या अपि याचकाः । रस विक्रयिणश्चापि भविष्यंति द्विजातयः ॥ ७३ ॥

કલિયુગ આગળ વધતાં ધનવાન પણ યાચક બની જશે. અને દ્વિજ પણ રસ-ભોગોના વેચનાર બની જશે.

Verse 74

धर्मकंचुकसंवीता मुनिवेषधरा द्विजाः । अपण्यविक्रयरता अगम्यागामिनस्तथा ॥ ७४ ॥

ધર્મના કંચુકથી ઢંકાયેલા, મુનિ-વેષ ધારણ કરેલા દ્વિજ—વેચાણયોગ્ય ન હોય તેવી વસ્તુઓના ખરીદ-વેચાણમાં રત રહે છે અને અગમ્ય સ્ત્રીઓ પાસે જાય છે.

Verse 75

वेदनिंदापराश्चैव धर्मशास्त्रविनिंदुकाः । शूद्रवृत्त्यैव जीवंति नरकार्हा द्विजा मुने ॥ ७५ ॥

હે મુને! જે દ્વિજ વેદની નિંદામાં તત્પર છે અને ધર્મશાસ્ત્રોની અવહેલના કરે છે—અને માત્ર શૂદ્રવૃત્તિથી જીવિકા ચલાવે છે—તે નરકને યોગ્ય છે.

Verse 76

अनावृष्टभयं प्राप्ता गगनासक्तदृष्टयः । भविष्यंति कलौ मर्त्यासर्वे क्षुद्भयकातराः ॥ ७६ ॥

કળિયુગમાં મનુષ્યો અનાવૃષ્ટિના ભયથી ગ્રસ્ત થશે, તેમની દ્રષ્ટિ આકાશ તરફ મંડાયેલી રહેશે અને બધા ભૂખના ભયથી વ્યાકુળ થશે.

Verse 77

कंदपर्णफलाहारास्तापंसा इव मानवाः । आत्मानं तारयिष्यंति अनावृष्ट्यातिदुखिताः ॥ ७७ ॥

અનાવૃષ્ટિથી અત્યંત દુઃખી થયેલા મનુષ્યો તપસ્વીઓની જેમ કંદમૂળ, પાંદડા અને ફળ ખાઈને પોતાનું રક્ષણ કરશે.

Verse 78

कामार्ता ह्रस्वदेहाश्च लुब्धा श्चाधर्मतत्पराः । कलौ सर्वे भविष्यंति स्वल्पभाग्या बहुप्रजाः ॥ ७८ ॥

કળિયુગમાં બધા લોકો કામથી પીડાયેલા, ટૂંકા કદના, લોભી અને અધર્મમાં તત્પર હશે; તેઓ અલ્પ ભાગ્યશાળી હોવા છતાં બહુ સંતાનવાળા થશે.

Verse 79

स्त्रियः स्वपोषणपरा वेश्या लावण्यशीलिकाः । पतिवाक्यमनादृत्य सदान्यगृहतत्पराः ॥ ७९ ॥

સ્ત્રીઓ પોતાના પોષણમાં જ રત રહેશે, વેશ્યાઓની જેમ શૃંગારપ્રિય હશે; પતિના વચનોનો અનાદર કરીને સદાય બીજાના ઘરે જવામાં તત્પર રહેશે.

Verse 80

दुःशीला दुष्टशीलेषु करिष्यिंति सदा स्पृहाम् । असद्वृत्ता भविष्यंति पुरुषेषु कुलांगनाः ॥ ८० ॥

કુલીન સ્ત્રીઓ દુષ્ટ ચારિત્ર્યવાળા પુરુષોની ઈચ્છા કરશે અને પુરુષો વચ્ચે તેમનું વર્તન અયોગ્ય બની જશે.

Verse 81

चौरादिभयभीताश्च काष्टयंत्राणि कुर्वते । दुर्भिक्षकरपीडाभिरतीवोपद्रुता जनाः ॥ ८१ ॥

ચોરાદિ ભયથી ભીત થયેલા લોકો રક્ષણ માટે લાકડાના યંત્રો બનાવે છે. દુર્ભિક્ષ અને કરપીડાથી અત્યંત પીડિત પ્રજા ભારે દુઃખમાં પડે છે॥

Verse 82

गोधूमान्नयवान्नाढ्ये देशे यास्यंति दुःखिताः । निधाय हृद्यकर्मणि प्रेरयंति वचः शुभम् ॥ ८२ ॥

દુઃખિત લોકો ઘઉં-અન્ન અને જવ-અન્નથી સમૃદ્ધ દેશમાં જાય છે. હૃદયને હિતકર કાર્યમાં સ્થિર કરીને તેઓ શુભ અને પ્રેરક વચનો બોલે છે॥

Verse 83

स्वकार्यसिद्धिपर्यंतं बंधुतां कुर्वते जनाः । भिक्षवश्चाव मित्रादिस्नेहसंबंधयंत्रिताः ॥ ८३ ॥

લોકો પોતાનું કાર્ય સિદ્ધ થાય ત્યાં સુધી જ બંધુત્વ રાખે છે. અને ભિક્ષુઓ પણ મિત્રતા વગેરે સ્નેહ-સંબંધોના બંધનમાં ફસાઈ બંધાઈ જાય છે॥

Verse 84

अन्नोपाधिनिमित्तेन शिष्यान्गृह्णंति भिक्षवः ॥ ८४ ॥

અન્નને બહાનું બનાવી ભિક્ષુઓ શિષ્યોને ગ્રહણ કરે છે॥

Verse 85

उभाभ्यामथ पाणिभ्यां शिरःकंडूयनं स्त्रियः । कुर्वंत्यो गुरुभर्तॄणामाज्ञामुल्लंघयंति च ॥ ८५ ॥

બંને હાથથી માથું ખંજવાળતી સ્ત્રીઓ પણ ગુરુજનો અને પતિની આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન કરે છે॥

Verse 86

पाषंडालापनिरताः पाषंडजनसंगिनः । यदा द्विजा भविष्यंति तदा वृद्धिं कलिर्व्रजेत् ॥ ८६ ॥

જ્યારે દ્વિજ પાખંડી લોકો સાથે વાતચીતમાં રત થઈ પાખંડી જનની સંગત કરે, ત્યારે કલિયુગ વધીને બળવાન બને છે।

Verse 87

यदा प्रजा न यक्ष्यंति न होष्यंति द्विजातयः । तदैव तु कलेर्वृद्धिरनुमेया विचक्षणैः ॥ ८७ ॥

જ્યારે પ્રજા યજ્ઞ નહીં કરે અને દ્વિજાતિ પવિત્ર અગ્નિઓનું પાલન નહીં કરે, ત્યારે વિવેકીઓએ જાણવું કે કલીની વૃદ્ધિ નિશ્ચિત થઈ છે।

Verse 88

अधर्मवृद्धिर्भविता बासमृत्युरपि द्विजा । सर्वधर्मेषु नष्टेषु याति निःश्रीकतां जगत् ॥ ८८ ॥

હે દ્વિજોએ, અધર્મ વધશે અને અકાળ મૃત્યુ પણ થશે; સર્વ ધર્મો નષ્ટ થતાં જગત્ શ્રી-મંગલથી રહિત બની જાય છે।

Verse 89

एवं कलेः स्वरूपं ते कथितं विप्रसत्तम । हरिभक्तिपरानेष न कलिर्बाधते क्वचित् ॥ ८९ ॥

હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, આ રીતે તને કલીનું સ્વરૂપ કહેલું છે; પરંતુ જે હરિભક્તિમાં પરાયણ છે તેમને કલી કદી પીડિત કરતો નથી।

Verse 90

ततः परं कृतयुगे त्रेतायुगे त्रेतायां ध्यानमेव च । द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेकं कलौ युगे ॥ ९० ॥

ત્યારબાદ કહે છે કે કૃતયુગમાં ધ્યાન મુખ્ય સાધન છે, ત્રેતાયુગમાં પણ ધ્યાન જ; દ્વાપરમાં યજ્ઞ મુખ્ય છે, અને કલિયુગમાં દાન જ મુખ્ય ધર્મસાધન છે।

Verse 91

यत्कृते दशभिर्वर्षैस्त्रेतायां शरदा च यत् । द्वापरे यञ्च मासेन ह्यहोरात्रेण तत्कलौ ॥ ९१ ॥

કૃતયુગમાં દસ વર્ષના સાધનથી, ત્રેતામાં એક શરદઋતુમાં, દ્વાપરમાં એક માસમાં જે ફળ મળે—એ જ ફળ કલિયુગમાં એક અહોરાત્રમાં જ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 92

ध्यायन्कृते जयन्यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन् । यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ॥ ९२ ॥

કૃતયુગમાં ધ્યાનથી, ત્રેતામાં જયયજ્ઞોથી, દ્વાપરમાં અર્ચનાથી જે સિદ્ધિ મળે—એ જ કલિયુગમાં માત્ર કેશવના સંકીર્તનથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 93

अहोरात्रं हरेर्नाम कीर्तयंति च ये नराः । कुर्वंति हरिपूजां वा न कलिर्बाधते च तान् ॥ ९३ ॥

જે લોકો અહોરાત્ર હરિનામનું કીર્તન કરે છે અથવા હરિપૂજા કરે છે—તેમને કલીનો ઉપદ્રવ બાધતો નથી।

Verse 94

नमो नारायणायेति कीर्तयंति च ये नराः । निष्कामा वा सकामा वा न कलिर्बाधते च तान् ॥ ९४ ॥

જે લોકો “નમો નારાયણાય” એમ કીર્તન કરે છે—નિષ્કામ હોય કે સકામ—તેમને કલી બાધતો નથી।

Verse 95

हरिनामपरा ये तु घोरे कलियुगे द्विज । त एव कृतकृत्याश्च न कलिर्बाधते हि तान् ॥ ९५ ॥

હે દ્વિજ! આ ઘોર કલિયુગમાં જે હરિનામમાં પરાયણ છે—એ જ કૃતકૃત્ય છે; તેમને કલી બાધતો નથી।

Verse 96

हरिपूजापरा ये च हरिनामपरायणाः । त एव शिवतुल्याश्च नात्र कार्या विचारणा ॥ ९६ ॥

જે હરિપૂજામાં પરાયણ છે અને હરિનામજપમાં સંપૂર્ણ સમર્પિત છે, તેઓ જ શિવતુલ્ય છે—અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી।

Verse 97

समस्तजगदाधारं परमार्थस्वरुपिणम् । घोरे कलियुगे प्राप्ते विष्णुं ध्यायन्न सीदति ॥ ९७ ॥

સમસ્ત જગતના આધાર અને પરમાર્થસ્વરૂપ એવા વિષ્ણુનું ઘોર કલિયુગમાં જે ધ્યાન કરે છે, તે દુઃખમાં પડતો નથી।

Verse 98

अहो अति सुभाग्यास्ते सकृद्वै केशवार्चकाः । घोरें कलियुगे प्राप्ते सर्वधर्मविवर्जिते ॥ ९८ ॥

અહો! અતિ સుభાગ્યશાળી છે તેઓ, જે કેશવની એક વાર પણ અર્ચના કરે છે—ખાસ કરીને આ ઘોર કલિયુગમાં, જ્યાં સર્વ ધર્માચાર ત્યજાયેલો છે।

Verse 99

न्यूनातिरिक्तदोषाणां कलौ वेदोक्तकर्मणाम् । हरिस्मरणमेवात्र संपूर्णत्वविधायकम् ॥ ९९ ॥

કલિયુગમાં વેદોક્ત કર્મોમાં ઓછાપણું અને અતિરેકના દોષો રહે છે; અહીં હરિસ્મરણ જ તેમને પૂર્ણતા અને ફલદાયકતા આપે છે।

Verse 100

हरे केशव गोविंद वासुदेव जगन्मय । इतीरयंति ये नित्यं नहि तान्बाधते कलिः ॥ १०० ॥

જે નિત્ય ‘હરે, કેશવ, ગોવિંદ, વાસુદેવ, જગન્મય’ એમ ઉચ્ચારે છે, તેમને કલિ પીડિત કરી શકતો નથી।

Verse 101

शिव शंकर रुद्रेश नीलकंठ त्रिलोचन । इति जल्पंति ये वापि कलिस्तान्नापि बाधते ॥ १ ॥

જે લોકો વારંવાર “શિવ, શંકર, રુદ્રેશ, નીલકંઠ, ત્રિલોચન” એમ જપ કરે છે, તેમને કલી અને કલિદોષો કદી પણ પીડાવતા નથી।

Verse 102

महादेव विरूपाक्ष गंगाधर मृडाव्यय । इत्थं वदंति ये विप्र ते कृतार्था न संशयः ॥ २ ॥

હે વિપ્ર! જે “મહાદેવ, વિરূপાક્ષ, ગંગાધર, મૃડ, અવ્યય” એમ કહી સ્તુતિ કરે છે, તેઓ નિઃસંદેહ કૃતાર્થ છે।

Verse 103

जनार्दन जगन्नात पीतांबरधराच्युत । इति वाप्युञ्चरंतीह न च तेषां कलेर्भयम् ॥ ३ ॥

અહીં જે “જનાર્દન, જગન્નાથ, પીતાંબરધર અચ્યુત” એવા નામો ઉચ્ચારે છે, તેમને કલિયુગનો ભય રહેતો નથી।

Verse 104

संसारे सुलभाः पुंसां पुत्रदारधनादयः । घोरे कलियुगे विप्र हरिभक्तस्तु दुर्लभा ॥ ४ ॥

સંસારમાં પુરુષોને પુત્ર, પત્ની, ધન વગેરે સહેલાઈથી મળે છે; પરંતુ આ ઘોર કલિયુગમાં, હે વિપ્ર, હરિનો સાચો ભક્ત ખરેખર દુર્લભ છે।

Verse 105

कर्मश्रद्धाविहीना ये पाषंडा वेदनिंदकाः । अधर्मनिरता नैव नरकार्हा हरिस्मृतेः ॥ ५ ॥

કર્મમાં શ્રદ્ધાવિહિન, પાખંડી, વેદનિંદક અને અધર્મમાં રત એવા લોકો પણ—હરિસ્મરણથી નરકના પાત્ર રહેતા નથી (મુક્ત થાય છે)।

Verse 106

वेदमार्गबहिष्टानां जनानां पापकर्मणाम् । मनः शुद्धिविहीनानां हरिनाम्नैव निष्कृतिः ॥ ६ ॥

જે લોકો વેદમાર્ગથી બહાર છે, પાપકર્મમાં રત છે અને મનની શુદ્ધિ વિનાના છે—તેમનું પ્રાયશ્ચિત્ત માત્ર હરિનામથી જ થાય છે.

Verse 107

दैवाधीनं जगत्सर्वमिदं स्थावरजंगमम् । यथाप्रेरितमेतेन तथैव कुरुतें द्विज ॥ ७ ॥

આ સમગ્ર જગત—સ્થાવર અને જંગમ—દૈવાધીન છે. હે દ્વિજ, તે જેમ પ્રેરણા આપે તેમ જ પ્રાણીઓ કર્મ કરે છે.

Verse 108

शक्तितः सर्वकर्माणि वेदोक्तानि विधाय च । समर्पयेन्महाविष्णौ नारायणपरायणः ॥ ८ ॥

શક્તિ મુજબ વેદોક્ત સર્વ કર્મો કરીને, જે નારાયણપરાયણ છે તે બધું મહાવિષ્ણુને સમર્પિત કરે.

Verse 109

समर्पितानि कर्माणि महविष्णौ परात्मनि । संपूर्णतां प्रयांत्येव हरिस्मरणमात्रतः ॥ ९ ॥

પરમાત્મા મહાવિષ્ણુને સમર્પિત કરેલા કર્મો, માત્ર હરિસ્મરણથી જ પૂર્ણતા પામે છે.

Verse 110

हरिभक्तिरतानां च पापबंधो न जायते । अतोऽतिदुर्लभा लोके हरिभक्तिर्दुरात्मनाम् ॥ १० ॥

હરિભક્તિમાં રત જનને પાપબંધન જન્મતું નથી. તેથી આ લોકમાં દુષ્ટમનવાળાઓ માટે હરિભક્તિ અતિ દુર્લભ છે.

Verse 111

अहो हरिपरा ये तु कलौ घोरे भयंकरे । ते सुभाग्या महात्मानः सत्संगर हिता अपि ॥ ११ ॥

અહો! ભયંકર કલિયુગમાં પણ જે હરિ-પરાયણ છે, તેઓ ખરેખર સભાગ્યવાન મહાત્મા છે; સત્સંગથી પણ તેમનું કલ્યાણ થાય છે.

Verse 112

हरिस्मरणनिष्टानां शिवनामरतात्मनाम् । सत्यं समस्तकर्माणि यांति संपूर्णतां द्विज ॥ १२ ॥

હે દ્વિજ! જે હરિ-સ્મરણમાં નિષ્ઠાવાન છે અને જેમનું અંતર શિવનામમાં રમે છે, તેમના સર્વ કર્મો નિશ્ચયે પૂર્ણતા પામે છે.

Verse 113

अहो भाग्यमहो भाग्यं हरिनाम रतात्मनाम् । त्रिदर्शेरपि ते पूज्याः किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ १३ ॥

અહો! કેટલું ભાગ્ય—કેટલું અદભુત ભાગ્ય—જેનાં હૃદય હરિનામમાં રમે છે. દેવતાઓ પણ તેમને પૂજે છે; વધુ શું કહેવું?

Verse 114

तस्मात्समस्तलोकानां हितमेव मयोच्यते । हरिनामपरान्मर्त्यान्न कलिर्बाधर्तक्वचित् ॥ १४ ॥

અતએવ હું સર્વ લોકના હિત માટે કહું છું: જે મર્ત્ય હરિનામમાં પરાયણ છે, તેને કલી ક્યારેય પીડાવી શકતો નથી.

Verse 115

हरेर्नामैव नामैव नामैव मम जीवनम् । कलौ नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यथा ॥ १५ ॥

હરિનું નામ જ—માત્ર નામ જ—માત્ર નામ જ મારું જીવન છે. કલિયુગમાં ખરેખર બીજી ગતિ નથી, બીજી ગતિ નથી.

Verse 116

सूत उवाच । एवं स नारदो विप्राः सनकेन प्रबोधितः । परां निर्वृत्तिमापन्नः पुनरेतदुवाच ह ॥ १६ ॥

સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો! સનકના ઉપદેશથી પ્રબુદ્ધ થયેલા નારદ પરમ નિર્વૃતિ (વૈરાગ્ય-શાંતિ)ને પામી, પછી ફરી આ વચન બોલ્યા.

Verse 117

नारद उवाच । भगवन्सर्वशास्त्रज्ञ स्वयातिकरुणात्मना । प्रकाशितं जगज्ज्योतिः परं ब्रह्म सनातनम् ॥ १७ ॥

નારદ બોલ્યા—હે ભગવન, સર્વશાસ્ત્રજ્ઞ! તમારી સ્વયં પરમ કરુણામય સ્વભાવથી તમે જગતનું જ્યોતિ—સનાતન પરબ્રહ્મ—પ્રકાશિત કર્યું છે.

Verse 118

एतदेव परं पुण्यमेतदेव परं तपः । यः स्मरेत्पुंडरीकाक्षं सर्वपापविनाशनम् ॥ १८ ॥

આ જ પરમ પુણ્ય છે, આ જ પરમ તપ છે—જે સર્વપાપવિનાશક પુન્ડરીકાક્ષ (કમલનેત્ર વિષ્ણુ)નું સ્મરણ કરે છે.

Verse 119

ब्रह्मन्नानाजगञ्चैतदेकचित्संप्रकाशितम् । त्वयोक्तं तत्प्रतीयेऽहं कथं दृष्टांतमंतरा ॥ १९ ॥

હે બ્રહ્મન! તમે કહ્યું કે આ નાનાવિધ જગત એક જ ચિત્તથી પ્રકાશિત છે. હું તે સ્વીકારું છું; પરંતુ દૃષ્ટાંત વિના તે કેવી રીતે સમજું?

Verse 120

तस्माद्येन यथा ब्रह्म प्रतीतं बोधितेन तु । तदाख्याहि यथा चित्तं सीदत्स्थितिमवाप्नुयात् ॥ २० ॥

અતએવ, પ્રબુદ્ધ આચાર્યે જેમ બ્રહ્મનું પ્રતીતિ કરાવ્યું તેમ તમે કહો—જેથી મારું હવે ડૂબતું ચિત્ત સ્થિરતા અને શાંતિ પામે.

Verse 121

एतच्छ्रुत्वा वचो विप्रा नारदस्य महात्मनः । सनकः प्रत्युवाचेदं स्मरन्नारायणं परम् ॥ २१ ॥

મહાત્મા નારદના આ વચનો સાંભળી, વિપ્ર ઋષિઓમાં સનકે પરમ નારાયણનું સ્મરણ કરતાં આ રીતે ઉત્તર આપ્યો।

Verse 122

सनक उवाच । ब्रह्मन्नहं ध्यानपरो भवेयं सनंदनं पृच्छ यथाभिलाषम् । वेदांतशास्त्रे कुशलस्तवायं निवर्तयेद्वा परमार्यवंद्यः ॥ २२ ॥

સનક બોલ્યા— હે બ્રહ્મન, હું ધ્યાનમાં તત્પર રહીશ. તને જે ઇચ્છા હોય તે સનંદનને પૂછ; તે વેદાંતશાસ્ત્રમાં નિપુણ છે અને પરમ આર્યો દ્વારા વંદ્ય, તારો સંશય દૂર કરશે।

Verse 123

इतीरितं समाकर्ण्य सनकस्य स नारदः । सनंदनं मोक्षधर्मान्प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ २३ ॥

સનકના આ વચન સાંભળી, મુનિ નારદે મોક્ષધર્મોના તત્ત્વ વિષે સનંદનને પૂછવાનું આરંભ કર્યું।