Mokṣopāya: Bhakti-rooted Jñāna and the Aṣṭāṅga Yoga of Viṣṇu-Meditation
નારદ સનકને પૂછે છે—જીવો સતત કર્મ રચે અને ભોગવે ત્યારે સંસારનો પાશ કેવી રીતે કપાય? સનક નારદની પવિત્રતાની પ્રશંસા કરીને વિષ્ણુ/નારાયણને સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયના કર્તા અને મોક્ષદાતા કહે છે—ભક્તિ, શરણાગતિ અને દિવ્યરૂપ-ઉપાસના રૂપે પણ, અને તત્ત્વથી અદ્વૈત સ્વપ્રકાશ બ્રહ્મ રૂપે પણ. પછી નારદ યોગસિદ્ધિ કેવી રીતે થાય તે પૂછે છે. સનક કહે છે—મુક્તિ જ્ઞાનથી, પરંતુ જ્ઞાનનું મૂળ ભક્તિ છે; દાન, યજ્ઞ, તીર્થ વગેરે પુણ્યકર્મોથી ભક્તિ જન્મે છે. યોગ બે પ્રકારનો—કર્મયોગ અને જ્ઞાનયોગ; જ્ઞાનયોગ માટે શુદ્ધ કર્મનો આધાર જરૂરી, કેશવની પ્રતિમા-પૂજા અને અહિંસા-આધારિત નીતિ પર ભાર. પાપક્ષય પછી નિત્ય-અનિત્ય વિવેકથી વૈરાગ્ય અને મુમુક્ષુત્વ પ્રગટે છે. પર/અપર આત્મા, ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ, માયા અને શબ્દબ્રહ્મ (મહાવાક્યો) દ્વારા મુક્તિદાયક બોધ સમજાવવામાં આવે છે. અંતે અષ્ટાંગયોગ—યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ (નાડીઓ અને ચતુર્વિધ શ્વાસ), પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન, સમાધિ—વિસ્તારથી કહી વિષ્ણુરુપ ધ્યાન અને પ્રણવ ‘ઓં’ ચિંતનને પરમ સાધના ગણાવવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं विदुषा त्वया । संसारपाशबद्धानां दुःखानि सुबहूनि च ॥ १ ॥
નારદ બોલ્યા—હે ભગવન! હે વિદ્વાન, જે પૂછાયું હતું તે બધું તમે સંપૂર્ણ રીતે કહ્યું; તેમજ સંસારપાશથી બંધાયેલા લોકોના અનેક દુઃખો પણ વર્ણવ્યા.
Verse 2
अस्य संसारपाशस्य च्छेदकः कतमः स्मृतः । येनोपायेन मोक्षः स्यात्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ २ ॥
આ સંસારપાશને કાપનાર કયો ઉપાય સ્મૃતિમાં કહેવાયો છે? જે ઉપાયથી મોક્ષ થાય તે મને કહો, હે તપોધન.
Verse 3
प्राणिभिः कर्मजालानि क्रियंते प्रत्यहं भृशम् । भुज्यंते च मुनिश्रेष्ठ तेषां नाशः कथं भवेत् ॥ ३ ॥
પ્રાણીઓ દરરોજ ઘન કર્મજાળ રચે છે અને તેના ફળો પણ ભોગવે છે. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તો પછી એ કર્મસંચયનો નાશ ક્યારે અને કેવી રીતે થશે?
Verse 4
कर्मणा देहमाप्नोति देही कामेन बध्यते । कामाल्लोभाभिभूतः स्याल्लोभात्क्रोधपरायणाः ॥ ४ ॥
કર્મથી દેહી દેહ પામે છે અને કામનાથી બંધાય છે. કામનાથી લોભ ઘેરી લે છે અને લોભથી તે ક્રોધમાં પરાયણ બને છે.
Verse 5
क्रोधाञ्च धर्मनाशः स्याद्धर्मनाशान्मतिभ्रमः । प्रनष्टबुद्धिर्मनुजः पुनः पापं करोति च ॥ ५ ॥
ક્રોધથી ધર્મનો નાશ થાય છે, ધર્મનાશથી મતિભ્રમ થાય છે. બુદ્ધિ નષ્ટ થયેલો મનુષ્ય ફરી પાપ કરે છે.
Verse 6
तस्माद्देहं पापमूलं पापकर्मरतं तथा । यथा देहभ्रमत्यक्त्वा मोक्षभाक्स्यात्तथा वद ॥ ६ ॥
અતએવ કહો: પાપનું મૂળ અને પાપકર્મમાં રત એવા આ દેહને ‘હું’ માનવાની ભ્રાંતિ કેવી રીતે ત્યજી, કેવી રીતે મોક્ષનો ભાગી બનવું?
Verse 7
सनक उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ मतिस्ते विमलोर्जिता । यस्मात्संसारदुःखान्नो मोक्षोपायमभीप्ससि ॥ ७ ॥
સનક બોલ્યા—સાધુ, સાધુ, હે મહાપ્રાજ્ઞ! તારી મતિ નિર્મળ અને દૃઢ છે, કારણ કે તું અમારાથી સંસારદુઃખમાંથી મુક્તિના ઉપાયને ઇચ્છે છે.
Verse 8
यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्म्ना सृजति सुव्रत । हरिश्च पालको रुद्रो नाशकः स हि मोक्षदः ॥ ८ ॥
હે સુવ્રત! જેના આદેશથી બ્રહ્મા સર્વ જગતની સૃષ્ટિ કરે છે, હરિ તેનું પાલન કરે છે અને રુદ્ર તેનો સંહાર કરે છે—એ જ પ્રભુ મોક્ષદાતા છે.
Verse 9
अहमादिविशेषांता जातायस्य प्रभावतगः । तं विद्यान्मोक्षदं विष्णुं नारायणमनामयम् ॥ ९ ॥
જેનાં પ્રભાવથી ‘હું’ ભાવથી માંડી અતિસૂક્ષ્મ ભેદો સુધી સર્વ વિશેષતાઓ ઉત્પન્ન થઈ છે—તેમને મોક્ષદાતા વિષ્ણુ, અનામય નારાયણ તરીકે જાણો.
Verse 10
यस्याभिन्नमिदं सर्वं यच्चेंगद्यञ्च नेंगति । तमुग्रमजरं देवं ध्यात्वा दुःखात्प्रमुच्यते ॥ १० ॥
જેનાં માટે આ સર્વ જગત અભિન્ન છે—ચાલતું અને અચાલ—તે ઉગ્ર, અજર દેવનું ધ્યાન કરવાથી દુઃખમાંથી મુક્તિ મળે છે.
Verse 11
अविकारमजं शुद्धं स्वप्रकाशं निरंजनम् । ज्ञानरुपं सदानंदं प्राहुर्वैमोक्षसाधनम् ॥ ११ ॥
અવિકાર, અજ, શુદ્ધ, સ્વપ્રકાશ, નિરંજન—જેનુ સ્વરૂપ જ્ઞાન અને સદાનંદ છે—તે તત્ત્વને જ તેઓ મોક્ષનું સાચું સાધન કહે છે.
Verse 12
यस्यावताररुपाणि ब्रह्माद्या देवतागणाः । समर्चयंति तं विद्याच्छाश्वतस्थानदं हरिम् ॥ १२ ॥
જેનાં અવતારરૂપોને બ્રહ્મા આદિ દેવગણ પણ વિધિપૂર્વક પૂજે છે—તે હરિને શાશ્વત ધામ આપનાર તરીકે જાણો.
Verse 13
जितप्राणा जिताहाराः सदा ध्यानपरायणाः । हृदि पश्यंति यं सत्यं तं जामीहि सुखावहम् ॥ १३ ॥
જેઓ પ્રાણને જીત્યા છે, આહારને વશમાં રાખ્યો છે અને સદા ધ્યાનપરાયણ છે, તેઓ હૃદયમાં જે સત્યને જુએ છે—તે તત્ત્વને સુખદાયક જાણો।
Verse 14
निर्गुणोऽपि गुणाधारो लोकानुग्रहरुपधृक् । आकाशमध्यगः पूर्णस्तं प्राहुर्मोक्षदं नृणाम् ॥ १४ ॥
તે નિર્ગુણ હોવા છતાં સર્વ ગુણોનો આધાર છે; લોકાનુગ્રહ માટે રૂપ ધારણ કરે છે; આકાશમધ્યસ્થ, સર્વવ્યાપી અને પૂર્ણ—તેને જ મનુષ્યોનો મોક્ષદાતા કહે છે।
Verse 15
अध्यक्षः सर्वकार्याणां देहिनो हृदये स्थितः । अनूपमोऽखिलाधारस्तां देवं शरणं व्रजेत् ॥ १५ ॥
સર્વ કાર્યોના અધ્યક્ષ એવા પરમેશ્વર દેહધારીના હૃદયમાં સ્થિત છે. અનુપમ અને સર્વાધાર—તે દેવનું શરણ લેવું જોઈએ।
Verse 16
सर्वं संगृह्य कल्पांते शेते यस्तु जले स्वयम् । तं प्राहुर्मोक्षदं विष्णुं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १६ ॥
કલ્પાંતમાં જે સર્વને પોતાના અંદર સંહરીને સ્વયં જળ પર શયન કરે છે—તત્ત્વદર્શી મુનિઓ તેને મોક્ષદાતા વિષ્ણુ કહે છે।
Verse 17
वेदार्थविद्भिः कर्मज्ञैरिज्यते विविधैर्मखैः । स एव कर्मफलदो मोक्षदोऽकामकर्मणाम् ॥ १७ ॥
વેદાર્થના જાણકાર અને કર્મકુશળ લોકો વિવિધ યજ્ઞોથી તેની જ પૂજા કરે છે. તે જ કર્મફળ આપનાર છે અને નિષ્કામ કર્મ કરનારને મોક્ષ આપનાર પણ તે જ છે।
Verse 18
हव्यकव्यादिदानेषु देवतापितृरूपधृक् । भुंक्ते य ईश्वरोऽव्यक्तस्तं प्राहुर्मोक्षदं प्रभुम् ॥ १८ ॥
હવ્ય‑કવ્ય વગેરે દાનોમાં દેવતા અને પિતૃરૂપ ધારણ કરીને જે અર્પણ સ્વીકારે છે—તે અવ્યક્ત ઈશ્વર પ્રભુ જ મોક્ષદાતા સર્વાધિપતિ કહેવાય છે।
Verse 19
ध्यातः प्रणमितो वापि पूजितो वापि भक्तितः । ददाति शाश्वतं स्थानं तं दयालुं समर्चयेत् ॥ १९ ॥
માત્ર ધ્યાન કરાયું હોય, પ્રણામ કરાયો હોય, કે ભક્તિથી પૂજા કરાઈ હોય—તે શાશ્વત ધામ આપે છે; તેથી તે દયાળુ પ્રભુની યથાવિધી આરાધના કરવી જોઈએ।
Verse 20
आधारः सर्वभूतानांमेको यः पुरुषः परः । जरामरणनिर्मुक्तो मोक्षदः सोऽव्ययो हरिः ॥ २० ॥
હરિ એ પરમ પુરુષ—અદ્વિતીય—જે સર્વ ભૂતોનો આધાર છે; જરા‑મરણથી રહિત, અવ્યય અને મોક્ષદાતા।
Verse 21
संपूज्य यस्य पादाब्जं देहिनोऽपि मुनीश्वर । अमृतत्वं भजंत्याशु तं विदुः पुरुषोत्तमम् ॥ २१ ॥
હે મુનીશ્વર! જેમના પદ્મચરણની સમ્યક પૂજા કરવાથી દેહધારી પણ शीઘ્ર અમૃતત્વ પામે છે—તેમને જ પુરુષોત્તમ તરીકે જાણે છે।
Verse 22
आनन्दमजरं ब्रह्म परं ज्योतिः सनातनम् । परात्परतरं यञ्च तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २२ ॥
જે આનંદસ્વરૂપ અજ બ્રહ્મ છે; જે સનાતન પરમ જ્યોતિ છે; અને જે પરાત્પરથી પણ પરે છે—એ જ વિષ્ણુનું પરમ પદ, પરમ ધામ છે।
Verse 23
अद्वयं निगुणं नित्यमद्वितीयमनौपमम् । परिपूर्णं ज्ञानमयं विदुर्मोक्षप्रताधकम् ॥ २३ ॥
જ્ઞાનીજન તે પરમ તત્ત્વને અદ્વય, ગુણાતીત, નિત્ય, દ્વિતીયરહિત અને અનુપમ જાણે છે—તે પરિપૂર્ણ, ચૈતન્યમય અને મોક્ષપ્રદ છે.
Verse 24
एवंभूतं परं वस्तु योगमार्गविधानतः । य उपास्ते सदा योगी स याति परमं पदम् ॥ २४ ॥
યોગમાર્ગના વિધાન અનુસાર જે યોગી આવા પરમ તત્ત્વની સદા ઉપાસના/ધ્યાન કરે છે, તે પરમ પદને પામે છે.
Verse 25
परसर्वसंगपरित्यागी शमादिगुणसंयुतः । कामर्द्यैवर्जितोयोगी लभते परमं पदम् ॥ २५ ॥
જે યોગી સર્વ પ્રકારની આસક્તિનો પરિત્યાગ કરે છે, શમાદિ ગુણોથી યુક્ત છે અને કામના તથા આળસથી રહિત છે—તે પરમ પદ પામે છે.
Verse 26
नारद उवाच । कर्मणा केन योगस्य सिद्धिर्भवति योगिनाम् । तदुपायं यथातत्त्वं ब्रूहि मे वदतां वर ॥ २६ ॥
નારદ બોલ્યા—યોગીઓમાં યોગસિદ્ધિ કયા પ્રકારના કર્મથી થાય છે? હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તેનો ઉપાય યથાતત્ત્વ મને કહો.
Verse 27
सनक उवाच । ज्ञानलभ्यं परं मोक्षं प्राहुस्तत्त्वार्थचिंतकाः । यज्ज्ञानं भक्तिमूलं च भक्तिः कर्मवतां तथा ॥ २७ ॥
સનક બોલ્યા—તત્ત્વાર્થચિંતકો કહે છે કે પરમ મોક્ષ જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે; પરંતુ તે જ્ઞાન પણ ભક્તિમૂલ છે, અને કર્મમાં પ્રવૃત્ત જન માટે પણ ભક્તિ જ સાધન છે.
Verse 28
दानानि यज्ञा विविधास्तीर्थयात्रादयः कृताः । येन जन्मसहस्त्रेषु तस्य भक्तिर्भवेद्धरौ ॥ २८ ॥
જેનાં પુણ્યથી હજારો જન્મોમાં દાન, વિવિધ યજ્ઞો, તીર્થયાત્રા વગેરે સર્વ કર્મો થયાં હોય, તેના હૃદયમાં જ શ્રીહરિ પ્રત્યે ભક્તિ પ્રગટે છે.
Verse 29
अक्षयः परमो धर्मो भक्तिलेशेन जायते । श्रद्धया परया चैव सर्वं पापं प्रणश्यति ॥ २९ ॥
ભક્તિના અતિ સૂક્ષ્મ લેશથી પણ અક્ષય પરમ ધર્મ જન્મે છે; અને પરમ શ્રદ્ધાથી સર્વ પાપ સંપૂર્ણપણે નાશ પામે છે.
Verse 30
सर्वपापेषु नष्टेषु बुद्धिर्भवति निर्मला । सैव बुद्धिः समाख्याता ज्ञानशब्देन सूरिभिः ॥ ३० ॥
જ્યારે સર્વ પાપો નાશ પામે છે, ત્યારે બુદ્ધિ નિર્મળ બને છે; અને એ જ નિર્મળ બુદ્ધિને જ્ઞાનીજન ‘જ્ઞાન’ શબ્દથી કહે છે.
Verse 31
ज्ञानं च मोक्षदं प्राहुस्तज्ज्ञानं योगिनां भवेत् । योगस्तु द्विविधः प्रोक्तः कर्मज्ञानप्रभेदतः ॥ ३१ ॥
તેઓ કહે છે કે જ્ઞાન મોક્ષ આપનારું છે; અને તે જ્ઞાન યોગીઓમાં સ્થિત થાય છે. યોગ બે પ્રકારનો કહેવાયો છે—કર્મયોગ અને જ્ઞાનયોગના ભેદથી.
Verse 32
क्रियायोगं विना नॄणां ज्ञानयोगो न सिध्यति । क्रियायोगरतस्तस्माच्छ्रद्धया हरिमर्चयेत् ॥ ३२ ॥
માનવો માટે ક્રિયાયોગ વિના જ્ઞાનયોગ સિદ્ધ થતો નથી. તેથી ક્રિયાયોગમાં રત રહી શ્રદ્ધાથી શ્રીહરિનું અર્ચન કરવું જોઈએ.
Verse 33
द्विजभूम्यग्निसूर्याम्बुधातुहृञ्चित्रसंज्ञिताः । प्रतिमाः केशवस्यैता पूज्य एतासु भक्तितः ॥ ३३ ॥
કેશવની પ્રતિમાઓ ‘દ્વિજ, ભૂમિ, અગ્નિ, સૂર્ય, અંબુ, ધાતુ, હૃત્ અને ચિત્ર’ એવા નામોથી પ્રસિદ્ધ છે. આ રૂપોમાં તેની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 34
कर्मणा मनसा वाचा परिपीडापराङ्मुखः । तस्मात्सर्वगतं विष्णुं पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ३४ ॥
કર્મ, મન અને વાણી દ્વારા પરને પીડા આપવાથી વિમુખ રહી, તેથી સર્વવ્યાપી વિષ્ણુની ભક્તિસહ પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 35
अहिंसा सत्यमक्रोधो ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अनीर्ष्या च दया चैव योगयोरूभयोः समाः ॥ ३५ ॥
અહિંસા, સત્ય, અક્રોધ, બ્રહ્મચર્ય, અપરીગ્રહ, ઈર્ષ્યાનો અભાવ અને દયા—આ ગુણો યોગના બંને માર્ગોમાં સમાન રીતે આવશ્યક છે.
Verse 36
चराचरात्मकं विश्वं विष्णुरेव सनातनः । इति निश्चित्य मनसा योगद्वितयमभ्यसेत् ॥ ३६ ॥
ચર-અચરથી યુક્ત આ સમગ્ર વિશ્વ સનાતન વિષ્ણુ જ છે—એવું મનમાં દૃઢ નિશ્ચય કરીને, યોગની દ્વિવિધ સાધના કરવી જોઈએ.
Verse 37
आत्मवत्सर्वभूतानि ये मन्यंते मनीषिणः । ते जानंति परं भावं देवदेवस्य चक्रिणः ॥ ३७ ॥
જે વિદ્વાન સર્વ ભૂતોને પોતાના આત્મા સમાન માને છે, તે દેવોના દેવ ચક્રધારી વિષ્ણુના પરમ ભાવને જાણે છે.
Verse 38
यदि क्रोधादिदुष्टात्मा पूजाध्यानपरो भवेत् । न तस्य तुष्यते विष्णुर्यतो धर्मपतिः स्मृतः ॥ ३८ ॥
જો ક્રોધ વગેરે દોષોથી અંતઃકરણ દૂષિત હોય અને છતાં પૂજા-ધ્યાનમાં પરાયણ રહે, તો પણ વિષ્ણુ તેની ઉપર પ્રસન્ન થતા નથી; કારણ કે તેઓ ધર્મના સ્વામી તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 39
यदि कामादिदुष्टात्मा देव पूजापरो भवेत् । दंभाचारः स विज्ञेयः सर्वपातकिभिः समः ॥ ३९ ॥
જો કામ વગેરે દોષોથી અંતઃકરણ દૂષિત વ્યક્તિ દેવપૂજામાં પરાયણ બને, તો તેને દંભાચારી જાણવો; તેનું આચરણ સર્વ પાતકીઓ સમાન છે.
Verse 40
तपः पूजाध्यानपरोयस्त्वसूयारतो भवेत् । तत्तपः सा च पूजा च तद्ध्यानं हि निरर्थकम् ॥ ४० ॥
જે તપ, પૂજા અને ધ્યાનમાં પરાયણ રહીને પણ અસૂયા—દોષદર્શન અને દ્વેષ—માં રત થાય, તો તેનું તે તપ, તે પૂજા અને તે ધ્યાન નિશ્ચયે નિરર્થક બને છે.
Verse 41
तस्मात्सर्वात्मकं विष्णुं शमादिगुणतत्परः । मुक्तयर्थमर्चयेत्सम्यक् क्रियायोगपरो नरः ॥ ४१ ॥
અતએવ શમ વગેરે ગુણોમાં તત્પર અને ક્રિયાયોગમાં નિષ્ઠાવાન મનુષ્યે મુક્તિ માટે સર્વાત્મા વિષ્ણુનું વિધિપૂર્વક સમ્યક્ અર્ચન કરવું જોઈએ.
Verse 42
कर्मणा मनसा वाचा सर्वलोकहिते रतः । समर्चयति देवेशं क्रियायोगः स उच्यते ॥ ४२ ॥
કર્મથી, મનથી અને વાણીથી સર્વલોકહિતમાં રત રહી દેવેશનું સમ્યક્ અર્ચન કરવું—તેને ક્રિયાયોગ કહે છે.
Verse 43
नारायणं जगद्योनिं सर्वांतयर्यामिणं हरिम् । स्तोत्राद्यैः स्तौति यो विष्णुं कर्मयोगी स उच्यते ॥ ४३ ॥
જે નારાયણ—જગદ્યોનિ, સર્વાંતર્યામી હરિ—એવા વિષ્ણુની સ્તોત્રાદિ દ્વારા સ્તુતિ કરે છે, તે કર્મયોગી કહેવાય છે।
Verse 44
उपवासादिभिश्चैव पुराणश्रवणादिभिः । पुष्पाद्यैश्चार्चनं विष्णोः क्रियायोग उदाहृतः ॥ ४४ ॥
ઉપવાસાદિ વ્રતો, પુરાણ-શ્રવણાદિ સાધનો, અને પુષ્પાદિથી વિષ્ણુનું અર્ચન—આને ક્રિયાયોગ કહેવાયો છે।
Verse 45
एवं भक्तिमतां विष्णौ क्रियायोगरतात्मनाम् । सर्वपापानि नश्यंति पूर्वजन्मार्जितानि वै ॥ ४५ ॥
આ રીતે વિષ્ણુમાં ભક્તિ ધરાવનાર અને ક્રિયાયોગમાં લીન ચિત્તવાળાઓના, પૂર્વજન્માર્જિત સહિત સર્વ પાપો નાશ પામે છે।
Verse 46
पापक्षयाच्छुद्वमतिर्वांछति ज्ञानमुत्तमम् । ज्ञानं हि मोक्षदं ज्ञेयं तदुपायं वदामि ते ॥ ४६ ॥
પાપક્ષયથી બુદ્ધિ શુદ્ધ થાય છે અને ઉત્તમ જ્ઞાનની ઇચ્છા કરે છે. જ્ઞાન જ મોક્ષદાયક છે—તે મેળવવાનો ઉપાય હું તને કહું છું।
Verse 47
चराचरात्मके लोके नित्यं चानित्यमेव च । सम्यग् विचारयेद्धीमान्सद्भिः शास्त्रार्थकोविदैः ॥ ४७ ॥
ચરાચરાત્મક આ લોકમાં શું નિત્ય છે અને શું અનિત્ય—તેનો સમ્યક્ વિચાર બુદ્ધિમાને શાસ્ત્રાર્થકુશળ સદ્જનો સાથે કરવો જોઈએ।
Verse 48
अनित्यास्तु पदार्था वै नित्यमेको हरिः स्मृतः । अनित्यानि परित्यज्य नित्यमेव समाश्रयेत् ॥ ४८ ॥
બધા પદાર્થો અનિત્ય છે; નિત્ય તરીકે માત્ર હરિ જ સ્મરાય છે. તેથી ક્ષણભંગુરને ત્યજી નિત્ય પ્રભુની જ શરણ લેવી જોઈએ.
Verse 49
इहामुत्र च भोगेषु विरक्तश्च तथा भवेत् । अविरक्तो भवेद्यस्तु स संसारे प्रवर्तते ॥ ४९ ॥
આ લોક અને પરલોકના ભોગોમાં વૈરાગ્ય રાખવું જોઈએ. જે વૈરાગ્યહીન રહે છે, તે જ સંસારમાં પ્રવર્તીને ભટકે છે.
Verse 50
अनित्येषु पदार्थेषु यस्तु रागी भवेन्नरः । तस्य संसारविच्छित्तिः कदाचिन्नैव जायते ॥ ५० ॥
જે મનુષ્ય અનિત્ય પદાર્થોમાં રાગી બને છે, તેના માટે સંસાર-વિચ્છેદ ક્યારેય પણ થતો નથી.
Verse 51
शमादिगुणसंपन्नो मुमुक्षुर्ज्ञानमभ्यसेत् । शमादिगुणहीनस्य ज्ञानं नैव च सिध्यति ॥ ५१ ॥
શમાદિ ગુણોથી સંપન્ન મુમુક્ષુએ જ્ઞાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ; શમાદિ ગુણહીનનું જ્ઞાન કદી સિદ્ધ થતું નથી.
Verse 52
रागद्वेषविहीनो यः शमादिगुणसंयुतः । हरिध्यानपरो नित्यं मुमुक्षुरभिधीयते ॥ ५२ ॥
જે રાગ-દ્વેષથી રહિત, શમાદિ ગુણોથી યુક્ત અને નિત્ય હરિ-ધ્યાનમાં પરાયણ છે—તેને જ મુમુક્ષુ કહેવામાં આવે છે.
Verse 53
चतुर्भिः साधनैरेभिर्विशुद्धमतिरुच्यते । सर्वगं भावयेद्विष्णुं सर्वभूतदयापरः ॥ ५३ ॥
આ ચાર સાધનો દ્વારા બુદ્ધિ શુદ્ધ કહેવાય છે. સર્વ ભૂતો પ્રત્યે દયામાં પરાયણ રહી, સર્વવ્યાપી ભગવાન વિષ્ણુનું સતત ભાવન કરવું જોઈએ॥ ૫૩ ॥
Verse 54
क्षराक्षरात्मकं विश्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । इति जानाति यो विप्रतज्ज्ञानं योगजं विदुः ॥ ५४ ॥
હે વિપ્ર! ક્ષર અને અક્ષર સ્વરૂપ આ સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપીને નારાયણ સ્થિત છે—એવું જે જાણે છે, તે જ્ઞાનને જ્ઞાનીજન યોગજ જ્ઞાન કહે છે॥ ૫૪ ॥
Verse 55
योगोपायमतो वक्ष्ये संसारविनिवर्त्तकम् । योगो ज्ञानं विशुद्धं स्यात्तज्ज्ञानं मोक्षदं विदुः ॥ ५५ ॥
અતએવ હું સંસારથી નિવૃત્ત કરનાર યોગનો ઉપાય કહું છું. યોગ શુદ્ધ જ્ઞાન છે; અને તે જ્ઞાનને જ્ઞાનીજન મોક્ષદાયક માને છે॥ ૫૫ ॥
Verse 56
आत्मानं द्विविधं प्राहुः परापरविभेदतः । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति चाथर्वर्णी श्रुतिः ॥ ५६ ॥
આત્માને પર અને અપરમાં ભેદથી દ્વિવિધ કહેવામાં આવ્યો છે. તેમજ આથર્વણી શ્રુતિ પણ કહે છે કે બે બ્રહ્મ જાણવાં યોગ્ય છે॥ ૫૬ ॥
Verse 57
परस्तु निर्गुणः प्रोक्तो ह्यहंकारयुतोऽपरः । तयोरभेदविज्ञानं योग इत्यभिधीयते ॥ ५७ ॥
પર (આત્મા) નિર્ગુણ કહેવાયો છે અને અપરમાં અહંકાર જોડાયેલો છે. આ બંનેનું અભેદ-જ્ઞાન જ ‘યોગ’ કહેવાય છે॥ ૫૭ ॥
Verse 58
पंचभूतात्मके देहे यः साक्षी हृदये स्थितः । अपरः प्रोच्यते सद्भिः परमात्मा परः स्मृतः ॥ ५८ ॥
પંચભૂતમય દેહમાં હૃદયસ્થ જે સાક્ષી છે, તેને સદ્જનો ‘અપર’ કહે છે; અને પરમાત્મા ‘પર’ પરમાત્મા તરીકે સ્મરાય છે।
Verse 59
शरीरं क्षेव्रमित्याहुस्तत्स्थः क्षेत्रज्ञ उच्यते । अव्यक्तः परमः शुद्धः परिपूर्ण उदाहृतः ॥ ५९ ॥
શરીરને ‘ક્ષેત્ર’ કહે છે અને તેમાં રહેનારને ‘ક્ષેત્રજ્ઞ’ કહે છે. તે અવ્યક્ત, પરમ, શુદ્ધ અને પરિપૂર્ણ તરીકે વર્ણવાયો છે।
Verse 60
यदा त्वभेदविज्ञानं जीवात्मपरमात्मनोः । भवेत्तदा मुनिश्रेष्ठ पाशच्छेदोऽपरात्मनः ॥ ६० ॥
જ્યારે જીવાત્મા અને પરમાત્મા વચ્ચે અભેદનું જ્ઞાન પ્રગટે છે, ત્યારે હે મુનિશ્રેષ્ઠ, દેહધારી આત્માના બંધન કાપી નાખવામાં આવે છે।
Verse 61
एकः शुद्धोऽक्षरो नित्यः परमात्मा जगन्मयः । नृणां विज्ञानभेदेन भेदवानिव लक्ष्यते ॥ ६१ ॥
પરમાત્મા એક જ છે—શુદ્ધ, અક્ષર, નિત્ય અને જગન્મય; પરંતુ મનુષ્યોના જ્ઞાનભેદથી તે જાણે અનેક ભેદવાળો દેખાય છે।
Verse 62
एकमेवाद्वितीयं यत्परं ब्रह्म सनातनम् । गीयमानं च वेदांतैस्तस्मान्नास्ति परं द्विज ॥ ६२ ॥
જે પરમ, સનાતન બ્રહ્મ છે તે એકમાત્ર—અદ્વિતીય; વેદાંતમાં તેનું જ ગાન થાય છે. તેથી, હે દ્વિજ, તેનાથી પર કંઈ નથી।
Verse 63
न तस्य कर्म कार्यं वा रुपं वर्णमथापि वा । कर्त्तृत्वं वापि भोक्तृत्वं निर्गुणस्य परात्मनः ॥ ६३ ॥
નિર્ગુણ પરમાત્માને ન કર્મ છે, ન કોઈ કાર્ય-ઉત્પાદન; ન રૂપ છે, ન વર્ણ; તે નિરુપાધિકને ન કર્તૃત્વ છે, ન ભોક્તૃત્વ।
Verse 64
निदानं सर्वहेतूनां तेजो यत्तेजसां परम् । किमप्यन्यद्यतो नास्ति तज्ज्ञेयं मुक्तिहेतवे ॥ ६४ ॥
જે સર્વ કારણોનું મૂળ નિદાન છે, તેજસ્વીઓથી પણ પરે પરમ તેજ છે; જેના સિવાય બીજું કશું નથી—તેને મુક્તિના હેતુરૂપે જાણવું જોઈએ।
Verse 65
शब्दब्रह्ममयं यत्तन्महावाक्यादिकं द्विज । तद्विचारोद्भवं ज्ञानं परं मोक्षस्य साधनम् ॥ ६५ ॥
હે દ્વિજ! મહાવાક્યાદિ વેદવચનો શબ્દબ્રહ્મમય છે; તેમનો વિચાર કરવાથી જે પરમ જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, તે જ મોક્ષનું સાધન છે।
Verse 66
सम्यग्ज्ञानविहीनानां दृश्यते विविधं जगतग् । परमज्ञानिनामेतत्परब्रह्मात्मकं द्विज ॥ ६६ ॥
સમ્યક જ્ઞાન વિનાના લોકોને જગત વિવિધ રૂપે દેખાય છે; પરંતુ પરમ જ્ઞાનીને, હે દ્વિજ, આ જ પરબ્રહ્મસ્વરૂપ લાગે છે।
Verse 67
एक एव परानन्दो निर्गुणः परतः परः । भाति विज्ञानभेदेन बहुरुपधरोऽव्ययः ॥ ६७ ॥
પરમાનંદ એક જ છે—નિર્ગુણ, પરાત્પર; પરંતુ વિજ્ઞાનભેદથી એ જ અવ્યય બહુરૂપધારી તરીકે પ્રતીત થાય છે।
Verse 68
मायिनो मायया भेदं पश्यन्ति परमात्मनि । तस्मान्मायां त्यजेद्योगान्मुमुक्षुर्द्विजसत्तम् ॥ ६८ ॥
માયાથી મોહિત લોકો પરમાત્મામાં ભેદ જુએ છે. તેથી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, મુમુક્ષુએ યોગ દ્વારા માયાનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.
Verse 69
नासद्रूपान सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका । अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया भेदबुद्धिप्रदार्यिनी ॥ ६९ ॥
માયા ન અસત્સ્વરૂપ છે, ન સત્સ્વરૂપ, ન બંને સ્વરૂપવાળી. તેથી તે અનિર્વચનીય જાણવી; એ જ ભેદબુદ્ધિને ઉત્પન્ન કરી વિભાજિત કરે છે.
Verse 70
मायैव ज्ञानशब्देन बुद्ध्यते मुनिसत्तम । तस्मादज्ञानविच्छेदो भवेद्रौजितमायिनाम् ॥ ७० ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, ‘જ્ઞાન’ શબ્દથી પણ માયા જ સમજાય છે. તેથી જેમની માયા દૂર થઈ છે, તેમને અજ્ઞાનનો વિચ્છેદ થાય છે.
Verse 71
सनातनं परं ब्रह्म ज्ञानशब्देन कथ्यते । ज्ञानिनां परमात्मा वै हृदि भाति निरन्तरम् ॥ ७१ ॥
સનાતન પરબ્રહ્મને ‘જ્ઞાન’ શબ્દથી કહેવામાં આવે છે. જ્ઞાનીઓના હૃદયમાં પરમાત્મા સતત પ્રકાશિત રહે છે.
Verse 72
अज्ञानं नाशयेद्योगी योगेन मुनिसत्तम । अष्टांगैः सिद्ध्यते योगस्तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ ७२ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, યોગીએ યોગ દ્વારા અજ્ઞાનનો નાશ કરવો જોઈએ. યોગ અષ્ટાંગોથી સિદ્ધ થાય છે; તે હું તત્ત્વ અનુસાર કહેશ.
Verse 73
यमाश्च नियमाश्चैव आसनानि च सत्तम । प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च ॥ ७३ ॥
હે સત્તમ! યમો અને નિયમો, તેમજ આસનો; પ્રાણાયામ, ઇન્દ્રિયપ્રત્યાહાર, ધારણા અને ધ્યાન—આ બધું (યોગસાધનામાં) કરવાં યોગ્ય છે।
Verse 74
समाधिश्च मुनिश्रेष्ट योगाङ्गानि यथाक्रमम् । एषां संक्षेपतो वक्ष्ये लक्षणानि मुनीश्वर ॥ ७४ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! સમાધિ પણ—યોગનાં અંગો યથાક્રમે આ રીતે છે. હે મુનીશ્વર! એનાં લક્ષણો હું સંક્ષેપમાં કહું છું।
Verse 75
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अक्रोधस्चानसूया च प्रोक्ताः संक्षेपतो यमाः ॥ ७५ ॥
અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, અપરિગ્રહ, અક્રોધ અને અનસૂયા—આ સંક્ષેપમાં યમો (નૈતિક સંયમ) કહેવાયા છે।
Verse 76
सर्वेषामेव भूतानामक्लेशजननं हि यत् । अहिंसा कथिता सद्भिर्योगसिद्धिप्रदायिनी ॥ ७६ ॥
જે સર્વ ભૂતોમાં ક્લેશરહિતતા ઉત્પન્ન કરે તે અહિંસા કહેવાય; સદ્જનો તેને યોગસિદ્ધિ આપનારી કહે છે।
Verse 77
यथार्थकथनं यञ्च धर्माधर्मविवेकतः । सत्यं प्राहुर्मुनिश्रेष्ट अस्तेयं श्रृणु साम्प्रतम् ॥ ७७ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ધર્મ-અધર્મના વિવેકથી જે યથાર્થ કહેવું તે ‘સત્ય’ કહેવાય. હવે ‘અસ્તેય’ વિષે સાંભળો।
Verse 78
चौर्येण वा बलेनापि परस्वहरणं हि यत् । स्तेयमित्युच्यते सद्भिरस्तेयं तद्विपर्ययम् ॥ ७८ ॥
ચોરીથી હોય કે બળપૂર્વક, પરધનનું હરણ કરવું એ જ સજ્જનો ‘સ્તેય’ કહે છે; તેના વિરુદ્ધ ‘અસ્તેય’ છે.
Verse 79
सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रकीर्त्तितम् । ब्रह्मचर्यपरित्यागाज्ज्ञानवानपि पातकी ॥ ७९ ॥
સર્વ પરિસ્થિતિમાં મૈથુનનો ત્યાગ જ ‘બ્રહ્મચર્ય’ કહેવાય છે; બ્રહ્મચર્ય છોડવાથી જ્ઞાનવાન પણ પાપી બને છે.
Verse 80
सर्वसंगपरित्यागी मैथुनेयस्तु वर्त्तते । स चंडालसमो ज्ञेयः सर्ववर्णबहिष्कृतः ॥ ८० ॥
સર્વસંગનો ત્યાગ કરેલો હોય તોય જો મૈથુનેય (કામભોગમાં આસક્ત) બની રહે, તો તેને ચાંડાલ સમાન અને સર્વ વર્ણોથી બહિષ્કૃત જાણવો.
Verse 81
यस्तु योगरतो विप्र विषयेषु स्पृहान्वितः । तत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्या भवेन्नृणाम् ॥ ८१ ॥
હે વિપ્ર! જે યોગમાં રત હોવા છતાં વિષયોની સ્પૃહાથી ભરેલો હોય, એવા માણસ સાથે માત્ર વાતચીત કરવાથી પણ મનુષ્યોને બ્રહ્મહત્યાનું પાપ લાગે છે.
Verse 82
सर्वसंगपरित्यागी पुनः संगी भवेद्यदि । तत्संगसंगिनां संगान्महापातकदोषभाक् ॥ ८२ ॥
સર્વસંગનો ત્યાગ કરેલો માણસ જો ફરી આસક્ત બને, તો એવા આસક્તના સંગમાં રહેનારાઓ સાથે સંગ કરવાથી પણ મહાપાતકનો દોષ લાગે છે.
Verse 83
अनादानं हि द्रव्याणामापद्यपि मुनीश्वर । अपरिग्रह इत्युक्तो योगसंसिद्धिकारकः ॥ ८३ ॥
હે મુનીશ્વર! આપત્તિમાં પણ દ્રવ્યો સ્વીકાર ન કરવું ‘અપરિગ્રહ’ કહેવાય છે; તે યોગસિદ્ધિનું કારણ છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે।
Verse 84
आत्मनस्तु समुत्कर्षादतिनिष्ठुरभाषणम् । क्रोधमाहुर्धर्मविदो ह्यक्रोधस्तद्विपर्ययः ॥ ८४ ॥
પોતાને શ્રેષ્ઠ માનીને જે અતિ કઠોર વાણી નીકળે તેને ધર્મવિદો ‘ક્રોધ’ કહે છે; તેનો વિપરીત ‘અક્રોધ’ છે।
Verse 85
धनाद्यैरधिकं दृष्ट्वा भृशं मनसि तापनम् । असूया कीर्तिता सद्भिस्तत्त्यागो ह्यनसूयता ॥ ८५ ॥
ધન વગેરેમાં બીજાને પોતાથી વધુ જોઈ મનમાં જે ભારે દાહ થાય તેને સદ્ભાવો ‘અસૂયા’ કહે છે; તેનો ત્યાગ જ ‘અનસૂયતા’ છે।
Verse 86
एवं संक्षेपतः प्रोक्ता यमा विबुधसत्तम । नियमानपि वक्ष्यामितुभ्यं ताञ्छृणु नारद ॥ ८६ ॥
હે વિબુધશ્રેષ્ઠ! આ રીતે સંક્ષેપમાં યમો કહ્યા. હવે હું તને નિયમો પણ કહું છું—હે નારદ, સાંભળ।
Verse 87
तपःस्वाध्यायसंतोषाः शौचं च हरिपूजनम् । संध्योपासनमुख्याश्च नियमाः परिकीर्त्तिताः ॥ ८७ ॥
તપ, સ્વાધ્યાય, સંતોષ, શૌચ, હરિપૂજન અને તેમાં મુખ્ય સંધ્યોપાસના—આ નિયમો તરીકે પરિકીર્તિત છે।
Verse 88
चांद्रायणादिभिर्यत्र शरीरस्य विशोषणम् । तपो निगदितं सद्भिर्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ८८ ॥
જ્યાં ચાંદ્રાયણાદિ વ્રતો દ્વારા શરીરનું શોષણ અને સંયમ થાય છે, તેને સદ્જનો ‘તપ’ કહે છે—એ જ યોગસાધનનું ઉત્તમ સાધન છે।
Verse 89
प्रणवस्योपनिषदां द्वादशार्णस्य च द्विज । अष्टाक्षरस्य मंत्रस्य महावाक्यचयस्य च ॥ ८९ ॥
હે દ્વિજ! અહીં પ્રણવ (ૐ) વિષયક ઉપનિષદ-તત્ત્વ, દ્વાદશાક્ષર મંત્ર, અષ્ટાક્ષર મંત્ર તથા વેદના મહાવાક્યોના સમૂહનો ઉપદેશ છે।
Verse 90
जपः स्वाध्याय उदितो योगसाधनमुत्तमम् । स्वाध्यायं यस्त्यजेन्मूढस्तस्य योगो न सिध्यति ॥ ९० ॥
જપ અને સ્વાધ્યાય યોગસાધનનું ઉત્તમ સાધન કહેવાયું છે. જે મૂઢ સ્વાધ્યાય ત્યજી દે છે, તેનો યોગ સિદ્ધ થતો નથી।
Verse 91
योगं विनापि स्वाध्यायात्पापनाशो भवेन्नृणाम् । स्वाध्यायैस्तोष्यमाणाश्च प्रसीदंति हि देवताः ॥ ९१ ॥
યોગ વિના પણ સ્વાધ્યાયથી મનુષ્યોના પાપો નાશ પામે છે. સ્વાધ્યાયથી તૃપ્ત થયેલા દેવતાઓ પણ નિશ્ચયે પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 92
जपस्तु त्रिविधः प्रोक्तो वाचिकोपांशुमानसः । त्रिविधेऽपि च विप्रेन्द्र पूर्वात्पूर्वात्परो वरः ॥ ९२ ॥
જપ ત્રણ પ્રકારનો કહેવાયો છે—વાચિક, ઉપાંશુ અને માનસ. હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ! આ ત્રણેમાં પણ પછીનો પ્રકાર પહેલાના કરતાં શ્રેષ્ઠ છે।
Verse 93
मंत्रस्योच्चारणं सम्यक्स्फुटाक्षरपदं यथा । जपस्तु वाचिकः प्रोक्तः सर्वयज्ञफलप्रदः ॥ ९३ ॥
મંત્રનું યોગ્ય ઉચ્ચારણ—સ્પષ્ટ અક્ષર અને પદ સાથે—વાચિક જપ કહેવાય છે; તે સર્વ યજ્ઞફળ આપનાર કહેવાયો છે.
Verse 94
मंत्रस्योच्चारणे किंचित्पदात्पदविवेचनम् । स तूपांशुर्जपः प्रोक्तः पूर्वस्माद्द्विगुणोऽधिकः ॥ ९४ ॥
મંત્ર ઉચ્ચારણમાં થોડુંક પદે પદે વિભાજન (ધીમે સ્વરે) કરાય તો તેને ઉપાંશુ જપ કહે છે; તે પૂર્વવાળા કરતાં દ્વિગુણથી પણ વધુ ફળદાયક કહેવાયો છે.
Verse 95
विधाय ह्यक्षरश्रेण्यां तत्तदर्थविचारणम् । स जपोमानसः प्रोक्तो योगसिद्धिप्रदायकः ॥ ९५ ॥
અક્ષરોની શ્રેણી મનમાં ગોઠવી, તે-તે અર્થનું ચિંતન કરવું ‘માનસ જપ’ કહેવાય છે; તે યોગસિદ્ધિ આપનાર છે.
Verse 96
जपेन देवता नित्यं स्तुवतः संप्रसीदति । तस्मात्स्वाध्यायसंपन्नो लभेत्सर्वान्मनोरथान् ॥ ९६ ॥
જપ દ્વારા સ્તુતિ કરનાર પર દેવતા સદા પ્રસન્ન થાય છે. તેથી સ્વાધ્યાયથી સંપન્ન સાધક સર્વ મનોઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 97
यदृच्छालाभसंतुष्टिः संतोष इति गीयते । संतोषहीनः पुरुषो न लभेच्छर्म कुत्रचित् ॥ ९७ ॥
અનાયાસે, ન માગતાં જે મળે તેમાં તૃપ્ત રહેવું ‘સંતોષ’ કહેવાય છે. સંતોષ વિનાનો પુરુષ ક્યાંય શાંતિ પામતો નથી.
Verse 98
न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । इतोऽधिकं कदा लप्स्य इति कामस्तु वर्द्धते ॥ ९८ ॥
વિષયોના ભોગથી કામના કદી શમતી નથી; ‘આથી વધુ ક્યારે મળશે?’ એમ વિચારી તે વધુ વધે છે।
Verse 99
तस्मात्कामं परित्यज्य देहसंशोषकारणम् । यदृच्छालाभसंतुष्टो भवेद्धर्मपरायणः ॥ ९९ ॥
અતએવ દેહને ક્ષીણ કરનાર કામનાને ત્યજી, જે અચાનક મળે તેમાં સંતોષ રાખી, ધર્મમાં સંપૂર્ણ પરાયણ થવું જોઈએ।
Verse 100
बाह्याभ्यन्तरभेदेन शौचं तु द्विविधं स्मृतम् । मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथान्तरम् ॥ १०० ॥
શૌચ બે પ્રકારનું સ્મૃત છે—બાહ્ય અને આંતરિક. માટી અને જળથી બાહ્ય શુદ્ધિ, અને ભાવશુદ્ધિથી આંતરિક શુદ્ધિ થાય છે।
Verse 101
अन्तःशुद्धिविहीनैस्तु येऽध्वरा विविधाः कृताः । न फलंति मुनीश्रेष्ट भस्मनि न्यस्तहव्यवत् ॥ १ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! અંતઃશુદ્ધિ વિનાના લોકો દ્વારા કરાયેલા વિવિધ યજ્ઞો ફળ આપતા નથી—ભસ્મ પર મૂકેલી આહુતિ જેવી.
Verse 102
भावशुद्धिविहीनानां समस्तं कर्मनिष्फलम् । तस्माद्रागादिकं सर्वं परित्यज्य सुखी भवेत् ॥ २ ॥
ભાવશુદ્ધિ વિનાના લોકો માટે સર્વ કર્મ નિષ્ફળ છે. તેથી રાગ વગેરે બધું ત્યજી શાંતિસુખી થવું જોઈએ।
Verse 103
मृदाभारसहस्त्रैस्तु कुम्भकोटिजलैस्तथा । कृतशौचोऽपि दुष्टात्मा चंडालसदृशः स्मृतः ॥ ३ ॥
હજારો ભાર માટી અને કરોડો ઘડાંના જળથી પણ શૌચ કરે તો પણ, દુષ્ટ સ્વભાવવાળો માણસ બહારથી શુદ્ધ થયો હોવા છતાં ચાંડાલ સમાન જ ગણાય છે।
Verse 104
अंतःशुद्धिविहीनस्तु देवपूजापरो यदि । तमेव दैवतं हंति नरकं च प्रपद्यते ॥ ४ ॥
જે અંતઃશુદ્ધિ વિના દેવપૂજામાં પરાયણ રહે છે, તે એ જ દેવતાનો અપમાન કરે છે અને નરકને પામે છે।
Verse 105
अंतःशुद्धिविहीनश्च बहिःशुद्धिं करोति यः । अलंकृतः सुराभाण्ड इव शांतिं न गच्छति ॥ ५ ॥
જે અંતઃશુદ્ધિ વિના માત્ર બહારની શુદ્ધિ કરે છે, તે શાંતિ પામતો નથી—અલંકૃત દારૂના પાત્ર જેવું, અંદરથી તેવું જ રહે છે।
Verse 106
मनश्शुद्धिविहीना ये तीर्थयात्रां प्रकुर्वते । न तान्पुंनति तीर्थानि सुराभांडमिवापगा ॥ ६ ॥
જેઓ મનની શુદ્ધિ વિના તીર્થયાત્રા કરે છે, તેમને તીર્થો પવિત્ર કરતા નથી—જેમ નદી દારૂના પાત્રને શુદ્ધ કરી શકતી નથી।
Verse 107
वाचा धर्मान्प्रवलदति मनसा पापमिच्छति । जानीयात्तं मुनिश्रेष्ट महापातकिनां वरम् ॥ ७ ॥
જે વાણીથી ધર્મની વાતો કરે છે, પરંતુ મનથી પાપ ઇચ્છે છે—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તેને મહાપાતકીઓમાં શ્રેષ્ઠ જાણો।
Verse 108
विशुद्धमानसा ये तु धर्ममात्रमनुत्तमम् । कुर्वंति तत्फलं विद्यादक्षयं सुखदायकम् ॥ ८ ॥
જેનાં મન શુદ્ધ છે અને જે માત્ર અનુત્તમ ધર્મનું આચરણ કરે છે, તેનું ફળ અક્ષય અને સુખદાયક છે એમ જાણવું।
Verse 109
कर्मणा मनसा वाचा स्तुतिश्रवण पूजनैः । हरिभक्तिर्दृढा यस्य हरिपूजेति गीयते ॥ ९ ॥
કર્મ, મન અને વાણીથી, તેમજ સ્તુતિ-શ્રવણ અને પૂજનાદિ દ્વારા જેમની હરિભક્તિ દૃઢ છે, તે જ ‘હરિપૂજા’ તરીકે ગવાય છે।
Verse 110
यमाश्च नियमाश्चैव संक्षेपेण प्रबोधिताः । एभिर्विशुद्धमनसां मोक्षं हस्तगतं विदुः ॥ १० ॥
આ રીતે યમ અને નિયમ સંક્ષેપમાં ઉપદેશાયા. એના દ્વારા શુદ્ધ મનવાળા લોકો મોક્ષને જાણે હાથમાં આવેલો માને છે।
Verse 111
यमैश्च नियमैश्चैव स्थिरबुद्धिर्जितेन्द्रियः । अभ्यसेदासनंसम्यग्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ११ ॥
યમ-નિયમ સાથે સ્થિર બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયજય ધરાવનાર સાધકે આસનનો યોગ્ય અભ્યાસ કરવો—આ જ યોગસાધનનું ઉત્તમ સાધન છે।
Verse 112
पद्मकं स्वस्तिकं पीठं सैंहं कौक्कुटकौंजरे । कौर्मंवज्रासनं चैव वाराहं मृगचैलिकम् ॥ १२ ॥
પદ્મક, સ્વસ્તિક, પીઠ, સિંહ, કૌક્કુટ અને ઔન્જર; તેમજ કૌર્મ, વજ્રાસન, વારાહ અને મૃગચૈલિક—આ આસનો કહેવાયા છે।
Verse 113
क्रौञ्चं च नालिकं चैव सर्वतोभद्रमेव च । वार्षभं नागमात्स्ये च वैयान्घं चार्द्धचंद्रकम् ॥ १३ ॥
(આ) ક્રૌંચ, નાલિક અને સર્વતોભદ્ર; તેમજ વાર્ષભ, નાગ અને માત્સ્ય; અને વૈયાઙ્ઘ તથા અર્ધચંદ્રક—આ પણ (આસનનાં નામો) છે.
Verse 114
दंडवातासनं शैलं स्वभ्रं मौद्गरमेव च । माकरं त्रैपथं काष्ठं स्थाणुं वैकर्णिकं तथा ॥ १४ ॥
(વધુ નામો:) દંડવાતાસન, શૈલ, સ્વભ્ર, મૌદ્ગર; તેમજ માકર, ત્રૈપથ, કાષ્ઠ, સ્થાણુ અને વૈકર્ણિક પણ.
Verse 115
भौमं वीरासनं चैव योगसाधनकारणम् । त्रिंशत्संख्यान्यासनानि मुनीन्द्रैः कथितानि वै ॥ १५ ॥
ભૌમ આસન અને વીરાસન પણ યોગસાધનાની સિદ્ધિ માટે કારણરૂપ છે. મુનિશ્રેષ્ઠોએ ખરેખર ત્રીસ આસનો ઉપદેશ્યા છે.
Verse 116
एषामेकतमं बद्धा गुरुभक्तिपरायणः । उपासको जयेत्प्राणान्द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ॥ १६ ॥
આમાંથી કોઈ એકને દૃઢપણે સાધીને, ગુરુભક્તિમાં પરાયણ ઉપાસકે પ્રાણોને જીતવા જોઈએ; દ્વંદ્વાતીત અને મત્સરરહિત રહેવું જોઈએ.
Verse 117
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा प्रत्यङ्मुखोऽपि वा । अभ्यासेन जयेत्प्राणान्निःशब्दे जनवर्जिते ॥ १७ ॥
પૂર્વમુખ, ઉત્તરમુખ અથવા પશ્ચિમમુખ રહીને પણ, અભ્યાસથી પ્રાણોને જીતવા જોઈએ; સ્થાન નિઃશબ્દ અને જનવર્જિત હોવું જોઈએ.
Verse 118
प्राणो वायुः शरीरस्थ आयामस्तस्य निग्रहः । प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः स प्रकीर्त्तितः ॥ १८ ॥
શરીરમાં સ્થિત પ્રાણવાયુનું માપપૂર્વક નિયંત્રણ અને નિગ્રહ ‘પ્રાણાયામ’ કહેવાય છે. તે બે પ્રકારનો જણાવાયો છે.
Verse 119
अगर्भश्च सगर्भश्च द्वितीयस्तु तयोर्वरः । जयध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वितः ॥ १९ ॥
ધ્યાન બે પ્રકારનું કહેવાયું છે—નિર્ગર્ભ (આધાર વિના) અને સગર્ભ (આધાર સાથે). એમાં બીજું શ્રેષ્ઠ છે. ‘જય-ધ્યાન’ નિર્ગર્ભ છે; સગર્ભ તે છે જે તેની સાથે રૂપ, મંત્ર અથવા ગુણ-આધારથી યુક્ત હોય.
Verse 120
रेचकः पूरकश्चैव कुंभकः शून्यकस्तथा । एवं चतुर्विधः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः ॥ २० ॥
રેચક, પૂરક, કુંભક અને શૂન્યક—આ રીતે પ્રાણાયામને વિદ્વાનો ચાર પ્રકારનો કહે છે.
Verse 121
जंतूनां दक्षिणा नाडी पिंगला परिकीर्तिता । सूर्यदैवतका चैव पितृयोनिरिति श्रुता ॥ २१ ॥
જીવોમાં જમણી બાજુની નાડી ‘પિંગલા’ કહેવાય છે. તેની અધિદેવતા સૂર્ય છે અને તે પિતૃલોક તરફનો માર્ગ (યોનિ) કહેવાય છે.
Verse 122
देवयोनिरिति ख्याता इडा नाडी त्वदक्षिणा । तत्राधिदैवत चंद्रं जानीहि मुनिसत्तमं ॥ २२ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ‘દેવયોનિ’ તરીકે ખ્યાત ઇડા નાડી જમણી બાજુ સ્થિત છે; અને તેની અધિદેવતા ચંદ્ર છે—એ જાણો.
Verse 123
एतयोरुभयोर्मध्ये सुषुम्णा नाडिका स्मृता । अतिसूक्ष्मा गुह्यतमा ज्ञेया सा ब्रह्मदैवता ॥ २३ ॥
આ બન્ને નાડીઓની વચ્ચે ‘સુષુમ્ના’ નામની નાડી કહેવાય છે. તે અતિસૂક્ષ્મ અને પરમ ગુહ્ય છે; તેને બ્રહ્મદેવતા દ્વારા અધિષ્ઠિત જાણવી જોઈએ.
Verse 124
वामेन रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः । पूरयेद्दक्षिणेनैव पूरणात्पूरकः स्मृतः ॥ २४ ॥
ડાબા નાસારંધ્રથી વાયુનું રેચન કરવું—રેચન હોવાથી તેને ‘રેચક’ કહે છે. પછી જમણા નાસારંધ્રથી જ પૂરણ કરવું—પૂરણ હોવાથી તેને ‘પૂરક’ કહે છે.
Verse 125
स्वदेहपूरितं वायं निगृह्य न विमृंचति । संपूर्णकुंभवत्तिष्टेत्कुम्भकः स हि विश्रुतः ॥ २५ ॥
પોતાના દેહમાં ભરાયેલ વાયુને રોકીને તેને છોડવો નહીં. સંપૂર્ણ ભરેલા કુંભની જેમ સ્થિર રહેવું—આ જ ‘કુંભક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 126
न गृह्णाति न त्यजति वायुमंतर्बहिः स्थितम् । विद्धि तच्छून्यकं नाम प्राणायामं यथास्थितम् ॥ २६ ॥
અંદર અને બહાર સ્થિત વાયુને ન ગ્રહણ કરે, ન ત્યજે—એ સ્થિર અવસ્થાને ‘શૂન્યક’ નામના પ્રાણાયામ તરીકે જાણો.
Verse 127
शनैःशनैर्विजेतव्यः प्राणो मत्तगजेन्द्रवत् । अन्यथा खलु जायन्ते महारोगा भयंकराः ॥ २७ ॥
પ્રાણને ધીમે ધીમે જીતવો જોઈએ—મત્ત ગજેન્દ્રને વશ કરવાના સમાન. નહિતર ખરેખર ભયંકર મહારોગો ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 128
क्रमेण योजयेद्वायुं योगी विगतकल्मषः । स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदमाप्नुयात् ॥ २८ ॥
નિર્મળ યોગી ક્રમે ક્રમે પ્રાણવાયુનું નિયમન કરે. તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મનું પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 129
विषयेषु प्रसक्तानि चेन्द्रियाणि मुनीश्वरः । समामाहृत्य निगृह्णाति प्रत्याहारस्तु स स्मृतः ॥ २९ ॥
હે મુનીશ્વર! વિષયોમાં આસક્ત ઇન્દ્રિયોને સમેટી અંદર ખેંચી દૃઢ રીતે રોકી રાખવું—એને જ પ્રત્યાહાર કહેવામાં આવે છે.
Verse 130
जितेन्द्रिया महात्मानो ध्यानशून्या अपि द्विज । प्रयान्ति परमं ब्रह्म पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ३० ॥
હે દ્વિજ! ઇન્દ્રિયજિત મહાત્માઓ—વિધિવત ધ્યાન ન હોવા છતાં—પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે, જ્યાંથી પુનરાવર્તન અતિ દુર્લભ છે.
Verse 131
अनिर्जितेंद्रियग्रामं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । मूढात्मानं च तं विद्याद्ध्यानं चास्य न सिध्यति ॥ ३१ ॥
પરંતુ ઇન્દ્રિયસમૂહને જીત્યા વિના જે ધ્યાનમાં તત્પર થાય, તેને મોહગ્રસ્ત જાણવો; તેનું ધ્યાન સિદ્ધ થતું નથી.
Verse 132
यद्यत्पश्यति तत्सर्वं पश्येदात्मवदात्मनि । प्रत्याहृतानीन्द्रियाणि धारयेत्सा तु धारणा ॥ ३२ ॥
જે જે દેખાય તે સર્વને આત્મસ્વરૂપ માની આત્મામાં જ જોવું. ઇન્દ્રિયોને પ્રત્યાહૃત કરી મનને સ્થિર રાખવું—એ જ ધારણા છે.
Verse 133
योगाज्जितेंद्रियग्रामस्तानि हृत्वा दृढं हृदि । आत्मानं परमं ध्यायेत्सर्वधातारमच्युतम् ॥ ३३ ॥
યોગથી ઇન્દ્રિયસમૂહને જીતી, તેમને ખેંચી હૃદયમાં દૃઢપણે સ્થિર કરવો; પછી સર્વધાતા અચ્યુત પરમાત્માનું ધ્યાન કરવું।
Verse 134
सर्वविश्वात्मकं विष्णुं सर्वलोकैककारणम् । विकसत्पद्यपत्राक्षं चारुकुण्डलभूषितम् ॥ ३४ ॥
હું તે વિષ્ણુને વંદન કરું છું, જે સર્વવિશ્વાત્મા અને સર્વલોકોના એકમાત્ર કારણ છે; જેમની આંખો વિકસિત કમળપત્ર જેવી છે અને જે સુંદર કુંડળોથી શોભિત છે।
Verse 135
दीर्घबाहुमुदाराङ्गं सर्वालङ्कारभृषितम् । पीताम्बरधरं देवं हेमयज्ञोपवीतिनम् ॥ ३५ ॥
તે દીર્ઘબાહુ, ઉદાર અંગવાળો, સર્વ અલંકારોથી ભૂષિત; પીતાંબર ધારણ કરનાર દેવ, સુવર્ણ યજ્ઞોપવીતથી યુક્ત છે।
Verse 136
बिभ्रतं तुलसीमालां कौस्तुभेन विराजितम् । श्रीवत्सवक्षसं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ३६ ॥
મેં તે દેવનું દર્શન કર્યું—જે તુલસીની માળા ધારણ કરે છે, કૌસ્તુભ મણિથી તેજસ્વી છે, વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સચિહ્ન ધરાવે છે, અને દેવ-અસુર બંને દ્વારા નમસ્કૃત છે।
Verse 137
अष्टारे हृत्सरोजे तु द्वादशांगुलविस्तृते । ध्यायेदात्मानमव्यक्तं परात्परतरं विभुम् ॥ ३७ ॥
આઠ આરાવાળું અને બાર અંગુલ વિસ્તૃત હૃદય-કમળમાં, અવ્યક્ત—પરાત્પરતર સર્વવ્યાપી પ્રભુ પરમાત્માનું ધ્યાન કરવું।
Verse 138
ध्यानं सद्भिनिर्गदितं प्रत्ययस्यैकतानता । ध्यानं कृत्वा मुहुर्त्तं वा परं मोक्षं लभेन्नरः ॥ ३८ ॥
સત્પુરુષોએ કહેલું છે કે ધ્યાન એટલે એક જ પ્રત્યયની એકાગ્ર, અખંડ એકતાનતા. એવું ધ્યાન એક મુહૂર્ત પણ કરવાથી મનુષ્ય પરમ મોક્ષ પામે છે.
Verse 139
ध्यानात्पापानि नश्यन्ति ध्यानान्मोक्षं च विंदति । ध्यानात्प्रसीदति हरिद्धर्यानात्सर्वार्थसाधनम् ॥ ३९ ॥
ધ્યાનથી પાપો નાશ પામે છે અને ધ્યાનથી જ મોક્ષ પણ મળે છે. ધ્યાનથી હરિ પ્રસન્ન થાય છે, અને અડગ ધ્યાનથી સર્વ પ્રયોજન સિદ્ધ થાય છે.
Verse 140
यद्यद्रूपं महाविष्णोस्तत्तद्ध्यायेत्समाहितम् । तेन ध्यानेन तुष्टात्मा हरिर्मोक्षं ददाति वै ॥ ४० ॥
મહાવિષ્ણુનું જે જે સ્વરૂપ હોય, તે જ સ્વરૂપનું મન સમાહિત કરીને ધ્યાન કરવું. તે ધ્યાનથી તૃપ્ત હૃદયવાળા હરિ નિશ્ચયે મોક્ષ આપે છે.
Verse 141
अचञ्चलं मनः कुर्याद्ध्येये वस्तुनि सत्तम । ध्यानं ध्येयं ध्यातृभावं यथा नश्यति निर्भरम् ॥ ४१ ॥
હે સત્તમ! ધ્યેય પદાર્થમાં મનને અચંચળ કરવું, જેથી ધ્યાન, ધ્યેય અને ધ્યાતા-ભાવ—આ ત્રયી સંપૂર્ણ રીતે લય પામે.
Verse 142
ततोऽमृतत्वं भवति ज्ञानामृतनिषेवणात् । भवेन्निरन्तरं ध्यानादभेदप्रतिपादनम् ॥ ४२ ॥
ત્યારબાદ જ્ઞાનામૃતનું નિરંતર સેવન કરવાથી અમૃતત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. અને અવિચ્છિન્ન ધ્યાનથી અભેદ—એકત્વની અનુભૂતિ—સ્થાપિત થાય છે.
Verse 143
सुषुत्पिवत्परानन्दयुक्तश्चोपरतेन्द्रियः । निर्वातदीपवत्संस्थः समाधिरभिधीयते ॥ ४३ ॥
જ્યારે સાધક ગાઢ નિદ્રા સમાન હોવા છતાં પરમાનંદથી યુક્ત હોય, ઇન્દ્રિયો બહારની પ્રવૃત્તિથી નિવૃત્ત થાય અને ચિત્ત નિર્વાત દીપકની જેમ સ્થિર રહે—તે અવસ્થાને ‘સમાધિ’ કહે છે।
Verse 144
योगी समाध्यवस्थायां न श्रृणोति न पश्यति । न जिघ्रति न स्पृशति न किंचद्वक्ति सत्तम ॥ ४४ ॥
હે સત્તમ, સમાધિ અવસ્થામાં સ્થિત યોગી ન સાંભળે ન જુએ; ન સુઘે ન સ્પર્શે, અને કશુંય બોલતો નથી।
Verse 145
आत्मा तु निर्मलः शुद्धः सञ्चिदानन्दविग्रहः । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो योगिनां भात्यचञ्चलः ॥ ४५ ॥
પરંતુ આત્મા નિર્મળ, શુદ્ધ અને સચ્ચિદાનંદ-સ્વરૂપ છે. સર્વ ઉપાધિઓથી મુક્ત થઈ તે યોગીઓ માટે અચંચળ રીતે પ્રકાશે છે।
Verse 146
निर्गुणोऽपि परो देवो ह्यज्ञानाद्गुणवानिव । विभात्यज्ञाननाशे तु यथापूर्वं व्यवस्थितम् ॥ ४६ ॥
પરમ દેવ નિર્ગુણ હોવા છતાં અજ્ઞાનથી ગુણવાન જેવો દેખાય છે; પરંતુ અજ્ઞાન નાશ પામે ત્યારે તે યથાપૂર્વ પોતાના મૂળ સ્વરૂપમાં સ્થિત થઈ પ્રકાશે છે।
Verse 147
परं ज्योतिरमेयात्मा मायावानिव मायिनाम् । तन्नाशे निर्मलं ब्रह्म प्रकाशयति पंडितं ॥ ४७ ॥
પરમ જ્યોતિ, જેના આત્મસ્વરૂપ અમેય છે, માયાથી મોહિત લોકોને જાણે માયાવાન જેવો દેખાય છે; પરંતુ તે (માયા) નાશ પામે ત્યારે નિર્મળ બ્રહ્મ પંડિતને પ્રકાશિત કરે છે।
Verse 148
एकमेवाद्वितीयं च परं ज्योतिर्निरंजनम् । सर्वेषामेव भूतानामंतर्यामितया स्थितम् ॥ ४८ ॥
તે એકમેવ, અદ્વિતીય—પરમ, નિરંજન જ્યોતિ; સર્વ ભૂતોના અંતરમાં અંતર્યામી રૂપે સ્થિત છે।
Verse 149
अणोरणीयान्महतो महीयान्सनातनात्माखिलविश्वहेतुः । पश्यंति यज्ज्ञानविदां वरिष्टाः परात्परस्मात्परमं पवित्रम् ॥ ४९ ॥
તે અણુથી પણ અણુ અને મહતથી પણ મહાન—સનાતન આત્મા, અખિલ વિશ્વનું કારણ; જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠો તેને પરાત્પર પરમ પવિત્ર તત્ત્વરૂપે જુએ છે।
Verse 150
अकारादिक्षकारांतवर्णभेदव्यवस्थितः । पुराणपुरुषोऽनादिः शब्दब्रह्मेति गीयते ॥ ५० ॥
‘અ’ થી ‘ક્ષ’ સુધીના વર્ણભેદોની વ્યવસ્થામાં સ્થિત, પુરાણપુરુષ અનાદિ આદિપુરુષ ‘શબ્દબ્રહ્મ’ તરીકે ગવાય છે।
Verse 151
विशुद्दमक्षरं नित्यं पूर्णमाकाशमध्यगम् । आनन्दं निर्मलशांतं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५१ ॥
પરમ બ્રહ્મને અતિ વિશુદ્ધ, અક્ષય, નિત્ય, પૂર્ણ અને સર્વવ્યાપી—આકાશવિસ્તારમાં સ્થિત—આનંદસ્વરૂપ, નિર્મલ અને પરમ શાંત તરીકે ગવાય છે।
Verse 152
योगिनो हृदि पश्यन्ति परात्मानं सनातनम् । अविकारमजं शुद्धं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५२ ॥
યોગીઓ હૃદયમાં સનાતન પરમાત્માને જુએ છે—જે અવિકારી, અજ અને શુદ્ધ છે; તેને જ પરમ બ્રહ્મ તરીકે ગવાય છે।
Verse 153
ध्यानमन्यत्प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व मुनि सत्तम । संसारतापतप्तानां सुधावृष्टिसमं नृणाम् ॥ ५३ ॥
હવે હું ધ્યાનની બીજી રીત કહું છું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, સાંભળો. સંસારતાપથી દગ્ધ મનુષ્યો માટે આ અમૃતવર્ષા સમાન છે.
Verse 154
नारायणं परानन्दं स्मरेत्प्रणवसंस्थितम् । नादरुपमनौपम्यमर्द्धमात्रोपरिस्थितम् ॥ ५४ ॥
પ્રણવ (ૐ) માં સ્થિત પરમાનંદસ્વરૂપ નારાયણનું સ્મરણ કરવું—જે નાદરૂપ, અનુપમ, અને અર્ધમાત્રા ઉપર પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 155
अकारं ब्रह्मणो रुपमुकारं विष्णुरुपवत् । मकारं रुद्ररुपं स्यादर्ध्दमात्रं परात्मकम् ॥ ५५ ॥
‘અ’ બ્રહ્માનું રૂપ, ‘ઉ’ વિષ್ಣુસ્વરૂપ, ‘મ’ રુદ્રરૂપ; અને અર્ધમાત્રા (સૂક્ષ્મ નાદ) પરમાત્મા છે.
Verse 156
मात्रास्तिस्त्रः समाख्याता ब्रह्मविष्णु शिवाधिपाः । तेषां समुच्चयं विप्र परब्रह्मप्रबोधकम् ॥ ५६ ॥
ત્રણ માત્રાઓ કહેલી છે—જેનાં અધિપતિ બ્રહ્મા, વિષ್ಣુ અને શિવ છે. હે વિપ્ર, તેમનો સમુચ્ચય પરબ્રહ્મનું બોધ જગાવે છે.
Verse 157
वाच्यं तु परमं ब्रह्म वाचकः प्रणवः स्मृतः । वाच्यवाचकसंबन्धो ह्युपचारात्तयोर्द्विजा ॥ ५७ ॥
પરમ બ્રહ્મ વાચ્ય (અભિધેય) છે અને પ્રણવ (ૐ) તેનો વાચક (અભિધાયક) સ્મૃત છે. હે દ્વિજોઃ વાચ્ય-વાચકનો સંબંધ માત્ર ઉપચાર (રૂઢિ)થી કહેવાય છે.
Verse 158
जपन्तः प्रणवं नित्यं मुच्यन्ते सर्वपातकैः । तदभ्यासेन संयुक्ताः परं मोक्षं लभन्ति च ॥ ५८ ॥
જે નિત્ય પ્રણવ ‘ૐ’ નો જપ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; અને તેના સતત અભ્યાસથી યુક્ત થઈ પરમ મોક્ષ પણ પામે છે।
Verse 159
जपंश्च प्रणवं मन्त्रं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । कोटिसूर्यसमं तेजो ध्यायेदात्मनि निर्मलम् ॥ ५९ ॥
બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-શિવાત્મક પ્રણવ મંત્ર ‘ૐ’ નો જપ કરવો; અને પોતાના અંતરમાં કરોડ સૂર્ય સમાન તે નિર્મળ તેજનું ધ્યાન કરવું।
Verse 160
शालग्रामशिलारुपं प्रतिमारुपमेव वा । यद्यत्पापहरं वस्तु तत्तद्वा चिन्तयेद्धृदि ॥ ६० ॥
શાલગ્રામ શિલા રૂપે હોય કે પ્રતિમા રૂપે—જે જે પાપહર વસ્તુ હોય, તે જ હૃદયમાં ચિંતન કરવું જોઈએ।
Verse 161
यदेतद्दैष्णवं ज्ञानं कथितं ते मुनीश्वर । एतद्विदित्वा योगीन्द्रो लभते मोक्षमुत्तमम् ॥ ६१ ॥
હે મુનીશ્વર! તમે કહેલું આ વૈષ્ણવ જ્ઞાન—તેને યથાર્થ રીતે જાણી લેતાં યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ પણ ઉત્તમ મોક્ષ પામે છે।
Verse 162
यस्त्वेतच्छॄणुयाद्वापि पठेद्वापि समाहितः । स सर्वपापनिर्मुक्तो हरिसालोक्यमान्पुयात् ॥ ६२ ॥
જે એકાગ્ર ચિત્તે આ ઉપદેશ સાંભળે કે વાંચે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ હરિ-સાલોક્ય (હરિના લોકમાં નિવાસ) પ્રાપ્ત કરે છે।
Frequently Asked Questions
Sanaka states that liberation is attained through knowledge, but that knowledge is ‘rooted in devotion’; bhakti purifies sin and clarifies the intellect, and that purified intellect is what the wise call jñāna. Thus, devotion functions as the ethical and affective catalyst that makes Vedāntic insight stable and liberating.
Kriyā-yoga is defined as disciplined devotional action performed through body, speech, and mind for the welfare of all beings—praise, worship, fasting/observances, and listening to Purāṇas—done with inner purification and without hypocrisy or malice.
Beyond technique, Yoga is defined as the knowledge of non-difference between the ‘lower’ self (witness in the heart associated with ego in empirical life) and the ‘higher’ Paramātman. When this non-difference is realized, the bonds of the embodied being are cut.
Yama, niyama, āsana, prāṇāyāma, pratyāhāra, dhāraṇā, dhyāna, and samādhi—presented in order, with expanded definitions of yamas/niyamas, a catalog of āsanas, and technical prāṇāyāma details including nāḍīs and the fourfold breath process.
Oṁ is taught as the denoter (vācaka) of the Supreme Brahman (vācya): ‘A’ corresponds to Brahmā, ‘U’ to Viṣṇu, ‘M’ to Rudra, and the subtle half-mora (ardha-mātrā) to the Supreme Self. Japa and meditation on Praṇava are said to destroy sin and lead to liberation.