Saṃsāra-duḥkha: Karmic Descent, Garbhavāsa, Life’s Anxieties, Death, and the Call to Jñāna-Bhakti

Verse 1

सनक उवाच । एवं कर्मपाशनियंत्रितजंततवः स्वर्गादिपुण्यस्थानेषु पुण्यभोगमनुभूय यातीव दुःखतरं पापफलमनुभूय प्रक्षीणकर्मा वशेषेणामुं लोकमागत्य सर्वभयविह्वलेषु मृत्युबाधासंयुतेषुस्थावरादिषु जायते । वृक्षगुल्मलतावल्लीगिरयश्च तृणानि च । स्थावरा इति विख्याता महामोहसमावृताः ॥ १ ॥

સનક બોલ્યા—આ રીતે કર્મપાશથી નિયંત્રિત જીવ સ્વર્ગાદિ પુણ્યસ્થાનોમાં પુણ્યભોગ ભોગવી, પછી પાપફળનું અતિ દુઃખદ ભોગ પણ ભોગવે છે. કર્મ ક્ષીણ થતાં શેષ વાસનાઓ સાથે આ લોકમાં પાછા આવી, સર્વભયથી વ્યાકુળ અને મૃત્યુબાધાથી પીડિત થઈ, સ્થાવરાદિ યોનિઓમાં જન્મે છે. વૃક્ષ, ગુલ્મ, લતા-વલ્લી, પર્વત અને તૃણ ‘સ્થાવર’ કહેવાય છે—મહામોહથી આવૃત।

Verse 2

स्थावरत्वे पृथिव्यामुत्पबीजानि जलसेकानुपदं सुसंस्कारसामग्रीवशादंतरुष्मप्रपाचितान्युच्छूनत्वमापद्य ततो मूलभावं तन्मूलादंकुरोत्पत्तिस्तस्मादपि पर्णकांडनालादिकं कांडेषु च प्रसवमापद्यंते तेषु च पुष्पसंभवः ॥ २ ॥

સ્થાવર અવસ્થામાં ધરતીમાં પડેલા બીજ વારંવાર જળસિંચનથી, યોગ્ય સંસ્કાર અને અનુકૂળ સામગ્રીના બળથી, આંતરિક ઉષ્માથી પક્વ થઈ ફૂલે છે. પછી તે મૂળરૂપ ધારણ કરે છે; તે મૂળમાંથી અંકુર ઉત્પન્ન થાય છે; ત્યારબાદ પાંદડા, કાંડ, નાળ વગેરે પ્રગટે છે; કાંડોમાં વૃદ્ધિ થાય છે અને અંતે તેમાં પુષ્પો જન્મે છે.

Verse 3

तानि पुष्पाणि कानिचिदफलानि कानिचित्फलहेतुभूतानि तेषु पुष्पेषु वृद्धभावेषु सत्सु तत्पुष्पमूलतस्तुषोत्पत्तिर्जायते तेषु तुषु भोक्तॄणां प्राणिनां संस्कारसामग्रीवशाद्धिमरश्मिकिरणासन्नतया तदोषधिरसस्तुषांतः प्रविश्य क्षीरभावं समेत्य स्वकाले तंडुलाकारतामुपगम्य प्राणिनां भोगसंस्कारवशात्संवत्सरे फलिनः स्युः ॥ ३ ॥

એ પુષ્પોમાં કેટલાક નિષ્ફળ હોય છે અને કેટલાક ફળના કારણ બને છે. પુષ્પો પરિપક્વ થતાં તે પુષ્પના મૂળમાંથી તુષ (છાલ/આવરણ) ઉત્પન્ન થાય છે. પછી તે તુષની અંદર, ભોગ કરનાર પ્રાણીઓના સંસ્કાર અને જરૂરી સામગ્રીના બળથી તથા સૂર્યકિરણોની સાન્નિધ્યથી, ઔષધિરસ પ્રવેશી ક્ષીરભાવ પામે છે અને યોગ્ય કાળે તંડુલાકાર (ધાન્યકણ) બને છે. આ રીતે ભોગ-સંસ્કાર અનુસાર તે એક વર્ષમાં ફળવાન થાય છે.

Verse 4

स्थावरत्वेऽपि बहुकालं वानरादिभिर्भुज्यमाना हि च्छेदनदवाग्निदहनशीतातपादिदुःखमनुभूय म्रियते । ततश्च क्रिमयो भूत्वा सदादुःखबहुलाः क्षणार्ध्दं जीवंतः क्षणार्ध्दं म्रियमाणा बलवत्प्राणिपीडायां निवारयितुमक्षमाः शीतवातादिक्लेशभूयिष्ठा नित्यं क्षुधाक्षुधिता मलमूत्रादिषु सचरंतो दुःखमनुभवंति ॥ ४ ॥

સ્થાવર યોનિમાં પણ જીવ બહુ કાળ સુધી વાનરાદિ દ્વારા ભક્ષિત થાય છે; કાપવું, દાવાગ્નિથી દહન, શીત‑તાપ વગેરે દુઃખો ભોગવી અંતે મરે છે. ત્યારબાદ કૃમિ બની સદા દુઃખથી ભરેલો રહે છે—અર્ધ ક્ષણ જીવે, અર્ધ ક્ષણ મરે; બળવાન પ્રાણીઓની તીવ્ર પીડા અટકાવી શકતો નથી; શીત‑વાત વગેરે ક્લેશોથી અત્યંત પીડિત, નિત્ય ભૂખ્યો, મલ‑મૂત્રાદિમાં ફરતો માત્ર દુઃખ જ અનુભવે છે.

Verse 5

तत एव पद्मयोनिमागत्य बलवद्वाधोद्वेजिता वृथोद्वेगभूयिष्ठाः क्षुत्क्षांता नित्यं वनचारिणो मातृष्वपि विषयातुरा वातादिक्लेषबहुलाः कश्मिंश्चिज्जन्मनि तृणाशनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि मांसामेध्याद्यदनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि कंदमूलफलाशना दुर्बलप्राणिपीडानिरता दुःखमनुभवंति ॥ ५ ॥

પછી পদ્મયોનિ (બ્રહ્મલોક)ના ક્ષેત્રમાં આવીને પણ જીવો બળવાન આઘાતો અને ભયથી પીડિત, વ્યર્થ ચિંતાથી ઘેરાયેલા, ભૂખ‑તરસ સહન કરીને નિત્ય વનમાં ભટકે છે. માતાઓ પ્રત્યે પણ વિષયાસક્તિથી વ્યાકુળ રહે છે અને વાત વગેરે રોગ‑ક્લેશોથી ભરાય છે. કોઈ જન્મે તૃણ ખાય, કોઈ જન્મે માંસ અને અપવિત્ર આહાર, કોઈ જન્મે કંદ‑મૂળ‑ફળ; દુર્બળ પ્રાણીઓને પીડવામાં રત રહી માત્ર દુઃખ જ ભોગવે છે.

Verse 6

अंडजत्वेऽपि वाताशनामांसामेध्याद्यशनाश्च परपीडापरायणा नित्यं दुःखबहुला ग्राम्यपशुयोनिमागता अपि स्वजातिवियोगभारोद्वहनपाशादिबंधनताडनहलादिधारणादिसर्वदुःखान्यनुभवंति ॥ ६ ॥

અંડજ યોનિમાં પણ તેઓ વાયુ, માંસ અને અપવિત્ર આહાર પર જીવતા, પરને પીડવામાં પરાયણ રહી નિત્ય દુઃખથી ભરેલા રહે છે. અને ગ્રામ્ય પશુયોનિમાં આવ્યા પછી પણ સ્વજાતિથી વિયોગ, ભારે ભાર વહેવું, દોરડા વગેરેથી બાંધવું, માર પડવો, હળ વગેરે ભાર ધારણ કરાવવો—આવા સર્વ પ્રકારના દુઃખો ભોગવે છે.

Verse 7

एवं बहुयोनिषु संभ्रांताः क्रमेण मानुषं जन्म प्राप्नुवंति । केचिच्च पुण्यविशेषाद्युत्क्रमेणापि मनुष्यजन्माश्नुवते ॥ ७ ॥

આ રીતે અનેક યોનિઓમાં ભટકતા પ્રાણીઓ ક્રમે કરીને માનવ જન્મ પામે છે; પરંતુ કેટલાક વિશેષ પુણ્યના પ્રભાવથી સામાન્ય ક્રમ વિના પણ મનુષ્ય જન્મ મેળવી લે છે.

Verse 8

मनुष्यजन्म नापि च । चर्मकारचंडालव्याधानापितरजककुंभकारलोहकारस्वर्णकारतंतुवाचसौचिकजटिलसिद्धधावकलेखकभृतकशासनहारिनीचभृत्यद्ररिदहीनांगाधिकांगत्वादि दुःखबहुलज्वरतापशीतश्लेष्मगुल्मपादाक्षिशिरोगर्भपार्श्ववेदनादिदुःखमनुभवंति ॥ ८ ॥

કેટલાકને માનવ જન્મ પણ મળતો નથી; પરંતુ ચર્મકાર, ચાંડાલ, વ્યાધ, નાપિત, રજક, કુંભકાર, લોહકાર, સ્વર્ણકાર, તંતુવાય, દરજી, જટિલ, કહેવાતા ‘સિદ્ધ’, ધાવક, લેખક, મજૂર, કર‑વસૂલદાર, નીચ સેવક વગેરે નીચ/કઠોર વ્યવસાયોમાં, અથવા દારિદ્ર્યમાં, કે પછી હીનાંગ‑અધિકાંગ (અંગહીન/વધારાના અંગ) રૂપે જન્મે છે. તેઓ જ્વર, દાહ, શીત, શ્લેષ્મ‑વિકાર, ગુલ્મ, તેમજ પગ‑આંખ‑માથું‑ગર્ભ‑પાર્શ્વ વગેરેની વેદનાઓ સહિત અનેક દુઃખો ભોગવે છે.

Verse 9

मनुष्यत्वेऽपि यदा स्त्रीपुरुषयोर्व्यवायस्तत्समयेरेतो यदा जरायुं प्रविशति तदैव कर्मवशाज्जंतुः शुक्रेण सह जरायुं प्रविश्य शुक्रशोणितकलले प्रवर्त्तते ॥ ९ ॥

માનવ જન્મમાં પણ જ્યારે સ્ત્રી અને પુરુષનો સંયોગ થાય છે, એ જ ક્ષણે જ્યારે વીર્ય ગર્ભાશયમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે કર્મવશ દેહી જીવ વીર્ય સાથે જરાયુમાં પ્રવેશી શુક્ર-શોણિતના કલલ-રૂપ ભ્રૂણમાં પ્રવર્તે છે।

Verse 10

तद्वीर्यं जीवप्रवेशात्पञ्चाहात्कललं भवति अर्द्धमासे । पलवलभावमुपेत्य मासे प्रादेशमात्रत्वमापद्यते ॥ १० ॥

જીવ તે બીજમાં પ્રવેશ કર્યા પછી પાંચ દિવસમાં તે કલલ (જેલી જેવો પિંડ) બને છે. અર્ધમાસમાં વધુ વિકસે છે; અને એક માસમાં પલવલ-રૂપ ધારણ કરીને પ્રાદેશ-માત્ર (હાથ જેટલું) થાય છે।

Verse 11

ततः प्रभृति वायुवशाच्चैतन्याभावेऽपि मातुरुह्ये दुःसहतापल्केशतयैकत्र स्थातुमशक्यत्वाद् भ्रमति ॥ ११ ॥

ત્યારપછી વાયુના વેગથી, ચેતના ન હોવા છતાં, તે માતાના ગર્ભમાં ભટકતો રહે છે; કારણ કે અસહ્ય ઉષ્મા અને વાળાદિ સ્પર્શથી તે એક જગ્યાએ સ્થિર રહી શકતો નથી।

Verse 12

मासे द्वितीये पूर्णे पुरुषाकारमात्रतामुपगमय मासत्रितये पूर्णे करचरणाद्यवयवभावमुपगम्य चतुर्षु मासेषु गतेषु सर्वावयवानां संधिभेदपरिज्ञानं पंचस्वतीतेषु नखानामभिव्यंजककता षट्स्वतीतेषु नखसंधिपरिस्फुटतामुपगम्य नाभिसूत्रेण पुष्यमाणममेध्यमूत्रसिक्तांगं जरायुणा बंधितरक्तास्थिक्रिमिवसामज्जास्नायुकेशादिदूषिते कुत्सिते शरीरे निवासिनं स्वयमप्येवं परिदूषितदेहं मातुश्च कट्वम्ललवणात्युष्णभुक्तदह्यमात्मानं दृष्ट्वा देही पूर्वजन्मस्मरणानुभावात्पूर्वानुभूतनरकदुःथानि च स्मृत्वांतर्दुःखेन च परिदह्यमानो मातुर्देहातिमूत्रादिरुक्षेण दह्यमान एवं मनसि प्रलयति ॥ १२ ॥

બીજો માસ પૂર્ણ થતાં ભ્રૂણ માત્ર માનવાકૃતિની રૂપરેખા પામે છે. ત્રીજો માસ પૂર્ણ થતાં હાથ-પગ વગેરે અવયવોનો ભાવ પ્રગટે છે. ચાર માસ ગયા પછી સર્વ અવયવોના સંધિ-વિભાગનું જ્ઞાન થાય છે. પાંચમા માસે નખો પ્રગટ થવા લાગે છે; છઠ્ઠા માસે નખોની સંધિઓ સ્પષ્ટ થાય છે. નાભિનાળથી પોષિત, અશુદ્ધ મૂત્રથી સিক্ত અંગોવાળો, જરાયુથી બંધાયેલો—રક્ત, અસ્થિ, કૃમિ, વસા, મજ્જા, સ્નાયુ, કેશ વગેરે દ્વારા દૂષિત આ નિંદ્ય શરીરમાં તે વસે છે. પોતાને આવા કલુષિત દેહમાં અને માતાને પણ કટુ, અમ્લ, લવણ તથા અતિઉષ્ણ ભોજનથી દગ્ધ થતી જોઈ, દેહી જીવ પૂર્વજન્મસ્મરણના બળથી અગાઉ ભોગવેલા નરકદુઃખો સ્મરે છે; આંતરિક શોકથી દહ્યમાન અને માતૃદેહના અતિમૂત્રાદિ રૂક્ષ મલથી દગ્ધ થઈ, મનમાં મૂર્છા સમી લયાવસ્થાને પામે છે।

Verse 13

अहोऽत्यंतपापोऽहंपूर्वजन्मनिभृत्यापत्यमित्रयोषिद्गृहक्षेत्रधनधान्यादिष्वत्यंतरागेण कलत्रपोषणार्थं परधनक्षेत्रादिकं पश्यतो हरणाद्युपायैरपह्यत्य कामांधतया परस्त्रीहरणादिकमनुभूय महापापान्याचरंस्तैः पापैरहमेक एवंविधनरकाननुभूय पुनः स्थावरादिषु महादुःखमनुभूय संप्रति जरायुणा परिवेष्टितोऽन्तर्दुखेन बहिस्तापेन च दह्यामि ॥ १३ ॥

અહો! હું અત્યંત પાપી છું. પૂર્વજન્મમાં દાસ, સંતાન, મિત્ર, સ્ત્રીઓ, ઘર, ખેતર, ધન-ધાન્ય વગેરેમાં અતિશય આસક્તિથી, અને પત્નીના પોષણાર્થે, જોતા હોવા છતાં પરધન-ક્ષેત્રાદિ વિવિધ ઉપાયોથી હરણ કરતો. કામાંધ બની પરસ્ત્રી-હરણાદિ કર્મો કરીને મેં મહાપાપો આચર્યા. એ પાપોથી હું એકલો અનેક નરકો ભોગવી, ફરી સ્થાવરાદિ નીચ યોનિઓમાં મહાદુઃખ ભોગવી, હવે ગર્ભમાં જરાયુથી ઘેરાયેલો, આંતરિક દુઃખ અને બાહ્ય તાપથી દહ્યમાન છું।

Verse 14

मया पोषिता दाराश्च स्वकर्मवशादन्यतो गताः ॥ १४ ॥

મેં પત્ની (અને પરિવાર)નું પાલન-પોષણ કર્યું, છતાં તેઓ પોતાના કર્મવશે અન્યત્ર ચાલ્યા ગયા।

Verse 15

अहो दुखं हि देहिनाम् ॥ १५ ॥

અહો! ખરેખર દેહધારી જીવોને કેટલું દુઃખ છે!

Verse 16

देहस्तु पापात्संजातस्तस्मात्पापं न कारयेत् । भृत्यभित्रकलत्रार्थमन्यद्द्रव्यं हृतं मया ॥ १६ ॥

દેહ પાપથી જન્મ્યો છે; તેથી ફરી પાપ ન કરવું જોઈએ. સેવકો, આશ્રિતો અને પત્ની માટે મેં પરધન હરણ કર્યું.

Verse 17

तेन पापेन दह्यामि जरायुपरिवेष्टितः । दृष्ट्वान्यस्य श्रियं पूर्वं सतत्पोऽहमसूयया खितः ॥ १७ ॥

તે પાપથી હું દહાઈ રહ્યો છું, જાણે પડદામાં લપેટાયેલો. પહેલાં બીજાની સમૃદ્ધિ જોઈને હું સતત ઈર્ષ્યાથી પીડાતો હતો.

Verse 18

गर्भाग्निनानुदह्येयमिदानीमपि पापकृत् । कायेन मनसा वाचा परपीडामकारिषम्तेन पापेन दह्यामि त्वहमेकोऽतिदुःखितः ॥ १८ ॥

હું પાપકર્તા છું; તેથી હમણાં પણ ગર્ભાગ્નિથી દહાઈ રહ્યો છું. કાયાં, મન અને વાણીથી મેં પરને પીડા આપી; તે પાપથી હું એકલો જ અતિદુઃખે બળી રહ્યો છું.

Verse 19

एवं बहुविधं गर्भस्थो जंतुर्विलप्य स्वयमेव वा ॥ १९ ॥

આ રીતે ગર્ભસ્થ જીવ અનેક રીતે વિલાપ કરે છે—ક્યારેક ઊંચે અવાજે, ક્યારેક પોતાના અંતરમાં।

Verse 20

आत्मानमाश्वास्य उत्पत्तेरनंतरं सत्संगेन विष्णोश्चरितश्रवणेन च विशुद्धमना भूत्वा सत्कर्माणि निर्वर्त्य अखिलजगदंतरात्मनः सत्यज्ञानानंदमयस्य शक्तिप्रभावानुष्टितविष्टपवर्गस्य लक्ष्मीपतेर्नारायणस्य सकलसुरासुरयक्षगंधर्वराक्षसपन्न गमुनिकिन्नरसमूहार्चितचरणकमलयुगं भक्तितः समभ्यर्च्य दुःसहः संसारच्छेदस्यकारणभूतं वेदरहस्योपनिषद्भिः परिस्फुटं सकललोकपरायणं हृदिनिधाय दुःखतरमिमं संस्कारागारमतिक्रमिष्यामीति मनसि भावयति ॥ २० ॥

પછી જન્મ પછી તે પોતાને આશ્વાસન આપી, સત્સંગ અને વિષ્ણુના ચરિત્ર-શ્રવણથી મનને વિશુદ્ધ કરે છે. સત્કર્મો કરીને તે ભક્તિપૂર્વક લક્ષ્મીપતિ નારાયણના કમળચરણયુગ્મની આરાધના કરે છે—જે સમગ્ર જગતના અંતરાત્મા, સત્ય-જ્ઞાન-આનંદમય છે; જેમની શક્તિપ્રભાવથી લોકવ્યવસ્થા પ્રગટ થાય છે; અને જેમના ચરણ દેવ-અસુર, યક્ષ, ગંધર્વ, રાક્ષસ, નાગ, મુનિ તથા કિન્નરસમૂહ દ્વારા પૂજિત છે. ઉપનિષદોથી સ્પષ્ટ થયેલું વેદરહસ્ય—જે સર્વ લોકનું આશ્રય અને દુઃસહ સંસારચ્છેદનું કારણ છે—હૃદયમાં ધારણ કરીને તે મનમાં નિશ્ચય કરે છે: “હું આ અતિ દુઃખમય સંસ્કારાગારને પાર કરી જઈશ।”

Verse 21

यतस्तन्मातुः प्रसूतिसमये सति गर्भस्थोदेही नारदमुने वायुनापरिपीडितो मातुश्चापि दुःखं कुर्वन्कर्मपाशेन बलाद्योनिमार्गान्निष्क्रामन्सकलयातनाभोगमेककालभवमनुभवति ॥ २१ ॥

અતએવ, હે નારદમુને! તે માતાના પ્રસવસમયે ગર્ભસ્થ દેહી પ્રાણવાયુથી અત્યંત પીડિત થાય છે; અને માતાને પણ દુઃખ આપતો, કર્મપાશે બાંધાયેલો બની બળજબરીથી યોનિમાર્ગે બહાર નીકળે છે તથા એક જ ક્ષણે સર્વ યાતનાઓનો ભોગ અનુભવે છે।

Verse 22

तेनातिक्लेशेन योनियंत्रपीडितो गर्भान्निष्कांतो निःसंज्ञतां याति ॥ २२ ॥

તે અતિશય ક્લેશથી—યોનિયંત્રની પીડામાં દબાઈને—ગર્ભમાંથી બહાર નીકળતાં જ તે અચેત અવસ્થામાં પહોંચી જાય છે।

Verse 23

तं तु बाह्यवायुः समुज्जीवयति । बाह्यवायुस्पर्शसमनंतरमेव नष्टस्मृतिपूर्वानुभूताखिलदुःखानि वर्त्तमानान्यपि ज्ञानाभावदविज्ञायात्यंतदुःखमनुभवति ॥ २३ ॥

પરંતુ બાહ્ય વાયુ તેને ફરી જીવંત કરે છે. બાહ્ય વાયુનો સ્પર્શ થતાં જ તેની સ્મૃતિ નષ્ટ થાય છે; જ્ઞાનના અભાવે તે અગાઉ અનુભવેલા સર્વ દુઃખોને—અને વર્તમાન દુઃખોને પણ—ઓળખી ન શકતાં અત્યંત દુઃખ ભોગવે છે।

Verse 24

एवं बालत्वमापन्नो जंतुस्तत्रापि स्वमलमूत्रलित्पदेह आध्यात्मिकादिपीड्यमानोऽपि वक्तुमशक्तक्षुत्तृषापीडितो रुदिते सति स्तनादिकं देयमिति मन्वानाः प्रयतन्ते ॥ २४ ॥

આ રીતે બાળપણને પામેલો જીવ પોતાના જ મલમૂત્રથી લિપ્ત દેહવાળો થાય છે. આધ્યાત્મિક આદિ પીડાઓથી પીડિત હોવા છતાં બોલી શકતો નથી. ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ થઈ રડે છે; ત્યારે સેવકો “દૂધ વગેરે આપવું જોઈએ” એમ માની તેને પોષવા અને શાંત કરવા પ્રયત્ન કરે છે॥૨૪॥

Verse 25

एवमनेकं देहभोगमन्याधीनतयानुभूयमानो दंशादिष्वपि निवारयितुमशक्तः ॥ २५ ॥

આ રીતે પરાધીન રહી અનેક પ્રકારના દેહદુઃખો ભોગવતો મનુષ્ય દંશન વગેરેને પણ અટકાવવામાં અસમર્થ બની જાય છે॥૨૫॥

Verse 26

बाल्यभावमासाद्य मातापित्रोरुपाध्यायस्य ताडनं सदा पर्यटनशीलत्वं पांशुभस्मपंकादिषुक्रीडनं सदा कलहनियतत्वाम शुचित्वं बहुव्यापाराभासकार्यनियतत्वं तदसंभव आध्यात्मिकदुःखमेवंविधमनुभवति ॥ २६ ॥

બાલ્યભાવને પામી તે આ પ્રકારનું આધ્યાત્મિક (અંતઃકરણનું) દુઃખ ભોગવે છે—માતા-પિતા અને ઉપાધ્યાય તરફથી વારંવાર માર ખાવો, સદા ફરતાં રહેવું, ધૂળ-ભસ્મ અને કાદવમાં રમવું, હંમેશાં ઝઘડાળુ રહેવું, અશુચિતામાં રહેવું, અને અનેક કાર્યોના માત્ર આભાસમાં જ વ્યસ્ત રહેવું—પરંતુ વાસ્તવિક સિદ્ધિ ન થવી॥૨૬॥

Verse 27

ततस्तु तरुणभावेन धनार्जनमर्जितस्य रक्षणं तस्य नाशव्ययादिषु चात्यंतदुःखिता मायया मोहिताः कामक्रोधादिदुष्टमनसाः सदासूयापरायणाः परस्वपरस्त्रीहरणोपायपरायणाः पुत्रमित्रकलत्रादिभरणोपायचिंतापरायणा वृथाहंकारदूषिताः पुत्रादिषु व्याध्यादि पीडितेषु सत्सु सर्वव्यात्पिं परित्यज्य रोगादिभिः क्लेशितानां समीपे स्वयमाध्यात्मिकदुःखेन परिप्लुता । वक्ष्यमाणप्रकारेण चितामश्नुवते ॥ २७ ॥

પછી યુવાનીના વેગમાં તેઓ ધન કમાવામાં અને કમાયેલાં ધનનું રક્ષણ કરવામાં લાગી જાય છે; તેના નાશ, ખર્ચ વગેરેમાં અત્યંત દુઃખી થાય છે. માયાથી મોહિત, કામ-ક્રોધાદિ દોષોથી દૂષિત મનવાળા, સદા અસૂયામાં રત, તેઓ પરધન ચોરવા અને પરસ્ત્રી હરણના ઉપાયોમાં પ્રવૃત્ત રહે છે. પુત્ર, મિત્ર, પત્ની વગેરેના ભરણપોષણની ચિંતામાં ડૂબેલા, વ્યર્થ અહંકારથી કલુષિત, જ્યારે તેમના સંતાન વગેરે વ્યાધિ-પીડાથી પીડિત થાય છે ત્યારે તેઓ સર્વ મર્યાદા ત્યજી દે છે; રોગ-ક્લેશથી તડપતાં લોકોની પાસે ઊભા રહી પોતે પણ આધ્યાત્મિક શોકથી છલકાઈ જાય છે. અંતે, આગળ વર્ણવ્યા મુજબ, તેઓ ચિતાને પ્રાપ્ત થાય છે॥૨૭॥

Verse 28

गृहक्षेत्रादिकं कम किंचिन्नापि विचारितम् । समृद्धस्य कुटुम्बस्य कथं भवति वर्त्तनम् ॥ २८ ॥

ઘર, ખેતર વગેરે વિષે જરાય વિચાર કર્યો નથી; તો સમૃદ્ધ કુટુંબનું વર્તન કેવી રીતે ચાલશે?॥૨૮॥

Verse 29

मम मूलधनं नास्ति वृष्टिश्चापि न वर्षति । अश्वः पलायितः कुत्र गावः किं नागता मम ॥ २९ ॥

મારું મૂળધન હવે રહ્યું નથી, અને વરસાદ પણ વરસતો નથી. મારો ઘોડો ક્યાં ભાગી ગયો? મારી ગાયો કેમ પાછી આવી નથી?

Verse 30

बालापत्या च मे भार्या व्याधितोऽहं च निर्धनः । अविचारात्कृषिर्नष्टा पुत्रा नित्यं रुदंति च ॥ ३० ॥

મારી પત્ની નાનાં બાળકોના ભારથી દબાઈ છે; હું રોગી અને ગરીબ છું. અવિવેકથી મારી ખેતી નષ્ટ થઈ, અને મારા પુત્રો રોજ રડે છે.

Verse 31

भग्नं छिन्नं तु मे सद्म बांधवा अपि दूरगाः । न लभ्यते वर्त्तनं च राज बाधातिदुःसहा ॥ ३१ ॥

મારું ઘર તૂટી ને ફાટી ગયું છે; સગાં પણ દૂર છે. ગુજરાનનો કોઈ ઉપાય મળતો નથી, અને રાજાની પીડા અત્યંત અસહ્ય છે.

Verse 32

रिपवो मां प्रधावंते कथं जेष्टाम्यहं रिपून् । व्यवसायाक्षमश्चाहं प्रात्पाः प्राघूर्णका अमी ॥ ३२ ॥

શત્રુઓ મારી ઉપર ધસી આવે છે—હું તેમને કેવી રીતે જીતું? હું પણ દૃઢ પ્રયત્નમાં અસમર્થ છું; આ તો વાવાઝોડા જેવી ઘૂમરી લઈને આવી પડ્યા છે.

Verse 33

एवमत्यंतचिन्ताकुलः स्वदुःखानि निवारयितुमक्षमो धिग्विधिं भाग्यहीनं मां किमर्थं विदधे इति दैवमाक्षिपति ॥ ३३ ॥

આ રીતે અતિશય ચિંતાથી વ્યાકુળ થઈ, પોતાના દુઃખ દૂર કરવામાં અસમર્થ રહી, તે વિધાતાને ધિક્કારે છે—“ધિક્ આ ભાગ્યને! મને અભાગિયો કેમ બનાવ્યો?”—અને દૈવને દોષ આપે છે.

Verse 34

तथा वृद्धत्वमापन्नो हीयमानसारो जरापलितादिव्यात्पदेहो व्याधिबाध्यत्वादिकमापन्नः । प्रकंपमानावयवश्वासकासादिपीडितो लोलाविललोचनः श्लेष्मण्यात्पकंठः पुत्रदारादिभिर्भर्त्स्यमानः कदा मरणमुपयामीति चिंताकुलो मयि मृते सति मदर्जितं गृहक्षेत्रादिकं वस्तु पुत्रादयः कथं रक्षंति कस्य वा भविष्यति ॥ ३४ ॥

એ જ રીતે મનુષ્ય વૃદ્ધાવસ્થામાં પહોંચે ત્યારે તેની આંતરિક શક્તિ ક્ષીણ થાય છે; જરા, સફેદ વાળ વગેરે દુઃખોથી દેહ જર્જર બને છે અને રોગોથી વધુ પીડાય છે. અંગો કંપે છે, શ્વાસકષ્ટ, ખાંસી વગેરે તકલીફો સતાવે છે; આંખો અસ્થિર થાય છે, કફથી ગળું ભરાઈ જાય છે; અને પુત્ર, પત્ની વગેરે પણ તેને ઠપકો આપે છે. ત્યારે તે ચિંતામાં ડૂબીને વિચારે—“મને મૃત્યુ ક્યારે આવશે? અને હું મરી જાઉં પછી મેં કમાયેલું ઘર-ખેતર વગેરે પુત્રો કેવી રીતે સાચવશે, અથવા તે કોનું થશે?”

Verse 35

मद्धने परैरपहृते पुत्रादीनां कथं वर्त्तनं भविष्यतीति ममतादुःखपरिप्लुतो गाढं निःश्वस्य स्वेन वयसा कृतानि कर्माणि पुनः पुनः स्मरन् क्षणे विस्मरति च संततस्त्वासन्नमरणो ॥ ३५ ॥

જ્યારે તેનું ધન બીજાઓ દ્વારા અપહૃત થઈ જાય છે, ત્યારે ‘હવે મારા પુત્રો વગેરે કેવી રીતે જીવશે?’—આ મમતા-જન્ય દુઃખથી તે છલકાઈ જાય છે અને ઊંડો નિશ્વાસ લે છે. પોતાના જીવનમાં કરેલા કર્મોને તે વારંવાર યાદ કરે છે, અને ક્ષણક્ષણમાં ભૂલી પણ જાય છે; આમ મૃત્યુ નજીક આવતાં તે સતત વ્યાકુળ રહે છે.

Verse 36

व्याधिपीडितोऽन्तस्तापार्तः क्षणं शय्यायां क्षणं मंचे च ततस्ततः पर्यटन् क्षुत्तृटूपरिपूडितः किंचिन्मात्रमुदकं देहीत्यतिकार्पण्येन याचमानस्तत्रापि ज्वराविष्टानामुदकं न श्रेयस्करमिति ब्रुवतो मनसातिद्वेषं कुर्वन्मंद चैतन्यो भवति ॥ ३६ ॥

રોગથી પીડિત અને અંદરના તાપથી વ્યથિત તે ક્યારેક શય્યા પર, ક્યારેક ખાટ પર—એમ અશાંત થઈ અહીંથી ત્યાં ફરતો રહે છે. ભૂખ-તરસથી દબાઈને તે અતિ દીનતાથી ‘મને થોડું પાણી આપો’ એમ વિનવે છે. ત્યાં પણ જ્યારે લોકો કહે, ‘જ્વરગ્રસ્તને પાણી હિતકારક નથી,’ ત્યારે તે મનમાં ભારે દ્વેષ રાખીને મંદ, ધૂંધળી ચેતનામાં પડી જાય છે.

Verse 37

ततश्च हस्तपादाकर्षणे न तु क्षमो रुद्रद्भिबंधुजनैर्वेष्टितो वक्तुमक्षमः स्वार्जितधनादिकं कस्य भविष्यतीति चिंतापरो बाष्पाविलविलोचनः कंठे वुरघुरायमाणे सति शरीरान्निष्क्रांतप्राणो यमदूतैर्भर्त्स्यमानः पाशयंत्रितो नरकादीन्पूर्ववदश्नुते ॥ ३७ ॥

પછી તે હાથ-પગ ખેંચવાના કષ્ટને પણ સહન કરી શકતો નથી; રડતા સગાં-સંબંધીઓથી ઘેરાઈને તે બોલવા અસમર્થ બને છે. ‘મારા પરિશ્રમે કમાયેલું ધન વગેરે હવે કોનું થશે?’—આ ચિંતામાં ડૂબેલો, આંસુઓથી ધૂંધળી આંખોવાળો, ગળામાં ઘરઘરાટ થતો હોય ત્યારે પ્રાણ દેહમાંથી નીકળી જાય છે. ત્યારે યમદૂત તેને ઠપકો આપે છે; પાશથી બાંધીને તે પૂર્વવર્ણિત નરકાદિ યાતનાઓ ભોગવે છે.

Verse 38

आमलप्रक्षयाद्यद्वदग्नौ धाम्यंति धातवः । तथैव जीविनः सर्व आकर्मप्रक्षयाद् भृशम् ॥ ३८ ॥

જેમ અગ્નિમાં ધાતુઓને તપાવી ફૂંકીને તેમની મલિનતા બળી જાય અને શુદ્ધિ થાય છે, તેમ જ સર્વ જીવ સંચિત કર્મનો ક્ષય થતાં અત્યંત શુદ્ધ બને છે.

Verse 39

तस्मात्संसारदावाग्नितापार्तो द्विजसत्तम । अभ्यसेत्परमं ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवान्पुयात् ॥ ३९ ॥

અતએવ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! સંસારરૂપ દાવાગ્નિના તાપથી પીડિત જન પરમ જ્ઞાનનો નિષ્ઠાપૂર્વક અભ્યાસ કરે; જ્ઞાનથી જ તે મોક્ષ પામે છે।

Verse 40

ज्ञानशून्या नरा ये तु पशवः परिकीर्तिताः । तस्मात्संसारमोक्षाय परं ज्ञानं समभ्यसेत् ॥ ४० ॥

જે મનુષ્યો સાચા જ્ઞાનથી રહિત છે, તેઓ પશુ સમાન કહેવાય છે. તેથી સંસારમોક્ષ માટે પરમ જ્ઞાનનો દૃઢ અભ્યાસ કરવો જોઈએ।

Verse 41

मानुष्यं चैव संप्राप्य सर्वकर्मप्रसाधकम् । हरिं न सेवते यस्तु कोऽन्यस्तस्मादचेतनः ॥ ४१ ॥

સર્વ ધર્મકર્મ સિદ્ધ કરનારું માનવજીવન પામીને પણ જે હરિની સેવા કરતો નથી—તે કરતાં વધુ અચેતન બીજો કોણ?

Verse 42

अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रं मुनीश्वराः । आस्थिते कामदे विष्णो नरा यांति हि यातनाम् ॥ ४२ ॥

અહો આશ્ચર્ય! અહો આશ્ચર્ય! હે મુનીશ્વરો, કામદ વિષ્ણુ સન્નિધિમાં હોવા છતાં લોકો યાતનામાં જાય છે—આ તો અતિ આશ્ચર્ય છે।

Verse 43

नारायणे जगन्नाथे सर्वकामफलप्रदे । स्थितेऽपि ज्ञानरहिताः पच्यंते नरकेष्वहो ॥ ४३ ॥

જગન્નાથ નારાયણ—સર્વ કામનાઓના ફળ આપનાર—હાજર હોવા છતાં જ્ઞાનરહિતો, અફસોસ, નરકોમાં ‘પકવાય’ છે।

Verse 44

स्त्रवन्मूत्रपुरीषे तु शरीरेऽस्मिन्नृशाश्वते । शाश्वतं भावयंत्यज्ञा महामोहसमावृताः ॥ ४४ ॥

આ માનવ દેહ અનિત્ય છે અને મૂત્ર‑પૂરીષથી સ્રવતો છે; મહામોહથી આવૃત અજ્ઞ લોકો અનિત્યને જ નિત્ય માને છે।

Verse 45

कुत्सितं मांसरक्ताद्यैर्देहं संप्राप्य यो नरः । संसारच्छेदकं विष्णुं न भजेत्सोऽतिपातकी ॥ ४५ ॥

માંસ‑રક્ત વગેરે થી બનેલો આ નિંદ્ય દેહ પામી પણ જે નર સંસારબંધન છેદક શ્રીવિષ્ણુનું ભજન નથી કરતો, તે ઘોર પાપી બને છે।

Verse 46

अहो कष्टमहो कष्टमहो कष्टं हि मूर्खता । हरिध्यानपरो विप्र चण्डालोऽपि महासुखी ॥ ४६ ॥

અહો, કેટલી કષ્ટદાયક છે આ મૂર્ખતા! હે વિપ્ર, હરિ‑ધ્યાનમાં પરાયણ ચાંડાલ પણ મહાસુખી બને છે।

Verse 47

स्वदेहान्निस्सृतं दृष्ट्वा मलमूत्रादिकिल्बिषम् । उद्वेग मानवा मूर्खाः किं न यांति हि पापिनः ॥ ४७ ॥

પોતાના દેહમાંથી નીકળેલા મલ‑મૂત્ર વગેરે અપવિત્રતા જોઈ મૂર્ખ માનવો ઉદ્વેગ પામે છે; તો પાપી લોકો પાપથી કેમ નથી ડરતા?

Verse 48

दुर्लभं मानुषं जन्म प्रार्थ्यते त्रिदशैरपि । तल्लब्ध्वा परलोकार्थं यत्नं कुर्य्याद्विचक्षणः ॥ ४८ ॥

માનવ જન્મ દુર્લભ છે—દેવતાઓ પણ તેને પ્રાર્થના કરે છે. તેને પામી વિવેકી પુરુષે પરલોકહિત, પરમ શ્રેય માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ।

Verse 49

अध्यात्मज्ञानसंपन्ना हरिपूजापरायणाः । लभन्ते परमं स्थानं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ४९ ॥

જે અધ્યાત્મજ્ઞાનથી સંપન્ન અને હરિપૂજામાં પરાયણ છે, તેઓ પરમ ધામને પામે છે—જ્યાંથી પુનરાવર્તન દુર્લભ છે.

Verse 50

यतो जातमिदं विश्वं यतश्चैतन्यमश्नुते । यस्मिंश्च विलयं याति स संसारस्य मोचकः ॥ ५० ॥

જેથી આ વિશ્વ જન્મ્યું, જેથી તેને ચેતન્ય પ્રાપ્ત થાય, અને જેમાં અંતે લય પામે—તે જ સંસારનો મોક્ષદાતા છે.

Verse 51

निर्गुणोऽपि परोऽनंतो गुणवानिव भाति यः । तं समभ्यर्च्य देवेशं संसारात्परिमुच्यते ॥ ५१ ॥

જે પરમ, અનંત અને નિર્ગુણ હોવા છતાં ગુણવાન જેવો પ્રકાશે છે—તે દેવેશની સમ્યક્ આરાધના કરવાથી મનુષ્ય સંસારથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે.