Yamapatha (The Road of Yama), Dāna-Phala, and the Imperishable Fruition of Karma
નારદ સનકને યમના અધિકાર હેઠળના અત્યંત કઠિન પરલોકમાર્ગનું વર્ણન કરવા વિનંતી કરે છે. સનક ધર્માત્માઓ—ખાસ કરીને દાનશીલ—ની સુગમ યાત્રા અને પાપીઓની લાંબી દૂરી, કઠોર માર્ગ, તરસ, યમદૂતોના પ્રહાર, બાંધીને ઘસેડવા જેવી ભયંકર યાતનાઓ વર્ણવે છે. પછી ધર્મજીવનના આશ્વાસન અને ફળ કહે છે—અન્ન, જળ, દૂધ-ઘી, દીવો, વસ્ત્ર, ધનનું દાન તદનુરૂપ ભોગ-સમૃદ્ધિ આપે છે; ગાય, ભૂમિ, ઘર, વાહન, પશુ વગેરે મહાદાન સ્વર્ગીય વૈભવ અને દિવ્ય વાહનો આપે છે; માતા-પિતા અને ઋષિસેવા, દયા, જ્ઞાનદાન અને પુરાણપાઠથી માર્ગ ઉન્નત થાય છે. યમ પુણ્યવાનને દિવ્યરૂપે સન્માન કરે છે અને શેષ પાપ અંગે ચેતવે છે; પાપી ચિત્રગુપ્તના હિસાબથી ન્યાય પામી નરકોમાં નાખવામાં આવે છે, પ્રાયશ્ચિત્ત પછી સ્થાવર યોનિમાં જન્મ પણ થાય. અંતે પ્રલયમાં પુણ્ય કેવી રીતે ટકે—આ શંકાનું નિવારણ સનક નારાયણના અવ્યય સ્વરૂપ, ગુણાનુસાર બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-રુદ્રરૂપ પ્રકટતા, પુનઃસૃષ્ટિ અને અણભોગ્યા કર્મ કલ્પાંતરે પણ ન નાશ પામે તે ઉપદેશથી કરે છે।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । कथितो भवता सम्यग्वर्णाश्रमविधिर्मुने । इदानीं श्रोतुमिच्छामि यममार्गं सुदुर्गमम् ॥ १ ॥
નારદે કહ્યું—હે મુનિ! તમે વર્ણ અને આશ્રમની વિધિ સમ્યક રીતે કહી. હવે હું યમમાર્ગ—અતિ દુર્ગમ તે પથ—વિશે સાંભળવા ઇચ્છું છું।
Verse 2
सनक उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि यममार्गं सुदुर्गमम् । सुखदं पुण्यशीलानां पापिनां भयदायकम् ॥ २ ॥
સનકે કહ્યું—હે વિપ્ર! સાંભળો, હું યમમાર્ગ—અતિ દુર્ગમ પથ—વિશે કહું છું. તે પુણ્યશીલોને સુખદ અને પાપીઓને ભયદાયક છે।
Verse 3
षडशीतिसहस्त्राणि योजनार्निनि मुनीश्वर । यममार्गस्य विस्तारः कथितः पूर्वसूरिभिः ॥ ३ ॥
હે મુનીશ્વર! પૂર્વ ઋષિઓએ યમમાર્ગનો વિસ્તાર છ્યાસી હજાર યોજન કહ્યો છે।
Verse 4
ये नरा दानशीलास्तु ते यांति सुखिनो द्विज । धर्मशून्या नरा यांति दुःखेन भृशमर्दिताः ॥ ४ ॥
હે દ્વિજ! દાનશીલ મનુષ્યો સુખથી જાય છે; પરંતુ ધર્મશૂન્ય મનુષ્યો દુઃખથી અત્યંત દબાઈને જાય છે।
Verse 5
अतिभीता विवश्त्राश्च शुष्ककंठौष्ठतालुकाः । क्रदंतो विस्तरं दीनाः पापिनो यांति तत्पथि ॥ ५ ॥
અતિભયભીત અને વિવશ, જેમના કંઠ-ઓઠ-તાળુ સૂકી ગયા છે, એવા પાપીઓ મોટેથી રડતા દીન બની તે જ માર્ગે જાય છે।
Verse 6
हन्यमाना यमभटैः प्रतोदाद्यैस्तथायुधैः ॥ ६ ॥
યમભટો દ્વારા માર ખાતા, પ્રતિોડ (અંકુશ) વગેરે અને અન્ય શસ્ત્રોથી આઘાત પામી તેઓ ભારે પીડામાં તડપે છે।
Verse 7
इतस्ततः प्रधावंतो यांति दुःखेन तत्पथि । क्वचित्पंकः क्वचिदूह्निः क्वचित्सेतप्तसैकतम् । क्वचिद्वै दावरुपेणः तीक्ष्णधाराः शिलाः क्वचित् ॥ ७ ॥
અહીં-તહીં દોડતા તેઓ દુઃખથી તે માર્ગે આગળ વધે છે—ક્યાંક કાદવ, ક્યાંક કઠિન ચઢાણ, ક્યાંક તપતી રેતી; ક્યાંક દાવાનલ સમી આગ, ક્યાંક તીક્ષ્ણ ધારવાળા પથ્થરો।
Verse 8
क्वचित्कंटकवृक्षाश्च दुःखारोहशिला नगाः । गाढांधकाराश्च गुहाः कंटकावरणं महत् ॥ ८ ॥
ક્યાંક કાંટાવાળા વૃક્ષો, ક્યાંક શિલામય પર્વતો—જેનાં પર ચઢવું દુઃખદ; ક્યાંક ઘન અંધકારથી ભરેલી ગુફાઓ, અને ક્યાંક કાંટાઓથી ઢંકાયેલો વિશાળ વિસ્તાર।
Verse 9
वप्राग्रारोहणं चैव कन्दरस्य प्रवेशनम् । शर्कराश्च तथा लोष्टाः सूचीतुल्याश्च कण्टकाः ॥ ९ ॥
વપ્રના શિખર પર ચઢવું, ખીણમાં પ્રવેશવું, કંકર અને માટીના ઢેલાં પર ઠોકર ખાવું, અને સોય જેવી તીક્ષ્ણ કાંટાથી ભેદાવું—આવા કષ્ટો ત્યાં ભોગવવા પડે છે।
Verse 10
शैवालं च क्वचिन्मार्गे क्वचित्कीचकपंक्तयः । क्वचिव्द्याव्राश्च गर्जंते वर्धंते च क्वचिज्ज्वराः ॥ १० ॥
માર્ગમાં ક્યાંક શૈવાલનું ચીકણું કાદવ છે, ક્યાંક કીચક (નળકાંડા)ની પંક્તિઓ. ક્યાંક જંગલી પશુઓ ગર્જે છે અને ક્યાંક જ્વરો ભભૂકી વધે છે।
Verse 11
एवं बहुविधक्लेशाः पापिनो यांति नारद । क्रोशंतश्च रुदन्तश्च म्लायंतश्चैव पापिनः ॥ ११ ॥
હે નારદ! આ રીતે અનેક પ્રકારના ક્લેશોથી પીડિત પાપીઓ આગળ વધે છે—ચીસો પાડતા, રડતા અને સંપૂર્ણ રીતે કુમળી જતા; આ જ પાપીઓની ગતિ છે।
Verse 12
पाशेन यंत्रिताः केचित्कृष्यमाणास्तथांकुशैः । शास्त्रास्त्रैस्ताड्यमानाश्च पृष्टतो यांति पापिनः ॥ १२ ॥
કેટલાક પાપીઓ પાશથી જકડી દેવામાં આવે છે, કેટલાકને અંકુશથી ખેંચવામાં આવે છે. પાછળથી શસ્ત્રો અને દંડ-ઉપકરણોથી માર ખાતા તેઓ આગળ હાંકી દેવાય છે।
Verse 13
नासाग्रपाशकृष्टाश्च केचिदंत्रैश्च बधिताः । वहंतश्चायसां भारं शिश्राग्रेण प्रयांति वै ॥ १३ ॥
કેટલાકને નાકના ટોચે બાંધેલા પાશથી ખેંચવામાં આવે છે, અને કેટલાકને પોતાના જ આંતરડાંથી બાંધી દેવામાં આવે છે. લોખંડનો ભારે ભાર વહન કરતાં, તેમને શિશ્નના અગ્રથી પણ ખેંચી ચલાવવામાં આવે છે।
Verse 14
अयोभारद्वयं केचिन्नासाग्रेण तथापरे । कर्णाभ्यां च तथा केचिद्वहंतो यांति पापिनः ॥ १४ ॥
કેટલાક પાપીઓ નાકના ટોચે લોખંડના બે ભાર વહન કરીને જાય છે, અને કેટલાક પણ તેમ જ. અને કેટલાક પાપીઓ બંને કાનથી તે ભાર વહન કરતાં આગળ વધે છે।
Verse 15
केचिच्च स्खलिता यांति ताड्यमानास्तथापरे । अत्यर्थोच्ङ्वसिताः केचित्केचिदाच्छत्रलोचनाः ॥ १५ ॥
કેટલાક લથડતાં આગળ વધે છે, અને કેટલાક ચાલતાં ચાલતાં પણ તાડના પામે છે. કેટલાક અતિ વ્યાકુળ થઈ ભારે શ્વાસ લે છે, અને કેટલાકની આંખો જાણે ઢંકાયેલી હોય તેમ દેખાય છે।
Verse 16
छायाजलविहीने तु पथि यांत्यतिदुःखिताः । शोचन्तः स्वानि कर्मणि ज्ञानाज्ञानकृतानि च ॥ १६ ॥
છાંયો અને પાણી વિનાના માર્ગે તેઓ અતિ દુઃખિત થઈ આગળ વધે છે. પોતાના કર્મો માટે શોક કરે છે—જાણીને કરેલા અને અજ્ઞાનથી કરેલા પણ।
Verse 17
ये तु नारद धर्मिष्ठा दानशीला सुबुद्धयः । अतीव सुखसंपन्नास्ते यांति धर्ममंदिरम् ॥ १७ ॥
હે નારદ! જે ધર્મમાં સ્થિર, દાનશીલ અને સુબુદ્ધિ છે, તેઓ અતિશય સુખસંપન્ન બની ધર્મના ધામે જાય છે।
Verse 18
अन्नदास्तु मुनुश्रेष्ट भुंजंतः स्वादु यांति वै । नीरदा यांति सुखिनः पिबंतः क्षीरमुत्तममम् । तक्रदा दधिदाश्चैव तत्तद्भोगं लभंति वै । घृतदा मधुदाश्चैव क्षीरदाश्च द्विजोत्तम ॥ १८ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! અન્નદાન કરનારાઓ મીઠું ભોજન ભોગવીને જાય છે. જળદાન કરનારાઓ સુખી થઈ ઉત્તમ દૂધ પીવે છે. છાશ અને દહીં દાન કરનારાઓ તે તે ભોગ પ્રાપ્ત કરે છે. હે દ્વિજોત્તમ! ઘી, મધ અને દૂધના દાતાઓ પણ પોતાના દાન મુજબ ફળ ભોગવે છે।
Verse 19
सुधापानं प्रकुर्वंतो यांति वै धर्ममंदिरम् । शाकदाः पायसं भुंजंन्दीपदो ज्वलयन्दिशः ॥ १९ ॥
સુધા સમાન પેયનું દાન કરનારાઓ નિશ્ચયે ધર્મમંદિરને પામે છે. શાક દાન કરનારાઓ પાયસ ભોગવે છે, અને દીપદાન કરનારાઓ દિશાઓને પ્રકાશિત કરે છે।
Verse 20
वस्त्रदो मुनुशार्दूल याति दिव्याम्बरावृतः । पुराकरप्रदो याति स्तूयमानोऽमरैः पथि ॥ २० ॥
હે નરશાર્દૂલ! જે વસ્ત્રદાન કરે છે તે દિવ્ય વસ્ત્રોથી આવૃત થઈ આગળ વધે છે. અને જે પુરાકર (ધન-કર/પૂર્વ લેવી) દાન કરે છે તે અમરો દ્વારા સ્તુત માર્ગે ગમન કરે છે.
Verse 21
गोदानेन नरो याति सर्वसौख्यसमन्वितः । भूमिदो गृहदश्चैव विमाने सर्वसंपदि ॥ २१ ॥
ગોદાનથી મનુષ્ય સર્વ સુખોથી યુક્ત થઈ પરલોકને જાય છે. તેમજ જે ભૂમિદાન કરે છે અથવા ગૃહદાન કરે છે, તે પણ સર્વ સંપત્તિসহ વિમાનને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 22
अप्सरोगणसंकीर्णे क्रीडन्याति वृषालयम् । हयदो यानदश्चापि गजदश्च द्विजोत्तम ॥ २२ ॥
અપ્સરાગણોથી ભરેલા તે ક્રીડાસ્થળમાં તે વૃષાલય (વૃષધ્વજ શિવનું ધામ) પ્રાપ્ત કરે છે. હે દ્વિજોત્તમ! અશ્વદાન, યાનદાન અને ગજદાન કરનારને પણ એવો જ ફળ મળે છે.
Verse 23
धर्मालयं विमानेन याति भोगान्वितेन वै । अनडुद्दो मुनिश्रेष्ट यानारुढः प्रयाति वै ॥ २३ ॥
ભોગોથી યુક્ત એવા વિમાને તે નિશ્ચયે ધર્માલયને જાય છે. હે મુનિશ્રેષ્ઠ! બળદદાન કરનાર યાન પર આરૂઢ થઈ પ્રસ્થાન કરે છે.
Verse 24
फलदः पुष्पदश्चापि याति संतोषसंयुतः । तांबूलदो नरो याति प्रहृष्टो धर्ममंदिरम् ॥ २४ ॥
ફળદાન કરનાર અને પુષ્પદાન કરનાર પણ સંતોષથી યુક્ત થઈ આગળ વધે છે. તાંબૂલદાન કરનાર મનુષ્ય હર્ષપૂર્વક ધર્મમંદિરને જાય છે.
Verse 25
मातापित्रोश्च शुश्रूषां कृतवान्यो नरोत्तमः । स याति परितुष्टात्मा पूज्यमानो दिविस्थितैः ॥ २५ ॥
જે નરોત્તમ માતા-પિતાની ભક્તિપૂર્વક શুশ્રૂષા કરે છે, તે પરિતૃપ્ત હૃદયે આગળ જાય છે અને સ્વર્ગસ્થો દ્વારા પૂજિત થાય છે।
Verse 26
शुश्रूषां कुरुते यस्तु यतीनां व्रतचारिणाम् । द्विजाग्र्यब्राह्मणानां च स यात्यतिसुखान्वितः ॥ २६ ॥
જે વ્રતચારી યતિઓ તથા શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બ્રાહ્મણોની ભક્તિપૂર્વક શুশ્રૂષા કરે છે, તે અતિસુખથી યુક્ત પદને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 27
सर्वभूतदयायुक्तः पूज्यमानोऽमरैर्द्विजः । सर्वभोगान्वितेनासौ विमानेन प्रयाति च ॥ २७ ॥
સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે દયાયુક્ત તે દ્વિજ, અમરો દ્વારા પૂજિત થઈ, સર્વ ભોગોથી સમન્વિત દિવ્ય વિમાનમાં પ્રસ્થાન કરે છે।
Verse 28
विद्यादानरतो याति पूज्यमानोऽब्जसूनुभिः । पुराणपठको याति स्तूयमानो मुनीश्वरैः ॥ २८ ॥
વિદ્યાદાનમાં રત વ્યક્તિ કમલજ (બ્રહ્મા)ના પુત્રો દ્વારા પૂજિત થઈ ઉચ્ચ લોકોમાં જાય છે; અને પુરાણપાઠક મુનીશ્વરો દ્વારા સ્તુત થઈ પ્રસ્થાન કરે છે।
Verse 29
एवं धर्मपरा यांति सुखं धर्मस्य मंदिरम् । यमश्चतुर्मुखो भूत्वा शंखचक्रगदासिभृत् ॥ २९ ॥
આ રીતે ધર્મપરાયણ લોકો સુખથી ધર્મના ધામને પામે છે; અને યમ પણ શંખ-ચક્ર-ગદા-ખડ્ગ ધારણ કરીને ચતુર્મુખ બની દિવ્યરૂપે પ્રગટ થાય છે।
Verse 30
पुण्यकर्मरतं सम्यक्स्नेहान्मित्रमिवार्चति । भो भो बुद्धिमतां श्रेष्ठानरकक्लेषभीरवः ॥ ३० ॥
ખરા સ્નેહથી તે પુણ્યકર્મમાં રત પુરુષને મિત્રની જેમ વિધિપૂર્વક આદર કરે છે—હે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ! નરકક્લેશના ભયથી।
Verse 31
युष्माभिः साधितं पुण्यमत्रामुत्रसुखावहम् । मनुष्य जन्म यः प्राप्य सुकृतं न करोति च ॥ ३१ ॥
તમારા દ્વારા સાધિત પુણ્ય ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં સુખ આપનારું છે. પરંતુ જે માનવજન્મ પામી પણ સુકૃત ન કરે, તે દુર્લભ અવસર વ્યર્થ ગુમાવે છે।
Verse 32
स एव पापिनां श्रेष्ट आत्मघातं करोति च । अनित्यं प्राप्य मानुष्यं नित्यं यस्तु न साधयेत् ॥ ३२ ॥
એ જ પાપીઓમાં અગ્ર છે, અને તે આત્મઘાત કરે છે—જે આ અનિત્ય માનવજીવન પામી પણ નિત્ય (ભગવત્-તત્ત્વ) સાધતો નથી।
Verse 33
स याति नरकं घोरं कोऽन्यस्तस्मादचेतनः । शरीरं यातनारुपं मलाद्यैः परिदूषितम् ॥ ३३ ॥
તે ઘોર નરકમાં જાય છે; તેના કરતાં વધુ અચેત કોણ? કારણ કે મલ વગેરે અશુચિથી સર્વથા દૂષિત, યાતનારૂપ એવા શરીર પર જ તે આસક્ત રહે છે।
Verse 34
तस्मिन्यो याति विश्वासं तं विद्यादात्मघातकम् । सर्वेषु प्राणिनः श्रेष्टास्तेषु वै बुद्धिजीविनः ॥ ३४ ॥
જે તેમાં (અયોગ્ય આશ્રયમાં) વિશ્વાસ મૂકે, તેને આત્મઘાતક જાણવો. સર્વ પ્રાણીઓમાં મનુષ્ય શ્રેષ્ઠ છે; અને મનુષ્યોમાં પણ સદ્બુદ્ધિથી જીવતા જ શ્રેષ્ઠ છે।
Verse 35
बुद्धिमस्तु नराः श्रेष्टा नरेषु ब्राह्मणास्तथा । ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृतबुद्धयः ॥ ३५ ॥
મનુષ્યોમાં બુદ્ધિમાન શ્રેષ્ઠ છે; મનુષ્યોમાં બ્રાહ્મણ પણ અગ્રગણ્ય છે. બ્રાહ્મણોમાં વિદ્વાન વિશેષ છે, અને વિદ્વાનોમાં જેમની બુદ્ધિ સુસંસ્કૃત તથા પરિપક્વ છે તેઓ પરમ શ્રેષ્ઠ છે.
Verse 36
कृतबुद्धिषु कर्त्तारः कर्तृषु ब्रह्मवादिनः । ब्रह्मवादिष्वपि तथा श्रेष्टो निर्मम उच्यते ॥ ३६ ॥
સુસંસ્કૃત બુદ્ધિવાળામાં કર્તા શ્રેષ્ઠ; કર્તાઓમાં બ્રહ્મનું ઉપદેશ આપનાર શ્રેષ્ઠ. અને બ્રહ્મવાદીઓમાં પણ જે મમતા તથા આસક્તિથી રહિત છે તે જ ઉત્તમ કહેવાય છે.
Verse 37
एतेभ्योऽपि परो ज्ञेयो नित्यं ध्यानपरायणः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्त्तव्यो धर्मसंग्रहः ॥ ३७ ॥
આ બધાથી પણ પરે તે જાણવો—જે સદા ધ્યાનપરાયણ રહે છે. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી ધર્મનો સંગ્રહ કરીને તેનું પાલન કરવું જોઈએ.
Verse 38
सर्वत्र पूज्यते जंतुर्धर्मवान्नात्र संशयः । गच्छ स्वपुण्यैर्मत्स्थानं सर्वभोगसमन्वितम् ॥ ३८ ॥
ધર્મવાન જીવ સર્વત્ર પૂજાય છે—એમાં સંશય નથી. પોતાના પુણ્યબળથી મારા ધામે જા, જે સર્વ ભોગોથી સમન્વિત છે.
Verse 39
अस्ति चेद्दुष्कृतं किंचित्पश्चादत्रैव भोक्ष्यसे । एवं यमस्तमभ्यर्च्य प्रापयित्वा च सद्गतिम् ॥ ३९ ॥
જો થોડું પણ દુષ્કૃત બાકી હોય, તો પછી તેનું ફળ અહીં જ ભોગવવું પડશે. આ રીતે યમે તેને સન્માનપૂર્વક પૂજીને અને સદ્ગતિ સુધી પહોંચાડીને આગળ મોકલ્યો.
Verse 40
आहूय पापिनश्चैव कालदंडेन तर्जयेत् । प्रलयांबुदनिर्घोषो ह्यंजनाद्रिसमप्रभः ॥ ४० ॥
તે પાપીઓને બોલાવી કાળદંડથી ધમકાવી દંડ આપતો. તેની ગર્જના પ્રલયના મેઘગર્જન જેવી હતી અને તેની પ્રભા અંજન પર્વત સમાન હતી।
Verse 41
विद्युत्प्र भायुर्घोर्भीमो द्वात्रिंशद्भुजसंयुतः । योजनत्रयविस्तारो रक्ताक्षो दीर्घनासिकः ॥ ४१ ॥
વિદ્યુત જેવી પ્રભા ધરાવતો, અતિ ઘોર અને ભયંકર; બત્રીસ ભુજાઓથી યુક્ત, ત્રણ યોજન વિસ્તૃત દેહવાળો, રક્ત નેત્રો અને દીર્ઘ નાસિકા ધરાવતો હતો।
Verse 42
दंष्ट्राकरालवदनो वापीतुल्योग्रलोचनः । मृत्युज्वरादिभिर्युक्तश्चित्रगुत्पोऽपि भीषणः ॥ ४२ ॥
દંષ્ટ્રાઓથી વિકરાળ મુખવાળો, કૂવા સમા ઊંડા ઉગ્ર નેત્રવાળો; મૃત્યુ, જ્વર વગેરે ઉપદ્રવો સાથે—ચિત્રગુપ્ત પણ ભયંકર જણાતો।
Verse 43
सर्वे दूताश्च गर्जंति यमतुल्यविभीषणाः । ततो ब्रवीति तान्सर्वान्कंपमानांश्च पापिनः ॥ ४३ ॥
યમ સમાન ભયંકર બધા દૂત ગર્જના કરે છે. ત્યારબાદ તે કંપતા તે બધા પાપીઓને સંબોધીને બોલે છે।
Verse 44
शोचन्तः स्वानि कर्माणि चित्रगुत्पो यमाज्ञया । भो भो पापा दुराचारा अहंकारप्रदूषिताः ॥ ४४ ॥
પોતપોતાના કર્મો પર શોક કરતા, યમની આજ્ઞાથી ચિત્રગુપ્ત કહે છે—“અરે અરે પાપીઓ, દુરાચારીઓ, અહંકારથી પ્રદૂષિત જનોએ!”
Verse 45
किमर्थमर्जितं पापं युष्माभिरविवेकिभिः । कामक्तोधादिदृष्टेन सगर्वेण तु चेतसा ॥ ४५ ॥
હે અવિવેકી જનોએ! કામથી અંધ અને ગર્વથી ફૂલેલા ચિત્તથી તમે પાપ શા માટે કમાયું?
Verse 46
यद्यत्पापतरं तत्तत्किमर्थं चरितं जनाः । कृतवंतः पुरा पापान्यत्यंतहर्षिताः ॥ ४६ ॥
લોકો વધુ પાપમય—અત્યંત પાપમય—કર્મો જ કેમ કરે છે? અગાઉ પણ તેમણે પાપો કર્યા, અને તે પણ અતિ હર્ષથી.
Verse 47
तथैव यातना भोज्याः किं वृथा ह्यतिदुरिवताः । भृत्यमित्रकलत्रार्थं दुष्कृतं चरितं यथा ॥ ४७ ॥
એ જ રીતે યાતનાઓ ભોગવવી જ પડે; તો આ વ્યર્થ અતિદુઃખ શા માટે? સેવક, મિત્ર અને પત્ની માટે જેમ દુષ્કર્મ કરાયું, તેમ જ ફળ ભોગવવું પડે.
Verse 48
तथा कर्मवशात्प्राप्ता यूयमत्रातिदुःखिताः । युष्माभिः पोषिता ये तु पुत्राद्या अन्यतोगताः ॥ ४८ ॥
તેમ જ કર્મના વશથી તમે અહીં આવી અત્યંત દુઃખિત છો. જેમને તમે પોષ્યા—પુત્ર વગેરે—તેઓ તો અન્યત્ર ચાલ્યા ગયા છે.
Verse 49
युष्माकमेव तत्पापं प्राप्तं किं दुःखकारणम् । यथा कृतानि पापानि युष्माभिः सुबहूनि वै ॥ ४९ ॥
એ પાપ તો તમારાં પર જ આવ્યું છે; દુઃખનું બીજું કારણ શું હોઈ શકે? કારણ કે તમે ખરેખર બહુ પાપો કર્યા છે.
Verse 50
तथा प्राप्तनि दुःखानि किमर्थमिह दुःखिताः । विचारयध्वं यूयं तु युष्माभिश्चारितं पुरा ॥ ५० ॥
આવા દુઃખો તમને પ્રાપ્ત થયા પછી અહીં શા માટે શોક કરો છો? તમે સૌ વિચાર કરો—આ બધું પહેલાં તમારાથી જ કરવામાં આવ્યું હતું.
Verse 51
यमः करिष्यते दंडमिति किं न विचारितम् । दरिद्रेऽपि च मूर्खे च पंडिते वा श्रियान्विते ॥ ५१ ॥
યમ જરૂર દંડ કરશે—એવું તમે વિચાર્યું નથી શું? ગરીબ હોય કે મૂર્ખ, પંડિત હોય કે સમૃદ્ધિથી યુક્ત—બધાને (દંડ) થાય છે.
Verse 52
कांदिशीके च वीरे च समवर्तीः यमः स्मृतः । चित्रगुप्तेरितं वाक्यं श्रुत्वा ते पापिनस्तदा ॥ ५२ ॥
કાંદિશીક અને વીર—બન્નેમાં યમને ‘સમવર્તી’ (નિષ્પક્ષ નિયામક) તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. ચિત્રગુપ્તના કહેલા વચન સાંભળીને તે પાપીઓ ત્યારે સ્તબ્ધ થયા.
Verse 53
शौचंतः स्वानि कर्मणि तूष्णीं तिष्टंति भीषिताः । यमाज्ञाकारिणः क्रूरश्चंडा दूता भयानकाः ॥ ५३ ॥
ભયથી કંપતાં તેઓ મૌન રહી ઊભા રહે છે, પોતાના-પોતાના કાર્યમાં લાગેલા—યમની આજ્ઞા પાળનારા તે ક્રૂર, ચંડ, ભયાનક દૂત।
Verse 54
चंडलाद्याः प्रसह्यैतान्नरकेषु क्षिपंति च । स्वदुष्कर्मफलं ते तु भुक्त्वांते पापशेषतः ॥ ५४ ॥
પછી ચંડાલ વગેરે તેમને બળજબરીથી પકડી નરકોમાં ફેંકી દે છે. ત્યાં તેઓ પોતાના દુષ્કર્મનું ફળ ભોગવે છે; તે ક્ષય પામ્યા પછી પાપનો અવશેષ જ રહે છે.
Verse 55
महीतलं च संप्राप्य भवंति स्थावरादयः । नारद उवाच । भगवन्संशयो जातो मच्चेतसि दयानिधे ॥ ५५ ॥
પૃથ્વીના તળ પર પહોંચીને તેઓ વૃક્ષ-લતા વગેરે સ્થાવર બની જાય છે. નારદ બોલ્યા—હે ભગવન્, હે દયાનિધિ, મારા ચિત્તમાં એક સંશય ઊપજ્યો છે।
Verse 56
त्वं समर्थोऽसि तच्छेत्तुं यतो नो ह्यग्रजो भवान् । धर्माश्च विविधाः प्रोक्ताः पापान्यपि बहूनि च ॥ ५६ ॥
તે સંશયને છેદવા તમે સમર્થ છો, કારણ કે તમે અમારા અગ્રજ છો. તમે અનેક પ્રકારના ધર્મો કહ્યા છે અને અનેક પ્રકારના પાપો પણ વર્ણવ્યા છે।
Verse 57
चिरभोज्यं फलं तेषामुक्तं बहुविदा त्वया । दिनांते ब्रह्मणः प्रोक्तो नाशो लोकत्रयस्य वै ॥ ५७ ॥
તેમના માટે દીર્ઘકાળ ભોગવવા યોગ્ય ફળ તમે અનેક રીતે કહ્યું છે. અને તમે એ પણ જણાવ્યું છે કે બ્રહ્માના દિવસના અંતે ત્રિલોકનો નાશ થાય છે।
Verse 58
परार्द्धद्वितयांते तु ब्रह्माण्डस्यापि संक्षयः । ग्रामदानादिपुण्यानां त्वयैव विधिनंदन ॥ ५८ ॥
બે પરાર્ધના અંતે આ બ્રહ્માંડનો પણ સંક્ષય થાય છે. પરંતુ ગ્રામદાન વગેરે દાનોથી ઉત્પન્ન પુણ્યનું વિધાન તો તમે જ નક્કી કર્યું છે, હે વિધિનંદન।
Verse 59
कल्पकोटिसहस्त्रेषु महान्भोग उदाहृतः । सर्वेषामेव लोकानां विनाशः प्राकृते लये ॥ ५९ ॥
હજારો કરોડ કલ્પોમાં ‘મહાન ભોગ’ કહેવાયો છે; છતાં પ્રાકૃત લય સમયે સર્વ લોકનો વિનાશ નિશ્ચિત થાય છે।
Verse 60
एकः शिष्यत एवेति त्वया प्रोक्तं जनार्दनः । एष मे संशयो जातस्तं भवाञ्छेत्तुमर्हति ॥ ६० ॥
હે જનાર્દન! તમે કહ્યું કે અંતે માત્ર ‘એક’ જ શિષ્ય તરીકે રહે છે. આ વિષયે મારા મનમાં સંશય ઊભો થયો છે—કૃપા કરીને તેને દૂર કરો.
Verse 61
पुण्यपापोपभोगानां समाप्तिर्नास्य संप्लवे । सनक उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ गुह्याद्गुह्यतमं त्विदम् ॥ ६१ ॥
તેના માટે પ્રલય સમયે પણ પુણ્ય-પાપના ભોગોની સમાપ્તિ થતી નથી. સનક બોલ્યા—“સાધુ, સાધુ, હે મહાપ્રાજ્ઞ! આ તો ગુહ્યમાં પણ પરમ ગુહ્ય છે.”
Verse 62
पृष्टं तत्तेऽभिधास्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः । नारायणोऽक्षरोऽनंतः परं ज्योतिः सनातनः ॥ ६२ ॥
તમે જે પૂછ્યું છે તે હું કહું છું—સંપૂર્ણ એકાગ્રતાથી સાંભળો. નારાયણ અક્ષર, અનંત, પરમ અને સનાતન જ્યોતિ છે.
Verse 63
विशुद्धो निर्गुणो नित्यो मायामोहविवर्जितः । निर्गुणोऽपि परानन्दो गुणवानिव भाति यः ॥ ६३ ॥
તે પરમ વિશુદ્ધ, નિર્ગુણ, નિત્ય અને માયા-મોહથી રહિત છે. નિર્ગુણ હોવા છતાં પરમાનંદસ્વરૂપ હોવાથી ગુણવાન જેવો પ્રતીત થાય છે.
Verse 64
ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैस्तु भेदवानिव लक्ष्यते । गुणोपाधिकभेदेषु त्रिष्वेतेषु सनातन ॥ ६४ ॥
તે સનાતન હોવા છતાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ વગેરે દ્વારા ભેદવાળો હોય તેમ જણાય છે—ત્રિગુણની ઉપાધિજન્ય ભેદોથી.
Verse 65
संयोज्य मायामखिलं जगत्कार्यं करोति च । ब्रह्मरुपेण सृजति विष्णुरुपेण पाति च ॥ ६५ ॥
ભગવાન પોતાની માયાને સંયોજીને સમગ્ર જગતનું કાર્ય ચલાવે છે; બ્રહ્મા-રૂપે સૃષ્ટિ કરે છે અને વિષ્ણુ-રૂપે પાલન કરે છે।
Verse 66
अंते च रुद्ररुपेण सर्वमत्तीति निश्चितम् । प्रसयांते समुत्थाय ब्रह्मरुपी जनार्दनः ॥ ६६ ॥
અંતે રુદ્ર-રૂપે તે સર્વને ગ્રસી લે છે—આ નિશ્ચિત છે. પછી સૃષ્ટિકાળે ફરી ઉદ્ભવી જનાર્દન બ્રહ્મા-રૂપ ધારણ કરે છે।
Verse 67
चराचरात्मकं विश्वं यथापूर्वमकल्पयत् । स्थावराद्याश्च विप्रेंद्र यत्र यत्र व्यवस्थिताः ॥ ६७ ॥
તેણે ચર-અચરાત્મક વિશ્વને યથાપૂર્વ ફરી રચ્યું; હે વિપ્રેન્દ્ર, સ્થાવરાદિ જ્યાં જ્યાં પહેલાં સ્થિત હતા, ત્યાં ત્યાં જ ફરી સ્થાપિત થયા।
Verse 68
ब्रह्मा तत्तज्जगत्सर्वं यथापूर्वं करोति वै । तस्मात्कृतानां पापानां पुण्यानां चैव सत्तम ॥ ६८ ॥
બ્રહ્મા તે સમગ્ર જગતને નિશ્ચયે યથાપૂર્વ ફરી રચે છે. તેથી, હે સત્તમ, કરેલા પાપ અને પુણ્યના ફળ અવશ્ય અનુસરે છે।
Verse 69
अवश्यमेव भोक्तव्यं कर्मणां ह्यक्षयं फलम् । नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि ॥ ६९ ॥
કર્મોનું અક્ષય ફળ અવશ્ય ભોગવવું પડે છે; જે કર્મ ભોગવાયું નથી, તે કરોડો કલ્પોમાં પણ ક્ષીણ થતું નથી।
Verse 70
अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । यो देवः सर्वलोकानामंतरात्मा जगन्मयः । सर्वकर्मफलं भुक्ते परिपूर्णः सनातनः ॥ ७० ॥
માણસે કરેલું શુભ કે અશુભ કર્મ તેનું ફળ અવશ્ય ભોગવવું પડે છે. જે દેવ સર્વ લોકોના અંતરાત્મા અને જગતવ્યાપી છે, તે સનાતન પરિપૂર્ણ પ્રભુ સર્વ કર્મફળનો ભોગ કરાવે છે.
Verse 71
योऽसौ विश्वंभरो देवो गुणमेदव्यवस्थितः । सूजत्यवति चात्त्येतत्सर्वं सर्वभुगव्ययः ॥ ७१ ॥
જે વિશ્વને ધારણ કરનાર દેવ ગુણોની નાનાવિધ વ્યવસ્થામાં સ્થિત છે, તે જ આ સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ કરે છે, પાલન કરે છે અને અંતે સંહાર પણ કરે છે—તે સર્વભોગી અવ્યય ઈશ્વર છે.
Frequently Asked Questions
The chapter frames dāna as immediately ‘convertible’ merit: specific offerings (anna, jala, dīpa, vastra, go/ भूमि-dāna, etc.) mature into corresponding supports and enjoyments in the post-mortem journey, demonstrating the Purāṇic dharma logic that ethical-ritual acts generate concrete karmic fruits (phala) that ease transit and orient the jīva toward Dharmaloka.
Sanaka teaches that unexperienced karma does not perish; at cosmic dissolution Nārāyaṇa remains imperishable, and through māyā/guṇa-conditioned functions He recreates the cosmos ‘as before,’ so previously accumulated merits and sins inevitably find their occasions for fruition across kalpas.