Sṛṣṭi-varṇana, Bhārata-khaṇḍa-mahātmya, and Jagad-bhūgola (Creation, Glory of Bhārata, and World Geography)

Verse 1

नारद उवाच । कथं ससर्ज ब्रह्मादीनादिदेवः पुरा विभुः । तन्ममाख्याहि सनक सर्वज्ञोऽस्ति यतो भवान् ॥ १ ॥

નારદ બોલ્યા—હે સનક! આદિદેવ સર્વવ્યાપી પ્રભુએ પ્રાચીન કાળમાં બ્રહ્મા આદિ દેવોને કેવી રીતે સર્જ્યા? તમે સર્વજ્ઞ છો, તેથી મને તે કહો।

Verse 2

श्रीसनक उवाचा । नारायणोऽक्षरोऽनन्तः सर्वव्यापी निरञ्जनः । तेनेदमखिलं व्याप्तं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ २ ॥

શ્રી સનક બોલ્યા—નારાયણ અક્ષર, અનંત, સર્વવ્યાપી અને નિરંજન છે. તેમના દ્વારા આ સમગ્ર જગત—સ્થાવર અને જંગમ—સંપૂર્ણ રીતે વ્યાપ્ત છે।

Verse 3

आदिसर्गे महाविष्णुः स्वप्रकाशो जगन्मयः । गुणभेदमधिष्ठाय मूर्त्तित्रिकमवासृजत् ॥ ३ ॥

સૃષ્ટિના આદિમાં સ્વપ્રકાશ, જગન્મય મહાવિષ્ણુએ ગુણભેદનું અધિષ્ઠાન કરીને દિવ્ય મૂર્તિત્રય પ્રગટ કર્યું।

Verse 4

सृष्ट्यर्थं तु पुरा देवो दक्षिणाङ्गात्प्रजापतिम् । मध्येरुद्राख्यमीथानं जगदन्तकरं मुने ॥ ४ ॥

સૃષ્ટિ માટે પ્રાચીન કાળમાં દેવે પોતાના દક્ષિણ અંગમાંથી પ્રજાપતિને અને મધ્ય ભાગમાંથી રુદ્ર નામના ઉગ્ર—જગતના અંતકર્તા—ને પ્રગટ કર્યો, હે મુને।

Verse 5

पालनायास्य जगतो वामाङ्गाद्विष्णुमव्ययम् । तमादिदेवमजरं केचिदाहुः शिवाभिधम् । केचिद्विष्णुं सदा सत्यं ब्रह्माणं केचिदूचिरे ॥ ५ ॥

આ જગતના પાલન માટે વામ અંગમાંથી અવ્યય વિષ્ણુ પ્રગટ થયા। તે આદિદેવ, અજર પ્રભુને કેટલાક ‘શિવ’ નામે કહે છે; કેટલાક સદા સત્ય ‘વિષ્ણુ’ કહે છે; અને કેટલાક ‘બ્રહ્મા’ કહે છે।

Verse 6

तस्य शक्तिः परा विष्णोर्जगत्कार्यप्रवर्तिनी । भावाभावस्वरुपा सा विद्याविद्येति गीयते ॥ ६ ॥

વિષ્ણુની તે પરાશક્તિ જગતના કાર્યોને પ્રવર્તિત કરે છે. ભાવ-અભાવ સ્વરૂપવાળી તે શક્તિ ‘વિદ્યા’ અને ‘અવિદ્યા’ તરીકે ગાય છે।

Verse 7

यदा विश्वं महाविष्णोर्भिन्नत्वेन प्रतीयते । तदा ह्यविद्या संसिद्धा भवेद्दुःखस्य साधनम् ॥ ७ ॥

જ્યારે વિશ્વ મહાવિષ્ણુથી ભિન્ન રૂપે પ્રતીત થાય છે, ત્યારે અવిద્યા દૃઢ બને છે અને એ જ દુઃખનું સાધન બની જાય છે।

Verse 8

ज्ञातृज्ञेयाद्युपाधिस्ते यदा नश्यति नारद । सर्वैकभावना बुद्धिः सा विद्येत्यभिधीयते ॥ ८ ॥

હે નારદ! જ્યારે જ્ઞાતા-જ્ઞેય વગેરે ઉપાધિઓ નાશ પામે, ત્યારે સર્વને એકરૂપે ભાવનારી બુદ્ધિ—એ જ સાચી વિદ્યા કહેવાય છે.

Verse 9

एषं माया महाविष्णोर्भिन्ना संसारदायिनी । अभेदबुद्ध्या दृष्टा चेत्संसारक्षयकारिणी ॥ ९ ॥

મહાવિષ્ણુની આ માયા, જો તેને તેમનાથી ભિન્ન માનીને જોવામાં આવે તો સંસારબંધન આપનારી બને છે; પરંતુ અભેદબુદ્ધિથી જોવામાં આવે તો સંસારક્ષય કરનારી બને છે.

Verse 10

विष्णुशक्तिसमुद्भूतमेतत्सर्वं चराचरम् । यस्माद्भिन्नमिदं सर्वं यच्चेङ्गेद्यच्चनेङ्गति ॥ १० ॥

આ સમગ્ર ચરાચર જગત વિષ્ણુશક્તિમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે. જે ચાલે છે અને જે નથી ચાલતું—આ બધું તેમનાથી ભિન્ન નથી.

Verse 11

उपाधिभिर्यथाकाशो भिन्नत्वेन प्रतीयते । अविद्योपाधियोगेनतथेदमखिलं जगत् ॥ ११ ॥

જેમ ઉપાધિઓને કારણે આકાશ ભિન્ન ભિન્ન જણાય છે, તેમ અવిద્યા-ઉપાધિના સંયોગથી આ આખું જગત ભેદરૂપે પ્રતીત થાય છે.

Verse 12

यथा हरिर्जगद्यापी तस्य शक्तिस्तथा मुने । दाहशक्तिर्यथांगारे स्वाश्रयं व्याप्य तिष्टति ॥ १२ ॥

હે મુને! જેમ હરિ સમગ્ર જગતમાં વ્યાપક છે, તેમ તેમની શક્તિ પણ સર્વત્ર વ્યાપક છે. જેમ અંગારમાં દાહશક્તિ પોતાના આશ્રયને વ્યાપીને રહે છે, તેમ તે શક્તિ પોતાના અધિષ્ઠાનને ભરપૂર કરીને સ્થિત રહે છે.

Verse 13

उमेति केचिदाहुस्तां शक्तिं लक्ष्मीं तथा परे । भारतीत्यपरे चैनां गिरिजेत्यम्बिकेति च ॥ १३ ॥

કેટલાંક તેને ‘ઉમા’ કહે છે; બીજા ‘શક્તિ’ અને અન્ય ‘લક્ષ્મી’ કહે છે. કેટલાંક ‘ભારતી’ કહે છે, અને બીજા ‘ગિરિજા’ તથા ‘અંબિકા’ નામે પણ સ્તુતિ કરે છે.

Verse 14

दुर्गेति भद्रकालीति चण्डी माहेश्वरीत्यपि । कौमारी वैष्णवी चेति वाराह्येन्द्री च शाम्भवी ॥ १४ ॥

તે ‘દુર્ગા’, ‘ભદ્રકાળી’, ‘ચંડી’ અને ‘માહેશ્વરી’ તરીકે સ્તુત થાય છે; ‘કૌમારી’ અને ‘વૈષ્ણવી’ રૂપે પણ; તેમજ ‘વારાહી’, ‘ઇન્દ્રી’ અને ‘શામ્ભવી’ નામોથી પણ કીર્તિત છે.

Verse 15

ब्राह्मीति विद्याविद्येति मायेति च तथा परे । प्रकृतिश्च परा चेति वदन्ति परमर्षस्यः ॥ १५ ॥

કેટલાંક તેને ‘બ્રાહ્મી’ કહે છે; બીજા ‘વિદ્યા-અવિદ્યા’ કહે છે. તેમજ કેટલાંક ‘માયા’ કહે છે; પરમ ઋષિઓ તેને ‘પ્રકૃતિ’ અને ‘પરા’ શક્તિ તરીકે પણ વર્ણવે છે.

Verse 16

शेषशक्तिः परा विष्णोर्जगत्सर्गादिकारिणी । व्यक्ताव्यक्तस्वरुपेण जगह्याप्य व्यवस्थिता ॥ १६ ॥

તે વિષ્ણુની પરમ ‘શેષશક્તિ’ છે, જે જગતની સર્જનાદિ ક્રિયાઓ કરાવનારી છે. તે વ્યક્ત-અવ્યક્ત સ્વરૂપે સમગ્ર જગતમાં સર્વત્ર વ્યાપીને સ્થિત છે.

Verse 17

प्रकृतिश्चपुमांश्चैव कालश्चेति विधिस्थितिः । सृष्टिस्थितिविनाशानामेकः कारणतां गतः ॥ १७ ॥

પ્રકૃતિ, પુરુષ અને કાળ—આવી જ વિધિની સ્થાપના છે. સર્જન, પાલન અને લય—આ બધાનું એકમાત્ર કારણરૂપે તે એક પરમ તત્ત્વ જ પ્રગટ થાય છે.

Verse 18

येनेदमखिलं जातं ब्रह्मरुपधरेण वै । तस्मात्परतरो देवो नित्यइत्यभिधीयते ॥ १८ ॥

જેણે બ્રહ્મારૂપ ધારણ કરીને આ સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન કર્યું, તે દેવ ‘નિત્ય’ કહેવાય છે; તેના કરતાં પર કોઈ નથી.

Verse 19

रक्षां करोति यो देवो नित्य इत्यभिधीयते । रक्षां करोति यो देवो जगतां परतः पुमान् ॥ १९ ॥

જે દેવ રક્ષા કરે છે તે ‘નિત્ય’ કહેવાય છે; અને જે સર્વ લોકોની રક્ષા કરે છે તે પરાત્પર પરમ પુરુષ છે.

Verse 20

तस्मात्परतरं यत्तदव्ययं परमं पदम् ॥ २० ॥

અતએવ તેનાથી પણ પરે તે જ છે—અવ્યય પરમ પદ, સર્વોચ્ચ ધામ।

Verse 21

अक्षरो निर्गुणः शुद्धः परिपूर्णः सनातनः । यः परः कालपुपाख्यो योगिध्येयः परात्परः ॥ २१ ॥

તે અક્ષર, નિર્ગુણ, શુદ્ધ, પરિપૂર્ણ, સનાતન છે; તે પરમ, ‘કાલપુ’ નામે પ્રસિદ્ધ, યોગીઓના ધ્યાનયોગ્ય, પરાત્પર છે.

Verse 22

परमात्मा परानन्दः सर्वोपाधिविवर्जितः । ज्ञानैकवेद्यः परमः सञ्चिदानन्दविग्रहः ॥ २२ ॥

પરમાત્મા પરમાનંદસ્વરૂપ છે, સર્વ ઉપાધિઓથી રહિત; તે પરમ છે, માત્ર જ્ઞાનથી જ વેદ્ય, અને તેનો વિગ્રહ સચ્ચિદાનંદ છે.

Verse 23

योऽसौ शुद्धोऽपि परमो ह्यहंकारेण संयुतः । देहीति प्रोच्यते मूढैरहोऽज्ञानविडम्बनम् ॥ २३ ॥

જે પરમાત્મા સદૈવ શુદ્ધ અને પરાત્પર છે, તે અહંકારના સંયોગથી મૂઢો દ્વારા ‘દેહી’ કહેવાય છે; અહો, અજ્ઞાનની કેવી વિટંબણા!

Verse 24

स देवः परमः शुद्धः सत्त्वदिगुणभेदतः । मूर्तित्रयं समापन्नः सृष्टिस्थित्यन्तकारणम् ॥ २४ ॥

એ પરમ દેવ સદૈવ શુદ્ધ છે; સત્ત્વાદિ ગુણભેદથી તે ત્રિમૂર્તિ સ્વરૂપ ધારણ કરી સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયનું કારણ બને છે.

Verse 25

योऽसौ ब्रह्मा जगत्कर्ता यन्नाभिकमलोद्भवः । स एवानन्दरुपात्मा तस्मान्नास्त्यपरो मुने ॥ २५ ॥

જગત્કર્તા તે બ્રહ્મા, જેનું જન્મ તેની નાભિ-કમળમાંથી થયું; એ જ ખરેખર આનંદસ્વરૂપ આત્મા છે; તેથી, હે મુને, તેના કરતાં પર કોઈ નથી.

Verse 26

अन्तर्यामी जगद्यापी सर्वसाक्षी निरञ्जनः । भिन्नाभिन्नस्वरुपेण स्थितो वै परमेश्वरः ॥ २६ ॥

પરમેશ્વર અંતર્યામી, જગદ્વ્યાપી, સર્વસાક્ષી અને નિરંજન છે; તે ભિન્ન તથા અભિન્ન—બન્ને સ્વરૂપે સ્થિત રહે છે.

Verse 27

यस्य शक्तिर्महामाया जगद्विश्त्रम्भधारिणी । विश्वोत्पत्तेर्निदानत्वात्प्रकृतिः प्रोच्यते बुधैः ॥ २७ ॥

જેણીની શક્તિ મહામાયા છે, જે જગતના વિસ્તારોને ધારણ કરે છે; વિશ્વોત્પત્તિનું કારણ હોવાથી જ્ઞાનીજન તેને ‘પ્રકૃતિ’ કહે છે.

Verse 28

आदिसर्गे महाविष्णोर्लोकान्कर्त्तुं समुद्यतः । प्रकृतिः पुरुषश्चेति कालश्चेति त्रिधा भवेत् ॥ २८ ॥

આદિ-સર્જનમાં મહાવિષ્ણુ જ્યારે લોકોને સર્જવા ઉદ્યત થાય છે, ત્યારે સર્જનપ્રક્રિયા ત્રિવિધ કહેવાય—પ્રકૃતિ, પુરુષ અને કાળ।

Verse 29

पश्यन्ति भावितात्मानो यं ब्रह्मत्यभिसंज्ञितम् । शुद्धं यत्परमं धाम तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २९ ॥

ભાવિતાત્મા અને શુદ્ધચિત્ત સાધકો જેને ‘બ્રહ્મ’ તરીકે ઓળખે છે તે તત્ત્વને દર્શે છે; તે નિર્મળ પરમ ધામ જ વિષ્ણુનું પરમ પદ છે।

Verse 30

एवं शुद्धोऽक्षरोऽनन्तः कालरुपी महेश्वरः । गुणरुपीगुणाधारोजगतामादिकृद्विभुः ॥ ३० ॥

આ રીતે તે શુદ્ધ, અક્ષય અને અનંત છે—કાળરૂપ મહેશ્વર; તે ગુણસ્વરૂપ અને ગુણાધાર, તથા જગતોનો આદિકર્તા સર્વવ્યાપી પ્રભુ છે।

Verse 31

प्रकृतिः क्षोभमापन्ना पुरुषाख्ये जगद्गुरौ । महान्प्रादुरभूद्धुद्धिस्ततोऽहं समवर्त्तत ॥ ३१ ॥

જગદગુરુ ‘પુરુષ’ના સાન્નિધ્યમાં પ્રકૃતિ ક્ષોભ પામતાં ‘મહત્’ પ્રાદુર્ભવ્યું; તેમાંથી બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થઈ અને બુદ્ધિમાંથી ‘અહં’—અહંકાર—ઉદભવ્યો।

Verse 32

अहंकाराश्च सूक्ष्माणि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च । तन्मात्रेभ्यो हि जातानि भूतानि जगतः कृते ॥ ३२ ॥

અહંકારમાંથી સૂક્ષ્મ તત્ત્વો—તન્માત્રાઓ અને ઇન્દ્રિયો—ઉત્પન્ન થાય છે; અને તે તન્માત્રાઓમાંથી જ જગતની રચના માટે ભૂતો (મહાભૂતો) જન્મે છે।

Verse 33

आकाशवाय्वग्रिजलभूमयोऽब्जभवात्मज । यथाक्रमं कारणतामेकैकस्योपयान्ति च ॥ ३३ ॥

હે કમલજ બ્રહ્માના પુત્ર! આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ અને પૃથ્વી—યથાક્રમે દરેક એક પછી એકના કારણત્વને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 34

ततो ब्रह्या जगद्धाता तामसानसृजत्प्रभुः । तिर्यग्योनिगताञ्जन्तून्पशुपक्षिमृगादिकान् ॥ ३४ ॥

પછી જગદ્ધાતા પ્રભુ બ્રહ્માએ તામસ સ્વભાવવાળા જીવોની સૃષ્ટિ કરી—તિર્યક્ યોનિમાં જન્મેલા પશુ, પક્ષી, મૃગ વગેરે।

Verse 35

तमप्यसाधकं मत्वा देवसर्गं सनातनात् । ततोवैमानुषं सर्गं कल्पयामास पव्मजः ॥ ३५ ॥

તે સનાતન દેવસર્ગને પણ પોતાના પ્રયોજન માટે અપૂરતો માની, પદ્મજ બ્રહ્માએ ત્યારબાદ માનવસર્ગની રચના કરી।

Verse 36

ततो दक्षादिकान्पुत्रान्सृष्टिसाधनतत्परान् । एभिः पुत्रैरिदं व्याप्तं सदेवासुरमानुषम् ॥ ३६ ॥

પછી તેમણે દક્ષ વગેરે પુત્રોને ઉત્પન્ન કર્યા, જે સૃષ્ટિકાર્ય સિદ્ધ કરવામાં તત્પર હતા. આ પુત્રોથી દેવ, અસુર અને માનવ સહિત આ જગત વ્યાપી ગયું।

Verse 37

भुर्भुवश्च तथा स्वश्च महश्वैव जनस्तथा । तपश्च सत्यमित्येवं लोकाः सत्योपरि स्थिताः ॥ ३७ ॥

ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ, મહઃ, જનઃ, તપઃ અને સત્ય—આ રીતે લોકો ક્રમશઃ એક ઉપર એક સ્થિત છે, અને સર્વોચ્ચે સત્યલોક છે।

Verse 38

अतलं वितलं चैव सुतलं च तलातलम् । महातलं च विप्रेन्द्र ततोऽधच्च रसातलम् ॥ ३८ ॥

અતલ, વિતલ, સુતલ અને તલાતલ; તેમજ મહાતલ પણ—હે વિપ્રેન્દ્ર—અને એના નીચે રસાતલ સ્થિત છે.

Verse 39

पातालं चेति सप्तैव पातालानि क्रमादधः । एष सर्वेषु लोकेषु लोकनाथांश्च सृष्टवान् ॥ ३९ ॥

અને નીચે ક્રમશઃ પાતાળથી શરૂ થતા સાત પાતાળલોકો છે. આ સર્વ લોકોમાં ભગવાને તેમના-તેમના લોકનાથોનું પણ સર્જન કર્યું છે.

Verse 40

कुलाचलान्नदीश्चासौ तत्तल्लोकनिवासिनाम् । वर्त्तनादीनि सर्वाणि यथायोग्यंमकल्पयत् ॥ ४० ॥

તેમણે પર્વતમાળાઓ અને નદીઓ પણ ગોઠવી; અને દરેક લોકના નિવાસીઓ માટે તેમના આચાર-વ્યવહાર તથા જીવનરીતિ બધું યોગ્ય રીતે સ્થાપિત કર્યું.

Verse 41

भूतले मध्यगो मेरुः सर्वदेवसमाश्रयः । लोकालोकश्च भूम्यन्ते तन्मध्ये सत्प सागराः ॥ ४१ ॥

પૃથ્વીના મધ્યમાં મેરુ પર્વત છે, જે સર્વ દેવતાઓનો આશ્રય છે. ભૂમિના અંતે લોકાલોક પર્વત છે; અને તેની અંદર સાત સમુદ્રો છે.

Verse 42

द्वीपाश्च सप्त विप्रेन्द्र द्वीपे कुलाचलाः । बाह्या नद्यश्च विख्याता जनाश्चामरसन्निभाः ॥ ४२ ॥

હે વિપ્રેન્દ્ર, સાત દ્વીપો છે; અને દરેક દ્વીપમાં તેના કૂલાચલ પર્વતો છે. પ્રસિદ્ધ બાહ્ય નદીઓ પણ છે; અને ત્યાંના લોકો અમરો સમાન તેજસ્વી કહેવાય છે.

Verse 43

जम्बूप्लक्षाभिधानौ च शाल्मलश्च कुशस्तथा । क्रौञ्चशाकौ पुष्करश्च ते सर्वे देवभूमयः ॥ ४३ ॥

જંબૂદ્વીપ, પ્લક્ષ નામે પ્રસિદ્ધ દ્વીપ, તેમજ શાલ્મલ અને કુશ; ઉપરાંત ક્રૌંચ, શાક અને પુષ્કર—આ સર્વે દેવભૂમિઓ છે.

Verse 44

एते द्वीपाः समुद्रैस्तु सत्पसत्पभिरावृताः । लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिक्षीरजलैः समम् ॥ ४४ ॥

આ બધા દ્વીપો સમુદ્રોથી ઘેરાયેલા છે; ક્રમશઃ તે સમુદ્રો લવણજળ, ઇક્ષુરસ, સુરા, ઘૃત, દધિ અને ક્ષીરજળના છે.

Verse 45

एते द्वीपाः समुद्राश्च पूर्वस्मादुत्तशेत्तराः । ज्ञेया द्विगुणविस्तरा लोकालोकाञ्च पर्वतात् ॥ ४५ ॥

આ દ્વીપો અને સમુદ્રો દરેક પૂર્વવર્તી કરતાં ક્રમે વધુ વિશાળ છે; તેઓ દ્વિગુણ વિસ્તૃત માનવા, લોકાલોક પર્વત સુધી વિસ્તરેલા।

Verse 46

क्षारोदधेरुपत्तरं यद्धि माद्रेश्चैव दक्षिणाम् । ज्ञेयं तद्भारतं वर्षं सर्वकर्मफलप्रदम् ॥ ४६ ॥

ક્ષારસમુદ્રના ઉત્તરે અને માદ્ર પર્વતના દક્ષિણમાં જે પ્રદેશ છે, તે ભારતવર્ષ તરીકે જાણવો; તે સર્વ કર્મોના ફળ આપનાર છે.

Verse 47

अत्र कर्माणि कुर्वन्ति त्रिविधानि तु नारद । तत्फलं भुज्यते चैव भोगभूमिष्वनुक्रमात् ॥ ४७ ॥

અહીં, હે નારદ, જીવો ત્રિવિધ કર્મો કરે છે; અને તે કર્મફળ ક્રમશઃ ભોગભૂમિઓમાં ભોગવાય છે.

Verse 48

भारते तु कृतं कर्म शुभं वाशुभमेव च । तत्फलं क्षयि विप्रेन्द्र भुज्यतेऽन्यत्रजन्तुभिः ॥ ४८ ॥

હે વિપ્રેન્દ્ર! ભારતભૂમિમાં કરેલું કર્મ—શુભ હોય કે અશુભ—તેનું ફળ ક્ષયશીલ છે; દેહત્યાગ પછી અન્ય લોકોમાં જીવો તે ફળ ભોગવે છે।

Verse 49

अद्यापि देवा इच्छन्ति जन्म भारतभूतले । संचितं सुमहत्पुण्यमक्षय्यममलं शुभम् ॥ ४९ ॥

આજેય દેવતાઓ ભારતભૂતલમાં જન્મ ઇચ્છે છે; કારણ કે ત્યાં અતિ મહાન પુણ્ય સંચિત થાય છે—અક્ષય, નિર્મળ અને શુભ।

Verse 50

कदा लभामहे जन्म वर्षभारतभूमिषु । कदा पुण्येन महता यास्याम परमं पदम् ॥ ५० ॥

ક્યારે અમને ભારતવર્ષની ભૂમિઓમાં જન્મ મળશે? ક્યારે મહાન પુણ્યથી પરમ પદને પ્રાપ્ત કરીશું?

Verse 51

दानैर्वाविविधैर्यज्ञैस्तपोभिर्वाथवा हरिम् । जगदीशंसमेष्यामो नित्यानन्दमनामयम् ॥ ५१ ॥

વિવિધ દાનો, યજ્ઞો અથવા તપસ્યાઓ દ્વારા—અમે જગદીશ્વર હરિને પ્રાપ્ત કરીશું; તે નિત્યાનંદમય અને નિરામય છે।

Verse 52

यो भारतभुवं प्राप्य विष्णुपूजापरो भवेत् । न तस्य सदृशोऽन्योऽस्ति त्रिषु लोकेषु नारद ॥ ५२ ॥

હે નારદ! જે ભારતભૂમિમાં જન્મ પામી વિષ્ણુપૂજામાં પરાયણ બને, તેના સમાન ત્રણ લોકમાં બીજો કોઈ નથી।

Verse 53

हरिकीर्तनशीलो वा तद्भक्तानां प्रियोऽपि वा । शुक्षषुर्वापि महतः सवेद्यो दिविजैरपि ॥ ५३ ॥

જે હરિના નામ-કીર્તનમાં રત હોય અથવા હરિભક્તોને પ્રિય હોય—બાહ્ય રીતે કૃશ અને ક્ષીણ દેખાય તોય તે મહાત્મા છે; દેવતાઓ પણ તેને જાણે અને પૂજે।

Verse 54

हरिपूजारतो नित्यं भक्तः पूजास्तोऽषि वा । भक्तोच्छिष्टान्नसेवी च याति विष्णोः परं पदम् ॥ ५४ ॥

જે ભક્ત નિત્ય હરિપૂજામાં રત રહે—અથવા ભક્તિપૂર્વક પૂજામાં માત્ર હાજર રહે—અને ભક્તોના ઉચ્છિષ્ટ અન્ન (પ્રસાદ)નું સેવન કરે, તે વિષ્ણુના પરમ પદને પામે છે।

Verse 55

नारायणेति कृष्णेति वासुदेवेति यो वदेत् । अहिंसादिपरः शन्तः सोऽपि वन्द्यः सुरोत्तमैः ॥ ५५ ॥

જે “નારાયણ”, “કૃષ્ણ” અને “વાસુદેવ” નામો ઉચ્ચારે, અને અહિંસા વગેરે ગુણોમાં સ્થિત રહી શાંત રહે—તે પણ શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ દ્વારા વંદનીય છે।

Verse 56

शिवेति नीलकण्ठेति शङ्करेतिच यः स्मरेत् । सर्वभूतहितो नित्यं सोऽभ्यर्च्यो दिविजैः स्मृतः ॥ ५६ ॥

જે “શિવ”, “નીલકંઠ” અને “શંકર” નામોથી (પ્રભુનું) સ્મરણ કરે, તે નિત્ય સર્વભૂતના હિતમાં પ્રવૃત્ત થાય; એવો જન દેવતાઓ દ્વારા પણ પૂજ્ય ગણાયો છે।

Verse 57

गुरुभक्तः शिवध्यानी स्वाश्रमाचारतत्परः । अनसूयुःशुचिर्दक्षो यः सोऽप्यर्च्यःसुरेश्वरैः ॥ ५७ ॥

જે ગુરુભક્ત છે, શિવનું ધ્યાન કરે છે, પોતાના આશ્રમાચારનું પાલન કરવા તત્પર છે, ઈર્ષ્યારહિત, શુચિ અને દક્ષ છે—તે દેવેશ્વરો દ્વારા પણ પૂજ્ય છે।

Verse 58

ब्राह्यणानां हितकरः श्रध्दावान्वर्णधर्मयोः । वेदवादरतो नित्यं स ज्ञेयः पङ्किपावनः ॥ ५८ ॥

જે બ્રાહ્મણોના હિતમાં કાર્ય કરે, વર્ણધર્મમાં શ્રદ્ધાવાન હોય અને નિત્ય વેદવચન-વિચાર તથા અધ્યયનમાં રત રહે—તે પંક્તિ-પાવન તરીકે જાણવો।

Verse 59

अभेददर्शी देवेशे नारायणशिवात्मके । सर्वं यो ब्रह्मण नित्यमस्मदादिषु का कथा ॥ ५९ ॥

જે દેવેશમાં—નારાયણ-શિવાત્મક સ્વરૂપમાં—ભેદ ન જુએ અને નિત્ય સર્વને બ્રહ્મરૂપે જ જુએ, તેને અમારા જેવા જીવોમાં ભેદની શું વાત?

Verse 60

गोषु क्षान्तो ब्रह्मचारी परनिंदाविवर्जितः । अपरिग्रहशी लश्च देवपूज्यः स नारद ॥ ६० ॥

હે નારદ! જે ગાયો વિષે ક્ષમાશીલ હોય, બ્રહ્મચર્ય પાળે, પરનિંદાથી દૂર રહે, અપરીગ્રહી હોય અને દેવપૂજામાં રત રહે—તે જ પૂજ્ય છે।

Verse 61

स्तेयादिदोषविमुखः कृतज्ञः सत्यवाक् शुचिः । परोपकारनिरतः पूजनीयः सुरासुरैः ॥ ६१ ॥

જે ચોરી વગેરે દોષોથી વિમુખ, કૃતજ્ઞ, સત્યવક્તા અને શુચિ હોય તથા પરોપકારમાં નિરત રહે—તે દેવો અને અસુરો બંને દ્વારા પણ પૂજનીય બને છે।

Verse 62

वेदार्थश्रवणे बुद्धिः पुराणश्रवणे तथा । सत्संगेऽपि च यस्यास्ति सोऽपि वन्द्यः सुरोत्तमैः ॥ ६२ ॥

જેમાં વેદાર્થ-શ્રવણની બુદ્ધિ હોય, પુરાણ-શ્રવણમાં પણ તેવી જ રુચિ હોય અને સత్సંગમાં પણ સ્થિરતા હોય—તે પણ દેવોમાં શ્રેષ્ઠો દ્વારા વંદનીય છે।

Verse 63

एवमादीन्यनेकानि कर्माणि श्रद्धयान्वितः । करोति भारते वर्षे संबन्धोऽस्माभिरेव च ॥ ६३ ॥

આ રીતે શ્રદ્ધાથી યુક્ત મનુષ્ય ભારતવર્ષમાં અનેક કર્મો અને વિધિઓ કરે છે; અને તેની સાચી જોડાણ તો માત્ર અમારાં સાથે—ગુરુ-પરંપરાથી—સ્થાપિત થાય છે.

Verse 64

एतेष्वन्यतमो विप्रमात्मानं नारभेत्तु यः । स एव दुष्कृतिर्मूढो नास्त्यन्योऽस्मादचेतनः ॥ ६४ ॥

હે વિપ્ર! આમાંથી કોઈ એક માર્ગમાં પણ જે પોતાને પ્રવૃત્ત કરતો નથી, તે જ ખરેખર દુષ્કર્મી અને મોહગ્રસ્ત છે; તેના કરતાં વધુ અચેતન બીજો કોઈ નથી.

Verse 65

संप्राप्य भारते जन्म सत्कर्म सुपराङ्मुखः । पीयूषकलशं सुक्त्वा विषभाण्डमुपाश्रितः ॥ ६५ ॥

ભારતમાં જન્મ મેળવીને જે સત્કર્મોથી વિમુખ થાય છે, તે જાણે અમૃત-કલશ છોડીને વિષના પાત્રનો આશ્રય લે છે.

Verse 66

श्रुतिस्मृत्युदितैर्द्धर्मैर्नात्मानं पावयेत्तु यः । स एवात्मविधाती स्यात्पापिनामग्रणीर्मुने ॥ ६६ ॥

શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં કહેલા ધર્મોથી જે પોતાને પવિત્ર કરતો નથી, તે જ, હે મુને, પોતાના આત્માનો વિનાશક બને છે અને પાપીઓમાં અગ્રણી થાય છે.

Verse 67

कर्मभूमिं समासाद्य यो न धर्मं समाचरेत् । स च सर्वाधमः प्रोक्तो वेदविद्भिर्मुनीश्वर ॥ ६७ ॥

હે મુનીશ્વર! કર્મભૂમિ પ્રાપ્ત કરીને પણ જે ધર્મનું આચરણ કરતો નથી, તેને વેદવિદ ઋષિઓએ સર્વાધમ કહ્યું છે.

Verse 68

शुभं कर्म समुत्सृज्य दुष्कर्माणि करोति यः । कामधेनुं परित्यज्य अर्कक्षीरं सं मार्गति ॥ ६८ ॥

જે શુભ કર્મ ત્યજી દુષ્કર્મ કરે છે, તે જાણે કામધેનુને છોડીને અર્કના દૂધસમાન રસની શોધ કરે છે।

Verse 69

एवं भारतभूभागं प्रशंसन्ति दिवौकसः । ब्रह्माद्या अपि विप्रेन्द्र स्वभोगक्षयभीरवः ॥ ६९ ॥

આ રીતે સ્વર્ગવાસીઓ ભારતભૂમિની પ્રશંસા કરે છે. હે વિપ્રેન્દ્ર, બ્રહ્મા આદિ દેવો પણ પોતાના ભોગ ક્ષય થવાની ભીતિથી તેની સ્તુતિ કરે છે।

Verse 70

तस्मात्पुण्यतमं ज्ञेयं भारतं वर्षमुत्तमम् । देवानां दुर्लभं वापि सर्वकर्मफलप्रदम् ॥ ७० ॥

અતએવ ભારતવર્ષને સર્વોત્તમ અને પરમ પુણ્યમય જાણો; તે દેવોને પણ દુર્લભ છે અને સર્વ કર્મોના ફળ આપનાર છે।

Verse 71

अस्मिन्पुण्ये च भूभागे यस्तु सत्कर्मसूद्यतः । न तस्य सदृशं कश्चित्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ ७१ ॥

આ પુણ્ય ભૂભાગમાં જે સત્કર્મોમાં નિષ્ઠાપૂર્વક પ્રવૃત્ત રહે છે, ત્રણ લોકમાં તેના સમાન કોઈ નથી।

Verse 72

अस्मिञ्जातो नरो यस्तु स्वंकर्मक्षपणोद्यतः । नररुपपरिच्छन्नः स हरिर्नात्र संशयः ॥ ७२ ॥

જે આ ભૂમિમાં મનુષ્યરૂપે જન્મ લઈને પોતાના કર્મફળનો ક્ષય કરવા ઉદ્યત રહે છે, તે મનુષ્યવેશમાં આવૃત હરિ જ છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 73

परं लोकफलं प्रेप्सुः किर्यात्कर्माण्यतन्द्रितः । निवेद्य हरये भक्त्या तत्फलं ह्यक्षयं स्मृतम् ॥ ७३ ॥

જે પરલોકનું પરમ ફળ ઇચ્છે, તે આળસ વિના કર્તવ્યકર્મ કરે. અને તેનું ફળ ભક્તિથી હરિને અર્પણ કરે; તે ફળ અક્ષય કહેવાયું છે।

Verse 74

विरागी चेत्कर्मफलेष्वपि किंचित्र कारयेत् । अर्पयेत्सुकृतं कर्म प्रीयतामितिं मे हरिः ॥ ७४ ॥

વૈરાગી હોવા છતાં જો કર્મફળની દૃષ્ટિથી કંઈક કાર્ય કરાવે, તો તે સુકૃત કર્મ પ્રભુ હરિને અર્પણ કરી કહે—“મારો હરિ પ્રસન્ન થાઓ।”

Verse 75

आब्रह्यभुवनाल्लोकाः पुनरुत्पत्तिदायकाः । फलागृध्नुः कर्मणां तत्प्रात्प्रोति परमं पदम् ॥ ७५ ॥

બ્રહ્મલોક સુધીના બધા લોક પુનર્જન્મના કારણ છે. પરંતુ જે કર્મફળની લાલસા રાખતો નથી, તે પરમ પદને પામે છે।

Verse 76

वेदोदितानि कर्माणि कुर्यादीश्वरतुष्टये । यथाश्रमं त्यक्तुकामः प्रान्पोति पदमव्ययम् ॥ ७६ ॥

ઈશ્વરની તૃપ્તિ માટે વેદોક્ત કર્મો કરવા જોઈએ. અને પોતાના આશ્રમ મુજબ, ત્યાગની ઇચ્છા થાય ત્યારે તે અવ્યય પદને પામે છે।

Verse 77

निष्कामो वा सकामो वा कुर्यात्कर्म यथाविधि । स्वाश्रमाचारशून्यश्च पतितः प्रोच्यते बुधैः ॥ ७७ ॥

નિષ્કામ હોય કે સકામ, વિધિ મુજબ કર્મ કરવું જોઈએ. પરંતુ જે પોતાના આશ્રમાચારથી રહિત છે, તેને વિદ્વાનો પતિત કહે છે।

Verse 78

सदाचारपरो विप्रो वर्द्धते ब्रह्मतेजसा । तस्य विष्णुश्च तुष्टः स्याद्भक्तियुक्तस्य नारद ॥ ७८ ॥

સદાચારપરાયણ બ્રાહ્મણ બ્રહ્મતેજથી વૃદ્ધિ પામે છે; અને ભક્તિયુક્ત એવા જન પર વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે, હે નારદ।

Verse 79

भारते जन्म संप्राप्य नात्मानं तारयेतु यः । पच्यते निरये धोरे स त्वाचन्द्रार्कतारकम् ॥ ७९ ॥

ભારતમાં જન્મ પામીને પણ જે પોતાને તારવા પ્રયત્ન કરતો નથી, તે ચંદ્ર-સૂર્ય-તારાઓ રહે ત્યાં સુધી ભયંકર નરકમાં દહે છે।

Verse 80

वासदेवपरो धर्मो वासुदेवपरं तपः । वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरा गतिः ॥ ८० ॥

ધર્મ વાસુદેવપર છે, તપ વાસુદેવપર છે; જ્ઞાન વાસુદેવપર છે, અને પરમ ગતિ વાસુદેવ જ છે।

Verse 81

वासुदेवात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तस्मादन्यन्न विद्यते ॥ ८१ ॥

આ સમગ્ર જગત—સ્થાવર અને જંગમ—વાસુદેવ-સ્વરૂપ છે; બ્રહ્માથી લઈને તૃણ સુધી, તેમના સિવાય બીજું કશું નથી।

Verse 82

स एव धाता त्रिपुरान्तकश्च स एव देवासुरयज्ञरुपः । स एवब्रह्माण्डमिदं ततोऽन्यन्न किंचिदस्ति व्यतिरिक्तरुपम् ॥ ८२ ॥

એ જ ધાતા (સર્જનહાર) છે, એ જ ત્રિપુરાંતક છે; એ જ દેવો અને અસુરોના યજ્ઞનું સ્વરૂપ છે. એ જ આ સમગ્ર બ્રહ્માંડ છે; તેમના સિવાય અલગ રૂપે કશું જ નથી।

Verse 83

यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मादणीयान्नतथा महीयान् । व्यात्पं हि तेनेदमिदं विचित्रं तं देवदेवं प्रणमेत्समीङ्यम् ॥ ८३ ॥

જેનાથી પરે કશું નથી અને જેમાથી ભિન્ન પણ કશું નથી; તે અણુથી પણ સૂક્ષ્મ છે અને માત્ર કદમાં જ મહાન નથી. તેના દ્વારા આ અદ્ભુત જગત સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે; તે દેવોના દેવ, આરાધ્ય પ્રભુને પ્રણામ કરવો જોઈએ।

Verse 84

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे सृष्टिभरतखण्डप्राशस्त्यभूगोलानां वर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના પ્રથમ પાદમાં ‘સૃષ્ટિવર્ણન, ભારતખંડપ્રાશસ્ત્ય અને ભૂગોળવર્ણન’ નામનો તૃતીય અધ્યાય સમાપ્ત થયો।