Tithi-Nirṇaya for Vratas: Ekādaśī Rules, Saṅkrānti Punya-kāla, Eclipse Observances, and Prāyaścitta
સનક ઋષિઓને ઉપદેશ આપે છે કે શ્રૌત‑સ્માર્ત કર્મ, વ્રત અને દાનમાં યોગ્ય તિથિ‑નિર્ણય અનિવાર્ય છે. તેઓ ઉપવાસયોગ્ય તિથિઓ બતાવી પરવિદ્ધા‑પૂર્વવિદ્ધા, પૂર્વાહ્ન‑અપરાહ્ન, પ્રદોષકાળ તથા ક્ષય‑વૃદ્ધિ તિથિ મુજબ સ્વીકારના નિયમો સમજાવે છે. તિથિ‑નક્ષત્ર આધારિત વ્રતોનો નિર્ણય, ખાસ કરીને એકાદશી‑દ્વાદશી વિવાદમાં દશમી દોષ, દ્વિ‑એકાદશી, પારણા સમય, ગૃહસ્થ‑સંન્યાસી ભેદ વગેરેનું વિગતવાર નિરૂપણ છે. ત્યારબાદ ગ્રહણધર્મમાં ભોજન નિષેધ, ગ્રહણકાળે જપ‑હોમ, અને ચંદ્ર/સૂર્ય ગ્રહણ માટે અલગ વૈદિક મંત્રોથી આહુતિનું વિધાન જણાવે છે. સંક્રાંતિનું પુણ્યકાળ રાશિ પ્રમાણે ઘટિકાઓમાં માપી, કર્કટમાં દક્ષિણાયન અને મકરમાં ઉત્તરાયન નિર્દેશિત છે. અંતે વિધિપૂર્વક ધર્મપાલનથી કેશવ પ્રસન્ન થાય છે અને વિષ્ણુના પરમ ધામની પ્રાપ્તિ થાય છે એમ ભક્તિપૂર્વક સ્થાપે છે.
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । तिथीनां निर्णयं वक्ष्ये प्राचश्चित्तविधिं तथा । श्रृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ठ कर्मसिद्धिर्यतो भवेत् ॥ १ ॥
સનક બોલ્યા—હું તિથિઓનો નિર્ણય અને પ્રાયશ્ચિત્તની વિધિ પણ કહું છું. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, સાંભળ; તેથી કર્મસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે॥
Verse 2
श्रौतं स्मार्त्तं व्रतं दानं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम् । अनिर्णीतासु तिथिषु न किंचित्फलति द्विज ॥ २ ॥
હે દ્વિજ! શ્રૌત કર્મ હોય, સ્માર્ત આચાર હોય, વ્રત હોય, દાન હોય કે અન્ય કોઈ વૈદિક કર્મ—જો તિથિનું યોગ્ય નિર્ધારણ ન થયું હોય તો તેનું કશુ ફળ મળતું નથી।
Verse 3
एकादश्यष्टमी षष्टी पौर्णमासी चतुर्द्दशी । अमावास्या तृतीया च ह्युपवासव्रतादिषु ॥ ३ ॥
ઉપવાસ, વ્રત વગેરે અનુષ્ઠાનોમાં એકાદશી, અષ્ટમી, ષષ્ઠી, પૌર્ણમાસી, ચતુર્દશી, અમાવાસ્યા અને તૃતીયા—આ તિથિઓ પ્રશસ્ત ગણાય છે।
Verse 4
परविद्धाः प्रशस्ताः स्युर्न ग्राह्याः पूर्वसंयुताः । नागविद्धा तु या षष्टी शिवविद्धा तु सप्तमी ॥ ४ ॥
પరవিদ্ধા (આગલા દિવસે પ્રવેશેલી) તિથિઓ પ્રશસ્ત છે; પૂર્વસંયુતા (પાછલા દિવસ સાથે જોડાયેલી) તિથિઓ ગ્રાહ્ય નથી. નાગવિદ્ધ ષષ્ઠી અને શિવવિદ્ધ સપ્તમી પણ વર્જ્ય છે।
Verse 5
दशम्येकादशीविद्धा नोपोष्याः स्युः कदाचन । दर्शं च पौर्णमासीं च सत्पमीं पितृवासरम् ॥ ५ ॥
દશમીથી વિદ્ધ (દૂષિત) એકાદશીએ ક્યારેય ઉપવાસ ન કરવો. તેમજ દર્શ (અમાવાસ્યા), પૌર્ણમાસી, સપ્તમી અને પિતૃવાસર દિવસે પણ ઉપવાસ વર્જ્ય છે।
Verse 6
पूर्वविद्धं प्रकुर्वाणो नरकायोपद्यते । कृष्णपक्षे पूर्वविद्धां सत्पमीं च चतुर्दशीम् ॥ ६ ॥
પૂર્વવિદ્ધ તિથિમાં કર્મ કરનાર નરકને પામે છે. પરંતુ કૃષ્ણપક્ષમાં સપ્તમી અને ચતુર્દશીને પૂર્વવિદ્ધ રૂપે જ સ્વીકારી અનુષ્ઠાન કરવું જોઈએ।
Verse 7
प्रशस्तां केचिदाहुश्च तृतीयां नवमीं तथा । व्रतादीनां तु सर्वेषां शुक्लपक्षो विशिष्यते ॥ ७ ॥
કેટલાક તૃતીયા તથા નવમી તિથિને વિશેષ પ્રશસ્ત કહે છે; અને સર્વ વ્રત‑અનુષ્ઠાનોમાં શુક્લપક્ષને જ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે।
Verse 8
अपराह्णाच्च पूर्वोह्णं ग्राह्यं श्रेष्टत्तरं यतः । असंभवे व्रतादीनां यदि पौर्वाह्णिकी तिथिः ॥ ८ ॥
અપરાહ્ન કરતાં પૂર્વાહ્ન ગ્રહણ કરવો, કારણ કે તે શ્રેષ્ઠતર માનવામાં આવે છે. જો વ્રતાદિમાં તે શક્ય ન હોય, તો પૂર્વાહ્નમાં પડતી તિથિ જ ગ્રહણ કરવી।
Verse 9
मुहूर्तद्वितयं ग्राह्यं भगवत्युदिते रवौ । प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या तिथिर्नक्तव्रते सदा ॥ ९ ॥
ભગવાન સૂર્ય ઉદિત થાય ત્યારે બે મુહૂર્તનો સમય ગ્રહણ કરવો. અને નક્તવ્રતમાં હંમેશાં પ્રદોષ સુધી વ્યાપતી તિથિ જ ગ્રહણ કરવી।
Verse 10
उपोषितव्यं नक्षत्रं येनास्तं याति भास्करः । तिथिनक्षत्रसंयोगविहितव्रतकर्मणि ॥ १० ॥
તિથિ‑નક્ષત્ર સંયોગથી વિહિત વ્રતકર્મમાં, જે નક્ષત્રે ભાસ્કર અસ્ત જાય છે, તે નક્ષત્રે ઉપવાસ કરવો જોઈએ।
Verse 11
प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या त्वन्यथा निष्फलं भवेत् । अर्द्धरात्रादधो या तु नक्षत्रव्यापिनी तिथिः ॥ ११ ॥
પ્રદોષ સુધી વ્યાપતી તિથિ જ ગ્રહણ કરવી; નહિંતર કર્મ નિષ્ફળ બને. અને અર્ધરાત્રિ પછી રાત્રિના ઉત્તરાર્ધમાં નક્ષત્રને વ્યાપતી જે તિથિ હોય, તે જ પ્રમાણ માનવી।
Verse 12
सैव ग्राह्या मुनिश्रेष्ट नक्षत्रविहितव्रते । यद्यर्द्धरात्रघगयोर्व्यात्पं नक्षत्रं तु दिनद्वये ॥ १२ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! નક્ષત્ર-નિયત વ્રતમાં તે જ નક્ષત્ર ગ્રાહ્ય છે; અર્ધરાત્રિ પાર કરીને તે બે દિવસમાં વ્યાપે તો પણ તે જ સ્વીકારવું.
Verse 13
तत्पुण्यं तिथिसंयुक्तं नक्षत्रं ग्राह्यमुच्यते । अर्द्धरात्रद्वये स्यातां नक्षत्रं च तिथिर्यदि ॥ १३ ॥
તિથિ સાથે સંયુક્ત જે નક્ષત્ર હોય તે પુણ્ય અને ગ્રાહ્ય કહેવાય છે. જો નક્ષત્ર અને તિથિ બંને બે અર્ધરાત્રિ સુધી વ્યાપે, તો તેમના સંયોગકાળને જ વિધિ માટે ગ્રહણ કરવો.
Verse 14
क्षये पूर्वा प्रशस्ता स्याद्रृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अर्ध्दरात्रद्वयव्यात्पा तिथिर्नक्षत्रसंयुता ॥ १४ ॥
તિથિ ક્ષયમાં પૂર્વભાગ શુભ છે અને તિથિ વૃદ્ધિમાં ઉત્તરભાગે કર્મ કરવું. જે તિથિ નક્ષત્રસંયુક્ત થઈ બે અર્ધરાત્રિ સુધી વ્યાપે, તેને મુહૂર્ત-નિર્ણયમાં ગણવી.
Verse 15
ह्नासवृद्धिविशून्या चेत् ग्राह्यापूर्वा तथा परा । ज्येष्ठासंमिश्रितं मूलं रोहिणी वह्निंसंयुता ॥ १५ ॥
હ્રાસ-વૃદ્ધિ રહિત સ્થિતિમાં પૂર્વા અને પરા—બન્ને નક્ષત્ર ગ્રાહ્ય છે. જ્યેષ્ઠા સાથે મિશ્રિત મૂલ અને વહ્નિ-યોગથી સંયુક્ત રોહિણીનું વિશેષ વિચાર કરવો.
Verse 16
मैत्रेण संयुता ज्येष्टा संतानादिविनाशिनी । ततः स्युस्तिथयः पुण्याः कर्मानुष्टानतो दिवा ॥ १६ ॥
મૈત્ર-યોગથી સંયુક્ત જ્યેષ્ઠા સંતાનાદિ ઉપદ્રવોનો નાશ કરે છે. તેથી ત્યારપછીની તિથિઓ દિવસે કર્માનુષ્ઠાન માટે પુણ્યદાયી બને છે.
Verse 17
रात्रिव्रतेषु सर्वेषु रात्रियोगो विशिष्यते । तिथिर्नक्षत्रयोगेन या पुण्या परिकीर्तिता ॥ १७ ॥
રાત્રિમાં કરાતા સર્વ વ્રતોમાં રાત્રિયોગ વિશેષ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. અને જે તિથિ નક્ષત્રયોગથી યુક્ત થઈ પુણ્ય તરીકે કીર્તિત છે, તે મહાપુણ્યદાયિની તરીકે પ્રશંસિત છે।
Verse 18
तस्यां तु तद्वतं कार्यं सैव कार्या विचक्षणैः । उदयव्यापिनी ग्राह्या श्रवणद्वादशी व्रते ॥ १८ ॥
તે તિથિમાં જ તે જ વ્રત કરવું જોઈએ; વિવેકીજનોએ એ જ દિવસે તેનું અનુષ્ઠાન કરવું. શ્રવણ-દ્વાદશી વ્રતમાં જે દ્વાદશી સૂર્યોદય સુધી વ્યાપે (ઉદય-વ્યાપિની), તે જ ગ્રહણ કરવી।
Verse 19
सूर्येन्दुग्रहणे यावत्तावद् ग्राह्या जपादिषु । संक्रांतिषु तु सर्वासु पुण्यकालोनिगद्यते ॥ १९ ॥
સૂર્ય અને ચંદ્રગ્રહણમાં જેટલો સમય ગ્રહણ રહે, તેટલો સમય જપ વગેરે અનુષ્ઠાનો માટે ગ્રહણ કરવો. તેમજ સર્વ સંક્રાંતિઓમાં પુણ્યકાળ જણાવવામાં આવ્યો છે।
Verse 20
स्नानदानजपादीनां कुर्वतामक्षय फलम् । तत्र कर्कटको ज्ञेयो दक्षिणायनसंक्रमः ॥ २० ॥
સ્નાન, દાન, જપ વગેરે કરનારાઓનું ફળ અક્ષય બને છે. અહીં કર્કટક રાશિમાં સૂર્યપ્રવેશને દક્ષિણાયન-સંક્રમ તરીકે જાણવું।
Verse 21
पूर्वतो घटिकास्त्रिंशत्पुण्यकालं विदुर्बुधाः । वृषभे वृश्चिके चैव सिंहे कुम्भे तथैव च ॥ २१ ॥
બુદ્ધિમાનો કહે છે કે અગાઉથી (પૂર્વકાળથી) ત્રીસ ઘટિકા પુણ્યકાળ ગણાય છે. આ નિયમ વૃષભ, વૃશ્ચિક, સિંહ અને કુંભ રાશિમાં પણ લાગુ પડે છે।
Verse 22
पूर्वमष्टमुहूर्तास्तु ग्राह्याः स्नानजपादिषु । तुलायां चैव मेषे च पूर्वतः परतस्तथा ॥ २२ ॥
સ્નાન, જપ વગેરે કર્મોમાં દિવસના પ્રથમ આઠ મુહૂર્ત ગ્રાહ્ય છે. તેમજ તુલા અને મેષ રાશિમાં પણ વિધાનુસાર પૂર્વ અને પર તરફથી ગણતરી કરવી જોઈએ.
Verse 23
ज्ञेया दशैव घटिका दत्तस्याक्षयतावहाः । कन्यायां मिथुने चैव मीने धनुषि च द्विज ॥ २३ ॥
હે દ્વિજ! જાણો કે દાનને અક્ષય ફળ આપનાર સમય ચોક્કસ દસ ઘટિકા કહેવાય છે—વિશેષ કરીને (ચંદ્ર) કન્યા, મિથુન, મીન અથવા ધનુ રાશિમાં હોય ત્યારે.
Verse 24
घटिकाः षोडश ज्ञेया परतः पुण्यदायिकाः । माकरं संक्रमं प्राहुरुत्तरायणसंज्ञकम् ॥ २४ ॥
સંક્રમ પછીની સોળ ઘટિકા વિશેષ પુણ્યદાયી જાણવી. સૂર્યનો મકર રાશિમાં પ્રવેશ ઋષિઓ ‘ઉત્તરાયણ’ નામે સંક્રમ કહે છે.
Verse 25
परास्त्रिंशश्च घटिकाश्चत्वारिंशच्च पूर्ववत् । आदित्यशीतकिरणौ ग्राह्यावस्तंगतौ यदि ॥ २५ ॥
આ ઉપરાંત, પૂર્વવત્ છત્રીસ અને ચાલીસ ઘટિકાઓ પણ ગણવી. જો સૂર્ય અને શીતકિરણ ચંદ્ર અસ્ત ગયા હોય, તો તે મુજબ સમયમાન ગ્રહણ કરવું.
Verse 26
स्नात्वा भुंजीत विप्रेंद्र परेद्युः शुद्धमंडलम् । दृष्टचंद्रा सिनीवाली नष्टचंद्रा कुहूः स्मृता ॥ २६ ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર! સ્નાન કરીને બીજા દિવસે, જ્યારે ચંદ્રમંડળ શુદ્ધ હોય ત્યારે ભોજન કરવું. જે દિવસે ચંદ્ર દેખાય તે ‘સિનીવાલી’ અને જે દિવસે ચંદ્ર ન દેખાય તે ‘કુહૂ’ કહેવાય છે.
Verse 27
अमावास्या द्विधा प्रोक्ता विद्वद्भिर्धर्मालिप्सुभिः । सिनीवालीं द्विजैर्ग्राह्या साग्निकैः श्राद्धकर्मणि ॥ २७ ॥
ધર્મનું પાલન ઇચ્છતા વિદ્વાનોએ અમાવાસ્યાને બે પ્રકારની કહી છે. શ્રાદ્ધકર્મમાં અગ્નિ ધારણ કરનારા દ્વિજોએ સીનીવાલી અમાવાસ્યા જ ગ્રહણ કરવી.
Verse 28
कहूः स्त्रीभिस्तथा शूद्रैरपि वानग्रिकैस्तथा । अपराह्णद्वयव्यापिन्यमावास्यातिथिर्यदि ॥ २८ ॥
કહેવામાં આવ્યું છે કે સ્ત્રીઓ, શૂદ્રો અને વનવાસીઓ પણ ત્યારે જ આચરણ કરે, જ્યારે અમાવાસ્યા તિથિ અપારાહ્નના બંને ભાગોમાં વ્યાપી રહે.
Verse 29
क्षये पूर्वा तु कर्त्तव्या वृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अमावास्या प्रतीता चेन्मध्याह्णात्परतो यदि ॥ २९ ॥
તિથિ ક્ષયમાં પૂર્વ દિવસ લેવો અને તિથિ વૃદ્ધિમાં ઉત્તર દિવસ લેવો. જો અમાવાસ્યા મધ્યાહ્ન પછી જ પ્રતીત થાય, તો તે મુજબ (ઉત્તર દિવસ) નક્કી કરવો.
Verse 30
भूतविद्धेति विख्यातास्रद्भिः शास्त्रविशारदैः । अत्यंतक्षयपक्षे तु परेद्युर्नापराह्णगा ॥ ३० ॥
શાસ્ત્રવિશારદ શ્રદ્ધાળુઓમાં આ ‘ભૂતવિદ્ધા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. પરંતુ અતિશય ક્ષયની સ્થિતિમાં આ પરદિવસે કરવું—તે જ દિવસના અપારાહ્નમાં નહીં.
Verse 31
तत्र ग्राह्या सिनीवाली सायाह्नव्यापिनी तिथिः । अर्वाचीनक्षये चचैव सायाह्नव्यापिनी तथा ॥ ३१ ॥
તે સંદર્ભમાં સાયાહ્ન સુધી વ્યાપતી સીનીવાલી તિથિ જ ગ્રહણ કરવી. તેમજ તિથિ જો વહેલી ક્ષય પામે તો પણ સાયાહ્ન-વ્યાપ્તિ મુજબ જ તેને સ્વીકારવી.
Verse 32
सिनीवाली परा ग्राह्या सर्वथा श्राद्धकर्मणि । अत्यंततिथिवृद्धौ तु भूतविद्धां परित्यजेत् ॥ ३२ ॥
શ્રાદ્ધકર્મમાં સર્વથા સીનીવાલી તિથિ જ શ્રેષ્ઠ ગણાઈ ગ્રહણ કરવી. પરંતુ તિથિની અતિશય વૃદ્ધિ થાય ત્યારે ભૂતવિદ્ધા (અશુભ કાળથી વિદ્ધ) તિથિનો ત્યાગ કરવો.
Verse 33
ग्राह्या स्यादपराह्णस्था कुहूः पैतृककर्मणि । यथार्वाचीनवृद्धौ तु संत्याज्या भूतसंयुताः ॥ ३३ ॥
પૈતૃક કર્મમાં કૂહૂ તિથિ ત્યારે ગ્રહણীয় છે જ્યારે તે અપરાહ્નમાં સ્થિત હોય. પરંતુ આર્વાચીન-વૃદ્ધિ (હાલમાં અવસાન પામેલ માટે) પ્રસંગે ભૂતસંયુત (અશુભ પ્રભાવયુક્ત) તિથિઓનો ત્યાગ કરવો.
Verse 34
परेद्युर्विबुधश्रेष्टैः कुहूर्ग्राह्या पराह्णगा । मध्याह्नद्वितये व्यात्पा ह्यमावास्या तिथिर्यदि ॥ ३४ ॥
હે વિબુધશ્રેષ્ઠ! જો અમાવાસ્યા તિથિ બીજા મધ્યાહ્ન સુધી વ્યાપ્ત રહે, તો અપરાહ્નસ્થ કૂહૂ તિથિ પૂર્વદિને (પરિદ્યુઃ) જ ગ્રહણ કરવી.
Verse 35
तत्रेच्छया च संग्राह्या पूर्वा वाथ पराथवा । अन्वाधानं प्रवक्ष्यामि संतः संपूर्णवर्वणि ॥ ३५ ॥
તે પ્રસંગે ઇચ્છાનુસાર પૂર્વવિધિ અથવા પરવિધિ—બેમાંથી કોઈપણ ગ્રહણ કરી શકાય. હવે, હે પૂર્ણ આચરણવાળા સદ્ગણો, હું અન્વાધાનવિધિ વર્ણવું છું.
Verse 36
प्रतिपद्दिवसे कुर्याद्यागं च मुनिसत्तम । पर्वणो यश्चतुर्थांश आद्याः प्रतिपदस्त्रयः ॥ ३६ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! પ્રતિપદા દિવસે યાગ (પૂજા-હોમ) કરવો જોઈએ. પર્વસંબંધિત અનુષ્ઠાનનો ચતુર્થાંશ ભાગ પ્રતિપદાના પ્રથમ ત્રણ દિવસ ગણાય છે.
Verse 37
यागकालः स विज्ञेयः प्रातरुक्तो मनीषिभिः । मध्याह्नद्वितये स्याताममावास्या च पूर्णिमा ॥ ३७ ॥
યાગનો યોગ્ય સમય પ્રાતઃકાળ જ જાણવો—એવું મનીષીઓએ કહ્યું છે. અમાવાસ્યા અને પૂર્ણિમા મધ્યાહ્નના બે કાળોમાં (દ્વિમધ્યાહ્ને) પાળવાં જોઈએ.
Verse 38
परेद्युरेव विप्रेंद्र सद्यः कालो विधीयते ॥ ३८ ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર! વિધાનુસાર કાળ નક્કી થાય છે—તે પરેદ્યુઃ (બીજા દિવસે) અથવા સદ્યઃ (તત્કાળ) પણ હોઈ શકે છે.
Verse 39
पूर्वद्वये परेद्युः स्यात्संगवात्परतो मनीषिभिः । सद्यः कालः परेद्युः स्याज्ज्ञेयमेवं तिथिक्षये ॥ ३९ ॥
તિથિક્ષય થાય ત્યારે મનીષીઓ કહે છે—પ્રથમ બે વિભાગોમાં ‘પરેદ્યુઃ’ (બીજો દિવસ) માનવો; પરંતુ સંગવ પછી ‘સદ્યઃ’ કાળ પણ પરેદ્યુઃનો જ ગણવો—એવું જાણવું.
Verse 40
सर्वैरेकादशी ग्राह्या दशमीपरिवर्जिता । दशमीसंयुता हंतिपुण्यं जन्मत्रयार्जितम् ॥ ४० ॥
બધાએ દશમીના સંયોગથી રહિત એકાદશી જ ગ્રહણ કરવી. દશમી સાથે જોડાયેલી એકાદશી ત્રણ જન્મમાં કમાયેલું પુણ્ય પણ નાશ કરે છે.
Verse 41
एकादशी कलामात्रा द्वादश्यां तु प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति चेत्सा परा स्मृता ॥ ४१ ॥
જો એકાદશી માત્ર કલામાત્ર રહીને દ્વાદશીમાં પ્રતીત થાય અને દ્વાદશી ત્રયોદશી સુધી રહે, તો તે દ્વાદશી ‘પરા’ (શ્રેષ્ઠ/નિર્ણાયક) તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 42
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां च प्रतीयते । त्रयोदशी च रात्र्यंते तत्र वक्ष्यामि निर्णयम् ॥ ४२ ॥
એકાદશી સંપૂર્ણ અને શુદ્ધ હોય ત્યારે તે દ્વાદશી સાથે સંકળાયેલી છે એમ સમજવી. અને જો તે ત્રયોદશીની રાત્રિના અંત સુધી વિસ્તરે, તો તે વિષયે હું યોગ્ય નિર્ણય કહું છું।
Verse 43
पूर्वा गृहस्थैः सा कार्य्या ह्युत्तरा यतिभिस्तथा । गृहस्थाः सिद्धिमिच्छंति यतो मोक्षं यतीश्वराः ॥ ४३ ॥
પૂર્વ વિધાન ગૃહસ્થોએ કરવું, અને ઉત્તર વિધાન યતિઓએ પણ તેમ જ. કારણ કે ગૃહસ્થો સિદ્ધિ અને કલ્યાણ ઇચ્છે છે, જ્યારે યતીશ્વરો મોક્ષને જ ઇચ્છે છે।
Verse 44
द्वादश्यां तु कलायां वा यदि लभ्येत पारणा । तदानीं दशमीविद्धाप्युपोष्यैकादशी तिथिः ॥ ४४ ॥
દ્વાદશીમાં—તેના અતિ અલ્પ અંશમાં પણ—જો પારણા મળી શકે, તો તે સમયે દશમી-વિદ્ધ હોવા છતાં એકાદશી તિથિનું ઉપવાસ કરવું જોઈએ।
Verse 45
शुल्के वा यदि वा कृष्णे भवेदेकादशीद्वयम् । गृहस्थानां तु पूर्वोक्ता यतीनामुत्तरा स्मृता ॥ ४५ ॥
શુક્લ કે કૃષ્ણ પક્ષમાં જો એકાદશીદ્વય થાય, તો ગૃહસ્થો માટે પહેલું નિર્ધારિત છે અને યતિઓ માટે બીજું સ્મૃત છે।
Verse 46
द्वादश्यां विद्यते किंचिद्दशमीसंयुता यदि । दिनक्षये द्वितीयैव सर्वेषां परिकीर्तितां ॥ ४६ ॥
દ્વાદશીમાં જો દશમીનો થોડોક પણ સંયોગ હોય, તો દિવસના અંતે સર્વ માટે માત્ર ‘બીજું’ (ઉત્તર) જ સ્વીકાર્ય કહેવાયું છે।
Verse 47
विद्धाप्येकादशी ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत् । अविद्धापि निषिद्धैव परतो द्वादशी यदि ॥ ४७ ॥
એકાદશી ‘વિદ્ધ’ હોય તોય, બીજા દિવસે દ્વાદશી ન હોય તો તે ગ્રાહ્ય છે. પરંતુ બીજા દિવસે દ્વાદશી હોય તો ‘અવિદ્ધ’ એકાદશી પણ નિષિદ્ધ છે.
Verse 48
एकादशी द्वादशी च रात्रघिशेषे त्रयोदशी । द्वादशद्वादशीपुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणे ॥ ४८ ॥
જ્યારે વ્રત એકાદશી-દ્વાદશી સુધી વિસ્તરે અને દ્વાદશીમાં રાત્રિનો થોડોક જ અંશ બાકી રહી ત્રયોદશીનો સ્પર્શ થાય, ત્યારે ત્રયોદશીમાં પારણ કરવાથી દ્વાદશીનું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 49
एकादशी कलामात्रा विद्यते द्वादशीदिने । द्वादशी च त्रयोदश्यां नास्ति वा विद्यतेऽथवा ॥ ४९ ॥
જો દ્વાદશીના દિવસે એકાદશી માત્ર ક્ષણમાત્ર રહે અને ત્રયોદશી સંદર્ભે દ્વાદશી ન હોય—અથવા અતિ અલ્પ હોય—તો તિથિક્ષયના નિયમ મુજબ વ્રતનો નિર્ણય કરવો જોઈએ.
Verse 50
विद्वाप्येकादशी तत्र पूर्वा स्याद्गृहणां तदा । यदिभिश्चोत्तरा ग्राह्या ह्यवीराभिस्तथैव च ॥ ५० ॥
એ સ્થિતિમાં નિયમ જાણતા હોવા છતાં ગૃહસ્થોએ પૂર્વવર્તી એકાદશી જ પાળવી. પરંતુ યતિઓ માટે ઉત્તરવર્તી એકાદશી ગ્રાહ્ય છે; તેમજ વિધવાઓ માટે પણ.
Verse 51
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां नास्ति किंचन । द्वादशी च त्रयोदशयामस्ति तत्र कथं भवेत् ॥ ५१ ॥
જ્યારે એકાદશી સંપૂર્ણ અને શુદ્ધ હોય અને દ્વાદશીનો લેશમાત્ર સ્પર્શ ન હોય, છતાં ત્રયોદશીના યામમાં દ્વાદશી હાજર હોય—તો ત્યાં વ્રતનો નિર્ણય કેવી રીતે કરવો?
Verse 52
पूर्वा गृहस्थैः कार्यात्र यतिभिश्चोत्तरा तिथिः । उपोष्यैव द्वितीयेति केचिदाहुश्च भक्तितः ॥ ५२ ॥
અહીં ગૃહસ્થોએ પૂર્વ તિથિનું પાલન કરવું, અને યતિઓએ ઉત્તર તિથિનું. કેટલાક ભક્તો ભક્તિભાવથી કહે છે કે બીજા દિવસે જ ઉપવાસ કરીને વ્રત કરવું જોઈએ.
Verse 53
एकादशी यदाविद्धा द्वादश्यां न प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तत्रैव चापरे ॥ ५३ ॥
જ્યારે એકાદશી તિથિ ‘વిద్ధ’ થઈને દ્વાદશીમાં માન્ય ન ગણાય, અને દ્વાદશી પણ ત્રયોદશી સુધી વિસ્તરે—ત્યારે એ જ સ્થિતિમાં કેટલાક આચાર્યો ભિન્ન વિધાન કહે છે.
Verse 54
उपोष्या द्वादशी शुद्धा सर्वैरेव न संशयः । केचिदाहुश्च पूर्वां तु तन्मतं न समंजसम् ॥ ५४ ॥
શુદ્ધ દ્વાદશી જ ઉપવાસ માટે ગ્રહણ કરવી—આમાં સૌને શંકા નથી. કેટલાક પૂર્વ તિથિ કહે છે, પરંતુ તે મત સમંજસ નથી.
Verse 55
संक्रातौ रविवारे च पातग्रहणयोस्तथा । पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही ॥ ५५ ॥
સંક્રાંતિ, રવિવાર, તેમજ ગ્રહણ અને પાત-કાળમાં પુત્રવાન ગૃહસ્થએ ન પારણ કરવું, ન ઉપવાસ કરવો.
Verse 56
अर्केऽह्नि पर्वरारौ च चतुर्दश्यष्टमी दिवा । एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत् ॥ ५६ ॥
રવિવારના દિવસે, પર્વ-રાત્રિમાં, ચતુર્દશી અથવા અષ્ટમીના દિવસે, અથવા એકાદશીના અહોરાત્ર ભોજન કર્યું હોય—તો ચાંદ્રાયણ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ.
Verse 57
आदित्यग्रहणे प्राप्ते पूर्वयामत्रये तथा । नाद्याद्वै यदि भुंजीत सुरापेन समो भवेत् ॥ ५७ ॥
સૂર્યગ્રહણ સમયે તથા તે પહેલાંના ત્રણ પ્રહરોમાં ભોજન ન કરવું; જો કોઈ ખાય તો તે સુરાપાન કરનાર સમાન બને છે.
Verse 58
अन्वाधानेष्टिमध्ये तु ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । प्रायश्चित्तं मुनिश्रेष्ट कर्त्तव्यं तत्र याज्ञिकैः ॥ ५८ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! અન્વાધાન ઇષ્ટિ વચ્ચે જો ચંદ્ર કે સૂર્યગ્રહણ થાય, તો ત્યાં યજ્ઞ કરાવનારા ઋત્વિજોએ નિર્ધારિત પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ.
Verse 59
चद्रोपरागे जुहुयाद्दशमे सोम इत्यृचा । आप्यायस्व ऋचा चैव सोमपास्त इति द्विज ॥ ५९ ॥
હે દ્વિજ! ચંદ્રગ્રહણ સમયે દશમ ભાગ/ક્ષણ પર ‘સોમ’થી આરંભ થતી ઋચાથી આહુતિ આપ; તેમજ ‘આપ્યાયસ્વ’ ઋચા પાઠ કરીને ‘સોમપાસ્ત’ ભાવથી પણ હવન કર।
Verse 60
सूर्योपरागे जुहुयादुदुत्यं जातवेदसम् । आसत्येंनोद्वयं चैव त्रयोमंत्रा उदाहृताः ॥ ६० ॥
સૂર્યગ્રહણ સમયે ‘ઉદુ ત્યં’ મંત્રથી અને ‘જાતવેદસમ્’ (અગ્નિ) મંત્રથી આહુતિ આપવી; તેમજ ‘આ સત્યે’ અને ‘અન્ન’ના બે મંત્ર પણ વિહિત છે—આ રીતે ત્રણ મંત્રસમૂહ જણાવાયા છે।
Verse 61
एवं तिथिं विनिश्चित्य स्मृतिमार्गेण पंडितः । यः करोति व्रतादीनि तस्य स्यादक्षयं फलम् ॥ ६१ ॥
આ રીતે તિથિ નિશ્ચિત કરીને જે પંડિત સ્મૃતિમાર્ગ અનુસાર વ્રત વગેરે કરે છે, તેને અક્ષય ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 62
वेदप्रणिहितो धर्मो धर्मैस्तुष्यति केशवः । तस्माद्धर्मपरा यांति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ६२ ॥
વેદે નિર્ધારિત ધર્મ જ ધર્મ છે; એવા ધર્મકર્મોથી કેશવ પ્રસન્ન થાય છે. તેથી ધર્મપરાયણ જન વિષ્ણુના પરમ પદને પામે છે॥
Verse 63
धर्मान्ये कर्त्तुमिच्छंति ते वै कृष्णस्वरुपिणः । तस्मात्तांस्तु भवव्याधिः कदाचिन्नैव बाधते ॥ ६३ ॥
જે ધર્મ આચરવા ઇચ્છે છે, તેઓ ખરેખર કૃષ્ણસ્વરૂપ છે. તેથી સંસારરૂપ વ્યાધિ તેમને ક્યારેય પીડતી નથી॥
Frequently Asked Questions
Because the chapter frames tithi as the governing temporal ‘adhikāra’ for Vedic action: if the rite is performed on an improperly ascertained tithi, its phala is nullified, regardless of the act’s external correctness.
As a general rule, paraviddhā (tithi ‘piercing’ into the next day) is praised, while pūrvasaṃyutā/pūrvaviddhā is rejected—though the chapter notes specific exceptions (e.g., in kṛṣṇa-pakṣa for Saptamī and Caturdaśī).
It prioritizes a ‘pure’ Ekādaśī free from Daśamī influence, but introduces hierarchy based on pāraṇā availability and tithi-pervasion: householders generally take the earlier Ekādaśī when two occur, renunciants the later; and if pāraṇā on Dvādaśī is obtainable even briefly, the fast may still be kept with nuanced exceptions.
Saṅkrānti is assigned an auspicious window measured in ghaṭikās that varies by rāśi; acts like bathing, gifting, and japa within that window yield imperishable merit, linking astronomical transition to dharmic opportunity.
One should avoid eating during the eclipse and the three watches before it, undertake japa/observances through the eclipse duration, and (for ritualists) perform homa with specified Vedic mantras—distinct sets for lunar vs solar eclipses—along with expiation if an eclipse interrupts Anvādhāna iṣṭi.