Śrāddha-prayoga: Niyama, Brāhmaṇa-parīkṣā, Kutapa-kāla, Tithi-nyāya, and Vaiṣṇava-phala
સનક નારદને શ્રાદ્ધનો ‘પરમ પ્રયોગ’ સમજાવે છે. પૂર્વદિવસના નિયમો—એકવાર ભોજન, બ્રહ્મચર્ય, ભૂમિ પર શયન, પ્રવાસ/ક્રોધ/મૈથુનનો ત્યાગ; આમંત્રિતોએ સંયમભંગ કર્યો તો ઘોર પાપ કહેવાયું છે. પછી યોગ્ય બ્રાહ્મણ—શ્રોત્રિય, વિષ્ણુભક્ત, સ્મૃતિ-વેદાંતમાં નિષ્ણાત, દયાળુ; અયોગ્ય—અંગવિકૃતિ, અશુદ્ધ જીવનોપાર્જન, દુષ્ચરિત્ર, વેદ/મંત્ર વેચાણ વગેરે. કુતપકાળ અપારાહ્નમાં નક્કી કરી ક્ષયાહ, વિદ્ધા, ક્ષય-વૃદ્ધિ તિથિ અને પરા-તિથિના નિયમો જણાવે છે. ત્યારબાદ વિધિ—વિશ્વદેવ અને પિતૃ આમંત્રણ, મંડલ આકારો, પાદ્ય-આચમનીય, તિલ છાંટવું, અર્ઘ્યપાત્ર, મંત્રસંકેત, પૂજન, હવિષ્ય-હોમ (અગ્નિ ન હોય તો તાલ-હોમ), મૌનપૂર્વક ભોજનવિધિ, ગાયત્રી જપ સંખ્યા, પુરુષસૂક્ત/ત્રિમધુ/ત્રિસુપર્ણ/પાવમાન પાઠ, પિંડદાન, સ્વસ્તિવાચન, અક્ષયોદક, દક્ષિણા અને વિસર્જન મંત્રો. અંતે આપત્કાલીન વિકલ્પો અને વૈષ્ણવ નિષ્કર્ષ—સર્વત્ર વિષ્ણુ વ્યાપ્ત છે; યોગ્ય શ્રાદ્ધ પાપ નાશ કરે અને વંશવૃદ્ધિ કરે છે।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । श्रृणुष्व मुनिशार्दूल श्राद्धस्य विधिमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १ ॥
સનક બોલ્યા—હે મુનિશાર્દૂલ, શ્રાદ્ધની ઉત્તમ વિધિ સાંભળ; તેને સાંભળવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ થાય છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 2
क्षयाहपूर्वदिवसे स्नात्वा चैकाशनो भवेत् । अधः शायी ब्रह्मचारी निशि विप्रान्निमंत्रयेत् ॥ २ ॥
ક્ષયાહના પૂર્વ દિવસે સ્નાન કરીને એકવાર જ ભોજન કરવું. ભૂમિ પર શયન કરવું, બ્રહ્મચર્ય પાળવું અને રાત્રે બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરવું.
Verse 3
दन्तधावनतांबूले तैलाभ्यंगं तथैव च । रत्योषधिपरान्नानि श्राद्धकर्त्ताविवर्जयेत् ॥ ३ ॥
શ્રાદ્ધ કરનારએ દાંત ધોવું, તાંબૂલ ચાવવું અને તેલાભ્યંગ ટાળવા. તેમજ રતિ, ઔષધ સેવન અને સ્વાદિષ્ટ/સમૃદ્ધ ભોજન પણ વर्ज્ય રાખવા.
Verse 4
अध्वानं कलहं क्रोधं व्यवायं च धुरं तथा । श्राद्धकर्त्ता च भोक्ता च दिवास्वापं च वर्जयेत् ॥ ४ ॥
પ્રવાસ, ઝઘડો, ક્રોધ, મૈથુન અને ભાર વહન ટાળવા. શ્રાદ્ધ કરનાર અને શ્રાદ્ધ ભોજન કરનાર—બન્નેએ દિવસની ઊંઘ પણ વર્જ્ય રાખવી.
Verse 5
श्राद्धे निमंत्रितो यस्तु व्यवायं कुरुते यदि । ब्रह्महत्यामवाप्नोति नरकं चापि गच्छति ॥ ५ ॥
શ્રાદ્ધમાં આમંત્રિત વ્યક્તિ જો મૈથુન કરે, તો તેને બ્રહ્મહત્યાસમાન પાપ લાગે અને તે નરકમાં જાય.
Verse 6
श्राद्धे नियोजयेद्विप्रं श्रोत्रिय विष्णुतत्परम् । यथास्वाचारनिरतं प्रशांतं सत्कुलोद्भवम् ॥ ६ ॥
શ્રાદ્ધમાં શ્રોત્રિય, વિષ્ણુપરાયણ, પોતાના આચારમાં નિષ્ઠાવાન, શાંત સ્વભાવનો અને સત્કુલોત્પન્ન એવો બ્રાહ્મણ નિયુક્ત કરવો.
Verse 7
रागद्वेषविहीनं च पुराणार्थविशारदम् । त्रिमधुत्रिसुपर्णज्ञं सर्वभूतदयापरम् ॥ ७ ॥
જે રાગ-દ્વેષથી રહિત હોય, પુરાણોના તાત્પર્યમાં નિપુણ હોય, ‘ત્રિમધુ’ અને ‘ત્રિસુપર્ણ’ના સિદ્ધાંતોનો જાણકાર હોય, અને સર્વ ભૂતો પ્રત્યે દયાપર હોય।
Verse 8
देवपूजारतं चैव स्मृतितत्त्वविशारदम् । वेदांततत्त्वसंपन्नं सर्वलोकहिते रतम् ॥ ८ ॥
જે દેવપૂજામાં રત હોય, સ્મૃતિ-તત્ત્વમાં વિશારદ હોય, વેદાંતના સત્યોથી સંપન્ન હોય, અને સર્વ લોકના હિતમાં સદા રત હોય।
Verse 9
कृतज्ञं गुणसंपन्नं गुरुशुश्रूषणे रतम् । परोपदेशनिरतं सच्छास्त्रकथनैस्तथा ॥ ९ ॥
મનુષ્ય કૃતજ્ઞ હોય, ગુણસંપન્ન હોય, ગુરુશુશ્રૂષામાં રત હોય, પરોપદેશમાં નિરત હોય, અને સચ્છાસ્ત્રોના કથન-વ્યાખ્યાનમાં પણ લાગેલો રહે।
Verse 10
एते नियोजितव्या वै श्राद्धे विप्रा मुनीश्वर । श्राद्धे वर्ज्याप्रवक्ष्यामि श्रृणु तान्मुसमाहितः ॥ १० ॥
હે મુનીશ્વર! શ્રાદ્ધમાં નિશ્ચયે આવા બ્રાહ્મણોને નિયુક્ત કરવા જોઈએ. હવે શ્રાદ્ધમાં વર્જ્ય એવા લોકોને હું કહું છું—તમે એકાગ્રચિત્તે સાંભળો।
Verse 11
न्पूनांगश्चाधिकांगश्च कदर्यो रोगितस्तथा । कुष्टी च कुनखी चैव लंबकर्णः क्षतव्रतः ॥ ११ ॥
જેનું કોઈ અંગ ઓછું હોય અથવા વધારાનું અંગ હોય, જે કડરિયો (કંજુષ) હોય, જે રોગી હોય; જે કুষ্ঠરોગી હોય, જેના નખ વિકૃત હોય; જેના કાન લાંબા અને લટકતા હોય; અને જેના વ્રત-આચરણમાં ભંગ થયો હોય—(એવા શ્રાદ્ધમાં અયોગ્ય ગણાય છે)।
Verse 12
नक्षत्रपाठजीवी च तथा च शवदाहकः । कुवादी परिर्वत्ता च तथा देवलकः खलः ॥ १२ ॥
જે નક્ષત્રપાઠ કરીને જીવન ચલાવે, જે શવદાહ કરે, કુતર્કી વાદી, વારંવાર પક્ષ બદલનાર પરિર્વત્તા, તેમજ દેવલક—આ બધા ખલ પુરુષ ગણાય છે.
Verse 13
निंदकोऽमर्षणो धूर्तस्तथैव ग्रामयाजकः । असच्छास्त्राभिनिरतः परान्ननिगतस्तथा ॥ १३ ॥
નિંદક, અસહિષ્ણુ, ધૂર્ત, ગ્રામયાજક (ભાડાનો પુરોહિત), અસત્ શાસ્ત્રોમાં રત, અને પરના અન્ન પર નિર્ભર—આ પણ ધર્મવિષયે નિંદ્ય ગણાય છે.
Verse 14
वृषलीसूति पोष्टा च वृषलीपतिरेव च । कुंडश्च गोलकश्चैव ह्ययाज्यानां च याजकः ॥ १४ ॥
વૃષલીથી જન્મેલા પુત્રનો પોષક, વૃષલીનો પતિ, કુંડ અને ગોલક, તેમજ અયાજ્યો માટે યજ્ઞ કરાવનાર યાજક—આ પણ અયોગ્ય ગણાય છે.
Verse 15
दंभाचारो वृथामुंडी ह्यन्यस्त्रीधनतत्परः । विष्णुभक्तिविहीनश्च शिवभक्तिपराड्मुखः ॥ १५ ॥
તે દંભથી વર્તે છે, માત્ર દેખાવ માટે મુંડન કરે છે, પરસ્ત્રી અને પરધનમાં આસક્ત રહે છે; વિષ્ણુભક્તિ વિનાનો અને શિવભક્તિથી પણ વિમુખ છે.
Verse 16
वेदविक्रयिणश्चैव व्रतविक्रयिणस्तथा । स्मृतिविक्रयिणश्चैव मंत्रविक्रयिणस्तथा ॥ १६ ॥
જે વેદ વેચે છે, જે વ્રત વેચે છે, જે સ્મૃતિઓ વેચે છે, અને જે મંત્ર વેચે છે—એવા લોકો પણ નિંદિત કહેવાયા છે.
Verse 17
गायकाः काव्यकर्त्तारो भिषक्छास्त्रोपजीविनः । वेदनिंदापरश्चैव ग्रामापण्यप्रदाहकः ॥ १७ ॥
ગાયક, કાવ્યકર્તા, વૈદ્યશાસ્ત્રથી જીવનાર, વેદનિંદામાં રત, અને ગામના હાટ-બજારને આગ લગાવનાર—આ બધા નિંદિત પ્રકાર ગણાય છે।
Verse 18
तथातिकामुकश्चैव रसविक्रयकारकः । कूटयुक्तिरतश्चैव श्राद्धे वर्ज्याः प्रयत्नतः ॥ १८ ॥
તેમજ અતિ કામુક, મદિરા/માદક રસનો વેપાર કરનાર, અને કૂટયુક્તિ તથા છળમાં રત—આવા લોકો શ્રાદ્ધમાં પ્રયત્નપૂર્વક વર્જ્ય છે।
Verse 19
निंमत्रयीत पूर्वेद्युस्तस्मिन्नेव दिनेऽथवा । निमंत्रितो भवेद्विप्रो ब्रह्मचारी जितेंद्रियः ॥ १९ ॥
આમંત્રણ અગાઉના દિવસે અથવા એ જ દિવસે આપવું જોઈએ. આમંત્રિત બ્રાહ્મણ બ્રહ્મચારી, સંયમી અને ઇન્દ્રિયજિત હોવો જોઈએ।
Verse 20
श्राद्धे क्षणस्तु कर्त्तव्यः प्रसादश्चेति सत्तम । निमंत्रयेद्द्विजं प्राज्ञं दर्भपाणिर्जितेंद्रियः ॥ २० ॥
હે સત્તમ! શ્રાદ્ધમાં યોગ્ય ક્ષણ/મુહૂર્તનું પાલન અને પ્રસન્નભાવ રાખવો જોઈએ. ઇન્દ્રિયસંયમી, હાથમાં દર્ભ લઈને, પ્રાજ્ઞ દ્વિજને આમંત્રિત કરવો।
Verse 21
ततः प्रातः समुत्थाय प्रातः कृत्यं समाप्य च । श्राद्धं समाचरेद्विद्वान्काले कुतपसंज्ञिते ॥ २१ ॥
પછી પ્રાતઃ ઊઠીને પ્રાતઃકૃત્ય પૂર્ણ કરીને, વિદ્વાન વ્યક્તિ ‘કુતપ’ નામે ઓળખાતા સમયે શ્રાદ્ધ આચરે।
Verse 22
दिवसस्याष्टमे काले यदा मंदायते रविः । स कालः कुतपस्तत्र पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ २२ ॥
દિવસના આઠમા ભાગે જ્યારે સૂર્યનો તાપ અને તેજ મંદ પડે, તે સમયને ‘કુતપ’ કહે છે. તે સમયે પિતૃઓને આપેલું દાન અક્ષય ફળ આપે છે.
Verse 23
अपराह्णः पितॄणां तु दत्तः कालः स्वयंभुवा । तत्काल एव दातव्यं कव्यं तस्माद्द्विजोत्तमैः ॥ २३ ॥
અપરાહ્ન સમયને સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા)એ પિતૃઓ માટે નિર્ધારિત કર્યો છે. તેથી શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ એ જ સમયે પિતૃનિમિત્ત ‘કવ્ય’ અર્પણ કરવું જોઈએ.
Verse 24
यत्काव्यं दीयते द्वव्यैरकाले मुनिसत्तम । राक्षसं तद्धि विज्ञेयं पितॄणां नोपतिष्टति ॥ २४ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! અયોગ્ય સમયે બે દ્વિજોને આપેલું કવ્ય ‘રાક્ષસ’ ગણાય છે; તે પિતૃઓ સુધી પહોંચતું નથી.
Verse 25
काव्यं प्रत्तं तु सायाह्ने राक्षसं तद्भवेदपि । दाता नरकमाप्नोति भोक्ता च नरकं व्रजेत् ॥ २५ ॥
સાયંકાળે આપેલું કવ્ય પણ ‘રાક્ષસ’ બની જાય છે. દાતા નરક પામે છે અને ભોક્તા પણ નરકમાં જાય છે.
Verse 26
क्षयाहस्य तिथैर्विप्र यदि दंडमितिर्भवेत् । विद्धापराह्णि कायां तु श्राद्धं कार्यं विजानता ॥ २६ ॥
હે વિપ્ર! ક્ષયાહના દિવસે જો તિથિઓ માત્ર દંડ-પરિમાણ સમય જેટલી જ રહે, તો વિધાન જાણનારએ વિદ્ધ-અપરાહ્ન સમયમાં શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.
Verse 27
क्षयाहस्य तिथिर्या तु ह्यपराह्णद्वये यदि । पूर्वा क्षये तु कर्त्तव्या वृद्वौ कार्या तथोत्तरा ॥ २७ ॥
ક્ષયના દિવસે જો સંબંધિત તિથિ બંને અપારાહ્ન સુધી વ્યાપે, તો ક્ષયમાં પૂર્વ તિથિ પર જ કર્મ કરવું; અને વૃદ્ધિમાં ઉત્તર (પછીની) તિથિ પર કરવું જોઈએ।
Verse 28
मुहूर्त्त द्वितये पूर्वदिने स्यादपरेऽहनि । तिथिः सायाह्नगा यत्र परा काव्यस्य विश्रुता ॥ २८ ॥
જ્યારે પૂર્વ દિવસે બીજા મુહૂર્તમાં તિથિ શરૂ થાય અને બીજા દિવસે એ જ તિથિ સાયાહ્ન–અપરાહ્ન સુધી રહે, ત્યારે પરંપરામાં તે તિથિ કર્મ માટે ‘પરા’ (શ્રેષ્ઠ) તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 29
किंचित्पूर्वदिने प्राहुर्मुहूर्त्तद्वितये सति । नैतन्मतं हि सर्वेषां काव्यदाने मुनीश्वर ॥ २९ ॥
કેટલાક કહે છે કે બીજા મુહૂર્ત આવે ત્યારે પૂર્વ દિવસે જ થોડું વહેલું કરવું; પરંતુ હે મુનીશ્વર, કાવ્યદાન વિષયે આ મત સર્વેને માન્ય નથી।
Verse 30
निमंत्रितेषु विप्रेषु मिलितेषु द्विजोत्तम । प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा तेभ्योऽनुज्ञां समाहरेत् ॥ ३० ॥
હે દ્વિજોત્તમ, આમંત્રિત વિપ્રો ભેગા થાય ત્યારે, પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધ અંતઃકરણ ધરાવતો કર્તા તેમની પાસેથી (કર્મસમાપ્તિ માટે) અનુમતિ મેળવે।
Verse 31
श्राद्धार्थं समनुज्ञातो विप्रान्भूयो निमंत्रयेत् । उभौ च विश्वेदेवार्थं पित्रर्थं त्रीन्यथाविधि ॥ ३१ ॥
શ્રાદ્ધ માટે અનુમતિ મેળવીને, ફરી વિપ્રોને આમંત્રિત કરવો—વિશ્વેદેવો માટે બે અને પિતૃઓ માટે વિધિ મુજબ ત્રણ।
Verse 32
देवतार्थं च पित्रर्थमेकैकं वा निमंत्रयेत् । श्राद्धार्थं समनुज्ञातः कारयेन्मंडलद्वयम् ॥ ३२ ॥
દેવતાઓના હેતુ અને પિતૃઓના હેતુ માટે—બન્નેને અથવા એક-એકને અલગથી—નિમંત્રણ કરવું. શ્રાદ્ધ માટે અનુમતિ મેળવી તે વિધિપૂર્વક બે મંડળ તૈયાર કરાવશે.
Verse 33
चतुरस्त्रं ब्राह्मणस्य त्रिकोणं क्षत्रियस्य वै । वैश्यस्य वर्तुलं ज्ञेयं शूद्रस्याभ्याभ्युक्षणं भवेत् ॥ ३३ ॥
બ્રાહ્મણનું મંડળ ચતુરસ્ર, ક્ષત્રિયાનું ત્રિકોણ; વૈશ્યનું વર્તુળ જાણવું. શૂદ્ર માટે તો જલછાંટ (અભ્યાભ્યુક્ષણ) દ્વારા જ વિધિ થાય છે.
Verse 34
ब्राह्मणानामभावे तु भ्रातरं पुत्रमेव च । आत्मानं वा नियुंजीत न विप्रं वेदवर्जितम् ॥ ३४ ॥
યોગ્ય બ્રાહ્મણો ન મળે તો ભાઈ, પુત્ર અથવા પોતાને નિયુક્ત કરવો; પરંતુ વેદવિહિન કહેવાતા બ્રાહ્મણને નિયુક્ત ન કરવો.
Verse 35
प्रक्षाल्य विप्रपादांश्च ह्याचांनानुपवेश्य च । यथावदर्चनं कुर्यात्स्मरन्नारायणं प्रभुम् ॥ ३५ ॥
વૈપ્રોના પગ ધોઈ, તેમને આચમન આપી આસન પર બેસાડે; અને પ્રભુ નારાયણનું સ્મરણ કરતાં વિધિપૂર્વક અર્ચન કરે.
Verse 36
ब्राह्मणानां तु मध्ये च द्वारदेशे तथैव च । अपहता इत्यृचा वै कर्त्ता तु विकिरेत्तिलान् ॥ ३६ ॥
બ્રાહ્મણોના મધ્યમાં તથા દ્વારસ્થાને પણ, કર્તા ‘અપહતા…’થી શરૂ થતી ઋચાનું પઠન કરતાં તલ છાંટે.
Verse 37
यवैर्दर्भघैश्च विश्वेषां देवानामिदमासनम् । दत्त्वेति भूयो दद्यच्च दैवे क्षणप्रतीक्षणम् ॥ ३७ ॥
યવના દાણા અને દર્ભના ગોઠા સાથે, “આ આસન અર્પિત છે” એમ કહી સર્વ દેવોને આ આસન અર્પણ કરવું. પછી દૈવી અર્પણમાં ક્ષણ પ્રતિ ક્ષણ ફરી ફરી દાન કરતું રહેવું.
Verse 38
अक्षय्यासनयोः षष्टी द्वितीयावाहने स्मृता । अन्नदाने चतुर्थी स्याच्छेषाः संपुद्धयः स्मृताः ॥ ३८ ॥
અક્ષય્ય-દાન અને આસન-દાન માટે ષષ્ઠી તિથિ સ્મૃત છે; દ્વિતીય વાહન-દાન માટે દ્વિતીયા સ્મરણમાં છે. અન્ન-દાન માટે ચતુર્થી યોગ્ય; બાકીના પ્રસંગો ‘સંપુદ્ધયઃ’—પૂર્ણ શુદ્ધિ અને મંગલસિદ્ધિ—રૂપે સમજવા.
Verse 39
आसाद्य पात्रद्वितयं दर्भशाखासमन्वितम् । तत्पात्रे सेचयेत्तोयं शन्नोदेवीत्यृचा ततः ॥ ३९ ॥
દર્ભની શાખાઓ સાથેના બે પાત્ર આગળ લાવી, તે પાત્રમાં જળ ઢાળવું. ત્યારબાદ “શં નો દેવી…”થી શરૂ થતી ઋચાનું પાઠ કરવું.
Verse 40
यवोसीति ति यवान् क्षित्प्वा गंधपुष्पे च वाग्यतः । आवाहयेत्ततो देवान्विश्वे देवास्स इत्यृचा ॥ ४० ॥
“યવોऽસિ” મંત્ર બોલીને યવ છાંટવા, પછી વાણી સંયમ રાખીને ગંધ અને પુષ્પ અર્પણ કરવા. ત્યારબાદ “વિશ્વે દેવાસઃ…”થી શરૂ થતી ઋચાથી દેવોને આવાહન કરવું.
Verse 41
या दिव्या इति मंत्रेण दद्यादर्घ्यं समाहितः । गंधैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैर्यजेत्ततः ॥ ४१ ॥
એકાગ્ર મનથી “યા દિવ્યા…” મંત્ર વડે અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું. પછી ગંધ, પત્ર-પુષ્પ, ધૂપ અને દીપથી પૂજન કરવું.
Verse 42
देवैश्च समनुज्ञातो यजेत्पितृगणांस्तथा । तिलसंयुक्तदर्भैश्च दद्यात्तेषां सदासनम् ॥ ४२ ॥
દેવોની અનુમતિ મેળવી પછી પિતૃગણોની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી. તિલમિશ્રિત દર્ભથી તેમને યોગ્ય આસન અર્પણ કરવું॥
Verse 43
पात्राण्यासादयेत्त्रीणि ह्यर्घाथ पूर्ववद्द्विजः । शन्नोदेव्या जलं क्षिप्त्वा तिलोसीति तिलाक्षिपेत् ॥ ४३ ॥
અર્ઘ્ય માટે દ્વિજે પૂર્વવત્ ત્રણ પાત્રો ગોઠવવા. ‘શં નો દેવ્યા…’ મંત્ર બોલી પાણી ઢાળવું, પછી ‘તિલોऽસિ’ કહી તિલ નાખવા॥
Verse 44
उशन्त इत्यृचावाह्य पितॄन्विप्रः समाहितः । या दिव्या इति मंत्रेण दद्यादर्घ्यं च पूर्ववत् ॥ ४४ ॥
‘ઉશંત…’ ઋચાથી પિતૃઓને આવાહન કરીને એકાગ્ર વિપ્રે ‘યા દિવ્યા…’ મંત્રથી પૂર્વવત્ અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું॥
Verse 45
गंधैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैश्च सत्तम । वासोर्भिभूषणैश्वैव यथाविभवमर्चयेत् ॥ ४५ ॥
હે સત્તમ! સુગંધ, પત્ર-પુષ્પ, ધૂપ-દીપ તથા વસ્ત્રો અને ભૂષણોથી—પોતાની ક્ષમતા મુજબ (પ્રભુનું) અર્ચન કરવું॥
Verse 46
ततोऽन्नाग्रं समादाय घृतयुक्तं विचक्षणः । अग्नौ करिष्य इत्युक्त्वा तेभ्योऽनुज्ञां समाहरेत् ॥ ४६ ॥
પછી વિવેકી વ્યક્તિ ઘૃતમિશ્રિત અન્નનો શ્રેષ્ઠ ભાગ લઈને ‘હું આ અગ્નિમાં અર્પણ કરીશ’ એમ કહી તેમની અનુમતિ પ્રાપ્ત કરવી॥
Verse 47
करवै करवाणीति चापृष्टा ब्राह्मणा मुने । कुरुष्व क्रियतां वेति कुर्विति ब्रूयुरेव च ॥ ४७ ॥
હે મુને! બ્રાહ્મણોને પૂછવામાં આવે—“હું કરું?” અથવા “કરાવું?”—તો તેઓ નિશ્ચયે કહે છે: “કરો”, “કરવામાં આવે”, અથવા “કર”।
Verse 48
उपासनाग्निमाधाय स्वगृह्योक्तविधानतः । सामाय च पितृमते स्वधा नम इतीरयेत् ॥ ४८ ॥
પોતાના ગૃહ્યસૂત્રમાં કહેલા વિધાન મુજબ ઉપાસના-અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરીને, પિતૃકર્મમાં ‘સ્વધા, નમઃ’ મંત્ર ઉચ્ચારવો।
Verse 49
अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इतीह वा । स्वाहांतेनापि वा प्राज्ञो जुहुयात्पितृयज्ञवत् ॥ ४९ ॥
અહીં પ્રાજ્ઞ પુરુષ પિતૃયજ્ઞની જેમ આહુતિ આપે—‘કવ્યવાહન અગ્નિને સ્વધા સહિત નમઃ’ એમ કહી; અથવા ‘સ્વાહા’ અંતવાળા મંત્રથી પણ આહુતિ આપી શકે।
Verse 50
आभ्यामेवाहुतिभ्यां तु पितॄणां तृप्तिरक्षया । अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ होमो विधीयते ॥ ५० ॥
આ બે આહુતિઓથી જ પિતૃઓને અક્ષય તૃપ્તિ મળે છે. અને અગ્નિ ન હોય તો બ્રાહ્મણ માટે હથેળીમાં હોમ કરવાનો વિધાન છે।
Verse 51
यथाचारं प्रकुर्वीत पाणावग्नौ च वा द्विज । नह्यग्निर्दूरगः कार्यः पार्वणे समुपस्थिते ॥ ५१ ॥
હે દ્વિજ! આચાર મુજબ કર્મ કરવું—હાથમાં અગ્નિથી કે યજ્ઞાગ્નિથી. પાર્વણ કર્મ આવી પહોંચે ત્યારે અગ્નિને દૂર રાખવું કે દૂરથી મંગાવવું યોગ્ય નથી।
Verse 52
संधायाग्निं ततः कार्यं कृत्वा तं विसृजेत्कृती । यद्याग्निर्दूरगो विप्र पार्वणे समुपस्थिते ॥ ५२ ॥
પવિત્ર અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરીને વિદ્વાન પુરુષે વિધિપૂર્વક કર્તવ્ય કર્મ કરી પછી તે અગ્નિને આદરથી વિસર્જિત કરવો. હે બ્રાહ્મણ, પાર્વણ-ક્રિયા સમયે અગ્નિ દૂર હોય તો આ જ રીત અનુસરવી.
Verse 53
भ्रातृभिः कारयेच्छ्राद्धं साग्निकैर्विधिवद्द्विजैः । क्षयाहे चैव संप्रात्पे स्वस्याग्निर्दूरगो यदि ॥ ५३ ॥
જો ક્ષયાહ—શ્રાદ્ધનો નિયત દિવસ આવી પહોંચે અને પોતાની પવિત્ર અગ્નિ દૂર હોય, તો ભાઈઓ દ્વારા અગ્નિધારી વિધિવત્ દ્વિજોથી નિયમપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરાવવું જોઈએ.
Verse 54
तथैव भ्रातरस्तत्र लौकिकाग्नावपि स्थिताः । उपासनान्गौ दूरस्थे समीपेभ्रातरि स्थइते ॥ ५४ ॥
એ જ રીતે ત્યાં ભાઈઓ લૌકિક (ગૃહ્ય) અગ્નિ પાસે પણ સ્થિત રહ્યા. ઉપાસનાના સહાયક આયોજન કરવામાં આવ્યા—કેટલાક દૂર, અને જે ભાઈ નજીક હતો તે ત્યાં જ સ્થિર રહ્યો.
Verse 55
यद्यग्नौ जुहुयाद्वापि पाणौ वा स हि पातकी । उपासनाग्ना दूरस्थे केचिदिच्छंति वै द्विजाः ॥ ५५ ॥
જે અગ્નિમાં હોમ કરે અથવા પોતાના હાથમાં જ આહુતિ આપે, તે નિશ્ચયે પાપી છે. ઉપાસનાની અગ્નિ દૂર રાખેલી હોવા છતાં કેટલાક દ્વિજો એવી અયોગ્ય રીત કરવા ઇચ્છે છે.
Verse 56
तच्छेष विप्रपात्रेषु विकिरेत्संस्मरन्हरिम् । भक्ष्यैर्भोज्यैश्च लेह्यैश्च स्वाद्यैर्विप्रान्प्रपूजयत् ॥ ५६ ॥
હરિનું સ્મરણ કરતાં બાકી રહેલું નૈવેદ્ય બ્રાહ્મણોના પાત્રોમાં વહેંચવું, અને ચર્વ્ય, ભોજ્ય, લેહ્ય તથા પેય વગેરે ભોજનોથી બ્રાહ્મણોને વિશેષ રીતે પૂજી સન્માન કરવું.
Verse 57
अन्नत्यागं ततः कुर्य्यादुभयत्र समाहितः । आगच्छंतु महाभागाविश्वेदेवा महाबलाः ॥ ५७ ॥
ત્યાર પછી તે બંને રીતે સાવધાન અને સમાહિતચિત્ત થઈ અન્નત્યાગ (અર્પણ) કરે અને કહે— “મહાભાગ, મહાબલ વિશ્વેદેવો અહીં આવો।”
Verse 58
ये यत्र विहिताः श्राद्धे सावधानां भवंतु ते । इति संप्रार्थयेद्देवान्ये देवास ऋचा नु वै ॥ ५८ ॥
શ્રાદ્ધમાં જ્યાં જ્યાં જે દેવતાઓ નિર્ધારિત છે, તે બધા સંપૂર્ણ સાવધાનીથી અહીં હાજર રહે— એમ કહી વેદઋચા દ્વારા દેવોને પ્રાર્થના કરવી।
Verse 59
तथासंप्रार्थयद्विप्रान्ये च हेति ऋचा पितॄन् । अमूर्तानां मूर्तानां च पितॄणां दीप्ततेजसाम् ॥ ५९ ॥
આ રીતે તે વિપ્ર ઋષિઓને યથોચિત પ્રાર્થના કરે અને ‘હેતિ’ નામની ઋગ્વેદીય ઋચા દ્વારા તેજસ્વી પિતૃઓને— અમૂર્ત અને મૂર્ત બંનેને— આવાહન કરે।
Verse 60
नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां योगचजक्षुषाम् । एवं पितॄन्नमस्कृत्य नारायण परायणः ॥ ६० ॥
યોગચક્ષુ ધરાવતા તે ધ્યાનીઓને હું સદા નમસ્કાર કરું છું। આ રીતે પિતૃઓને નમસ્કાર કરીને સાધક નારાયણ-પરાયણ, એકમાત્ર શરણાગત બને।
Verse 61
दत्तं हविश्च तत्कर्ण विष्णवे विनिवेदयेत् । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे भुञ्जीरन्वाग्यता द्विजाः ॥ ६१ ॥
હવિષ્ય (આહુતિનો ભાગ) આપ્યા પછી તેનો પવિત્ર અંશ વિધિપૂર્વક વિષ્ણુને નિવેદન કરવો। ત્યારબાદ વાણીમાં સંયમી એવા તે બધા બ્રાહ્મણ દ્વિજ ભોજન કરે।
Verse 62
हसतो वदते कोऽपि राक्षघसं तद्भवेद्धविः । यथाचार प्रदेयं च मधुमांसादिकं तथा ॥ ६२ ॥
જે કોઈ હસતાં હસતાં બોલે, તે વાણી રાક્ષસોને યોગ્ય હવિ બની જાય છે. તેથી શાસ્ત્રોક્ત આચાર મુજબ જ દાન-આહુતિ આપવી—જ્યાં વિધાન હોય ત્યાં મધુ, માંસ વગેરે પણ તેમ જ.
Verse 63
पाकादिं च प्रशंसेरन् वाग्यता धृतभाजनाः । यदि पात्रं त्यजेत्कोऽपि ब्राह्मणः श्राद्धयोजितः ॥ ६३ ॥
પાત્ર હાથમાં રાખીને અને વાણી-સંયમ પાળીને તેઓ પક્વ અન્ન વગેરેની પ્રશંસા કરે. જો શ્રાદ્ધ માટે નિયુક્ત કોઈ બ્રાહ્મણ પાત્ર ત્યજી દે (છોડી જાય),
Verse 64
श्राद्धहंता स विज्ञेयो नरकायोपपद्यते । भुंजानेषु च विप्रेषु ह्यन्योन्यं संस्पुशेद्यदि ॥ ६४ ॥
તે શ્રાદ્ધનો નાશ કરનાર તરીકે જાણવો અને નરકને પામે છે. તેમજ બ્રાહ્મણો ભોજન કરતા હોય ત્યારે જો તેઓ પરસ્પર સ્પર્શ કરે, તો તે પણ દોષ બની વિધિને બગાડે છે.
Verse 65
तदन्नमत्यजन्भुक्त्वा गायत्र्यष्टशतं जपेत् । भुज्यमानेषु विप्रेषु कर्त्ता श्रद्धापरायणः ॥ ६५ ॥
તે જ અન્નને ત્યજી ન દેતા (અવમાન ન કરતા) ભોજન કરીને, કર્તાએ શ્રદ્ધાપરાયણ બની ગાયત્રી મંત્રનો આઠસો વાર જપ કરવો, જ્યારે બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવામાં આવે છે.
Verse 66
स्मरेन्नारायणं देवमनंतमपराजितम् । रक्षोघ्नान्वैष्णवांश्चैव पैतृकांश्चविशेषतः ॥ ६६ ॥
અનંત અને અપરાજિત દેવ નારાયણનું સ્મરણ કરવું—વિશેષ કરીને રક્ષોઘ્ન (રક્ષા) કર્મોમાં, વૈષ્ણવ આચાર-વ્રતોમાં અને પિતૃક કર્મોમાં.
Verse 67
जपेच्च पौरुषं सूक्तं नाचिकेतत्रयं तथा । त्रिमधु त्रिसुपर्णं च पावमानं यजूंषि च ॥ ६७ ॥
પૌરુષ સૂક્તનો જપ કરવો; તેમજ નાચિકેતના ત્રય મંત્રો, ત્રિમધુ અને ત્રિસુપર્ણના પાઠ, તથા પાવમાન સ્તુતિઓ અને યજુઃ મંત્રો પણ જપવા।
Verse 68
सामान्यपितथोक्तानि वदेत्पुण्यप्रदां स्तथा । इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि चैव हि ॥ ६८ ॥
પિતૃઓએ કહેલા સામાન્ય ઉપદેશો—જે પુણ્ય આપનાર છે—કહેવા જોઈએ; તેમજ ઇતિહાસ-પુરાણો અને ધર્મશાસ્ત્રોનું પણ અવશ્ય પ્રવચન કરવું જોઈએ।
Verse 69
भुंजीरन्ब्रह्मणा यावत्तावदेताञ्जपेद्द्विज । ब्राह्मणेषु च भुक्तेषु विकिरं विक्षिपेत्तथा ॥ ६९ ॥
હે દ્વિજ! બ્રાહ્મણો જેટલો સમય ભોજન કરે તેટલો સમય આ મંત્રોનો જપ કરવો; અને બ્રાહ્મણો ભોજન પૂર્ણ કરે પછી વિધિ મુજબ વિકિર (અર્પિત અંશ) છાંટવો।
Verse 70
शेषमन्नं वदेच्चैव मधुसूक्तं च वै जपेत् । स्वयं च पादौ प्रक्ाल्य सम्यगाचम्य नारद ॥ ७० ॥
શેષ અન્ન પર મંત્ર ઉચ્ચારવો અને મધુસૂક્તનો જપ કરવો. પછી, હે નારદ! પોતે પગ ધોઈને વિધિપૂર્વક આચમન કરવું।
Verse 71
आचांतेषु च विप्रेषु पिंडं निर्वापयेत्ततः । स्वस्तिवा चनकं कुर्यादक्षय्योदकमेव च ॥ ७१ ॥
વિપ્રો આચમન કરી લે પછી પિંડનું નિવાપન (અર્પણ) કરવું. ત્યારબાદ સ્વસ્તિવાચન કરાવવું અને અક્ષય્યોદકનું કર્મ પણ કરવું।
Verse 72
दत्त्वा समाहितः कुर्यात्तथा विप्राभिवादनम् । अचालयित्वा पात्रं तु स्वस्ति कुर्वंति ये द्विजाः ॥ ७२ ॥
દાન આપીને મનને સમાધાનમાં રાખી, પછી વિપ્રોને પ્રણામ કરવો. પાત્રને ન હલાવી દ્વિજજન ‘સ્વસ્તિ’ કહી મંગલ આશીર્વચન કરે છે.
Verse 73
वत्सरं पितरस्तेषां भवंत्युच्छिष्टभोजिनः । दातारो नोऽभिवर्द्धंतामित्याद्यैः स्मृतिभाषितैः ॥ ७३ ॥
એક વર્ષ સુધી તેમના પિતૃઓ ઉચ્છિષ્ટભોજી બને છે; ‘દાતારો નોऽભિવર્ધંતામ્’ વગેરે સ્મૃતિ-વચનોમાં એમ કહેવાયું છે.
Verse 74
आशीर्वचो लभेत्तेभ्यो नमस्कारं चरेत्ततः । दद्याच्च दक्षिणां शक्त्या तांबूलं गंधसंयुतम् ॥ ७४ ॥
તેમની પાસેથી આશીર્વચન મેળવી પછી પ્રણામ કરવો. ત્યારબાદ પોતાની શક્તિ મુજબ દક્ષિણા આપવી અને સુગંધદ્રવ્યો સાથે તાંબૂલ અર્પણ કરવું.
Verse 75
न्युब्जपात्रमथानीय स्वधाकारमुदीरयेत् । वाजेवाजे इति ऋचा पितॄन्देवान्विसर्जयेत् ॥ ७५ ॥
પછી ઊંધું મૂકેલું પાત્ર લાવી ‘સ્વધા’કાર ઉચ્ચારવો. ‘વાજે-વાજે’થી શરૂ થતી ઋચા દ્વારા પિતૃઓ અને દેવોને વિધિપૂર્વક વિસર્જિત કરવાં.
Verse 76
भोक्ता च श्राद्धकृत्तस्यां रजन्यां मैथुनं त्यजेत् । तथा स्वाध्यायमध्वानं प्रयत्नेन परित्यजेत् ॥ ७६ ॥
તે રાત્રે શ્રાદ્ધભોજન કરનાર અને શ્રાદ્ધકર્તા—બન્નેએ મૈથુન ત્યજવું. તેમ જ સ્વાધ્યાય અને પ્રવાસ પણ પ્રયત્નપૂર્વક પરિત્યજવા.
Verse 77
अध्वगश्चातुरश्चैव विहीनश्च धनैस्तथा । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत हेम्ना वास्पृश्यभार्यकः ॥ ७७ ॥
મુસાફર, કુશળ પુરુષ અને ધનહીન પણ આપત્કાલીન શ્રાદ્ધ કરે; જરૂર પડે તો સોનાથી, અથવા પત્નીને સ્પર્શ કરીને (પ્રતિનિધિ વિધિથી) પણ કરી શકે.
Verse 78
द्रव्याभावे द्विजाभावे ह्यन्नमात्रं च पाचयेत् । पैतृकेन तु सूक्तेन होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ७८ ॥
દ્રવ્યના અભાવે અને યોગ્ય દ્વિજ ન મળે તો પણ ઓછામાં ઓછું અન્નમાત્ર રાંધવું; અને વિવેકી પુરુષ પૈતૃક સૂક્તથી હોમ કરવો.
Verse 79
अत्यंत हव्यशून्यश्चैत्स्वशक्त्या तु तृणं गवाम् । स्नात्वा च विधिवद्विप्र कुर्याद्वा तिलतपर्णम् ॥ ७९ ॥
જો હવ્યયોગ્ય દ્રવ્ય સર્વથા ન હોય, તો પોતાની શક્તિ મુજબ—વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને, હે બ્રાહ્મણ—ગાયો માટે તૃણ અર્પણ કરવું, અથવા તિલ-જળથી તર્પણ કરવું.
Verse 80
अथवा रोदनं कुर्यादत्युच्चैर्विजने वने । दरिद्रोऽहं महापापी वदन्निति विचक्षणः ॥ ८० ॥
અથવા વિવેકી પુરુષ નિર્જન વનમાં અત્યંત ઊંચા સ્વરે રડે અને વારંવાર કહે—“હું દરિદ્ર છું, હું મહાપાપી છું।”
Verse 81
परेद्युः श्राद्धकृन्मर्त्यो यो न तर्पयते पितॄन् । तत्कुलं नाशमायाति ब्रह्महत्यां च विंदति ॥ ८१ ॥
જે મનુષ્ય પૂર્વદિને શ્રાદ્ધ કરીને પણ પિતૃઓને તર્પણ આપતો નથી, તેનું કુળ નાશ પામે છે અને તે બ્રહ્મહત્યાસમાન પાપ પામે છે.
Verse 82
श्राद्धं कुर्वंति ये मर्त्याः श्रद्धावंतो मुनीश्वर । न तेषां संततिच्छेदः संपन्नास्ते भवंति च ॥ ८२ ॥
હે મુનીશ્વર! જે મર્ત્યો શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરે છે, તેમની સંતતિની પરંપરા તૂટતી નથી; તેઓ સમૃદ્ધ પણ બને છે।
Verse 83
पितॄन्यंजति यें श्राद्धे तैस्तु विष्णुः प्रपूजितः । तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथे सर्वास्तुष्यंति देवताः ॥ ८३ ॥
જે શ્રાદ્ધમાં પિતૃઓને તૃપ્ત કરે છે, તેઓ એ જ દ્વારા વિષ્ણુની પરમ પૂજા કરે છે. જગન્નાથ પ્રસન્ન થાય તો સર્વ દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 84
पितरो देवताश्चैव गंधर्वाप्सरसस्तथा । यक्षाश्च सिद्धा मनुजा हरिरेव सनातनः ॥ ८४ ॥
પિતૃઓ, દેવતાઓ, ગંધર્વ-અપ્સરાઓ, યક્ષો, સિદ્ધો અને મનુષ્યો—આ બધાં ખરેખર સનાતન હરિ જ છે।
Verse 85
येनेदमखिलं जातं जगत्स्थावरजंगमम् । तस्माद्दाता च भोक्ता च सर्वं विष्णुः सनातनः ॥ ८५ ॥
જેનાથી સ્થાવર-જંગમ સહિત આ સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થયું છે, તેથી એ સનાતન વિષ્ણુ જ સર્વ છે—દાતા પણ અને ભોક્તા (ગ્રાહક) પણ।
Verse 86
यदस्ति विप्र यन्नास्ति दृश्यं चादृश्यमेव च । सर्वं विष्णुमयं ज्ञेयं तस्मादन्यन्न विद्यते ॥ ८६ ॥
હે વિપ્ર! જે છે અને જે નથી, જે દૃશ્ય છે અને જે અદૃશ્ય છે—આ બધું વિષ્ણુમય જાણવું; તેથી તેમના સિવાય બીજું કશું નથી।
Verse 87
आधारभूतो विश्वस्य सर्वभूतात्मकोऽव्ययः । अनौपम्यस्वभावश्च भगवान्हव्यकव्यभुक् ॥ ८७ ॥
તે જ વિશ્વનો આધાર છે, સર્વ ભૂતોનો અવિનાશી અંતરાત્મા છે. અનુપમ સ્વભાવવાળા ભગવાન હવ્ય-કવ્યભુક્—અગ્નિમાં અર્પિત હવ્ય અને પિતૃઓને અર્પિત કવ્યના ભોક્તા છે॥
Verse 88
परब्रह्माभिधेयो य एक एव जनार्दनः । कर्त्ता कारयिता चैव सर्वं विष्णुः सनातनः ॥ ८८ ॥
જેને પરબ્રહ્મ કહે છે તે એકમાત્ર જનાર્દન છે. તે જ કર્તા અને કરાવનાર; સર્વત્ર સનાતન વિષ્ણુ જ છે॥
Verse 89
इत्येवं ते मुनिश्रेष्ठ श्राद्धास्य विधिरुत्तमः । कथितः कुर्वतामेवं पापं सद्यो विलीयते ॥ ८९ ॥
આ રીતે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, શ્રાદ્ધની ઉત્તમ વિધિ તને કહી. જે આ પ્રમાણે કરે છે, તેનું પાપ તરત જ વિલીન થાય છે॥
Verse 90
य इदं पठते भक्त्या श्राद्धकाले द्विजोत्तमः । पितरस्तस्य तुष्यंति संततिश्चैव वर्द्धते ॥ ९० ॥
હે દ્વિજોત્તમ, શ્રાદ્ધકાળે જે આને ભક્તિપૂર્વક વાંચે છે, તેના પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે અને તેની સંતતિ પણ વધે છે॥
Frequently Asked Questions
The chapter states that Svayambhū (Brahmā) appoints aparāhṇa for Pitṛs; Kutapa is defined as the eighth division of the day when the sun’s intensity softens, and offerings made then become ‘imperishable’ (akṣayya) in result for the ancestors.
A śrāddha offering made at an improper time—especially in the evening or incorrectly timed to tithi—becomes ‘Rākṣasa’ (spoiled/inauspicious) and is said not to reach the Pitṛs, bringing negative consequences to both giver and eater.
It prioritizes a learned śrotriya devoted to Viṣṇu, steady in proper conduct, serene, from a reputable family, free from attachment/aversion, Purāṇa-aware, Smṛti-versed, Vedānta-accomplished, compassionate, grateful, and engaged in teaching and welfare.
It allows alternatives such as offering as homa into the palm (for a brāhmaṇa) when fire is unavailable, cooking simple food when materials/priests are lacking, offering sesame and water or grass for cows, and treating such acts as emergency śrāddha done according to one’s capacity.