Dhvajāropaṇa and Dhvajāgopaṇa: Procedure, Stotra, and Phala (Merit) of Raising Viṣṇu’s Flag

Verse 1

सनक उवाच । अन्यद्व्रतं प्रवक्ष्यामि ध्वजारोपणसंज्ञितम् । सर्वपापहरं पुण्यं विष्णुप्रीणनकारणम् ॥ १ ॥

સનક બોલ્યા—હવે હું ‘ધ્વજારોપણ’ નામનું બીજું વ્રત કહું છું; તે પુણ્યમય છે, સર્વ પાપો હરે છે અને ભગવાન વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરવાનું કારણ બને છે।

Verse 2

यः कुर्याद्विष्णुभवने ध्वजारोपणमुत्तमम् । संपूज्यते विग्निञ्च्याद्यैः किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ २ ॥

જે વિષ્ણુના મંદિરમાં ઉત્તમ ધ્વજારોપણ કરે છે, તે વિઘ્નેશ (ગણેશ) વગેરે દેવો દ્વારા પણ પૂજિત અને સન્માનિત થાય છે; તો વધુ શું કહેવું?

Verse 3

हेमभारसहस्त्रं तु यो ददाति कुटुम्बिने । तत्फलं तुल्यमात्रं स्याद्धूजारोपणकर्मणः ॥ ३ ॥

જે ગૃહસ્થને સોનાના હજાર ભાર દાન આપે, તેનું ફળ ધ્વજારોપણકર્મના ફળ જેટલું જ સમાન ગણાય છે।

Verse 4

ध्वजारोपणतुल्यं स्याद्गङ्गास्नानमनुत्तमम् । अथवा तुलसिसेवा शिवलिङ्गप्रपूजनम् ॥ ४ ॥

અનુત્તમ ગંગાસ્નાન ધ્વજારોપણ સમાન કહેવાય છે; અથવા તુલસી-સેવા અને શિવલિંગનું વિધિવત્ પ્રપૂજન પણ તદ્રુપ છે।

Verse 5

अहोऽपूर्वमहोऽपूर्वमहोऽपूर्वमिदं द्विज । सर्वपाप हरं कर्म ध्वजागोपणसंज्ञितम् ॥ ५ ॥

અહો! અપૂર્વ, અપૂર્વ, અતિ અપૂર્વ છે આ, હે દ્વિજ; ‘ધ્વજાગોપણ’ નામનું આ કર્મ સર્વ પાપ હરનાર છે।

Verse 6

सन्ति वै यानि कार्याणि ध्वजारोपणकर्मणि । तानि सर्वाणि वक्ष्यामि श्रृणुष्व गदतो मम ॥ ६ ॥

ધ્વજારોપણકર્મમાં જે જે કર્તવ્યો છે, તે બધું હું કહેશ; મારી વાણી સાંભળો।

Verse 7

कार्तिकस्य सिते पक्षे दशम्यां प्रयतो नरः । स्नानं कुर्यात्प्रयत्नेन दन्तधावनपूर्वकम् ॥ ७ ॥

કાર્તિક શુક્લ પક્ષની દશમીએ નિયમિત પુરુષે પ્રથમ દંતધાવન કરીને પછી પ્રયત્નપૂર્વક સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 8

एकाशी ब्रह्मचारी च स्वपेन्नारायणं स्मरन् । धौताम्बरधरः शुद्धो विप्रो नारायणाग्रतः ॥ ८ ॥

એકાદશીનું વ્રત રાખીને અને બ્રહ્મચર્ય પાળીને, નિદ્રામાં પણ નારાયણનું સ્મરણ કરવું. ધોયેલા શુદ્ધ વસ્ત્ર ધારણ કરેલો પવિત્ર બ્રાહ્મણ નારાયણની સમક્ષ રહે.

Verse 9

ततः प्रातः समुत्थाय स्नात्वाचम्य यथाविधि । नित्यकर्माणि निर्वर्त्य पश्चाद्विष्णुं समर्चयेत् ॥ ९ ॥

પછી પ્રાતઃકાળે ઉઠીને વિધિ મુજબ સ્નાન કરીને આચમન કરવું. નિત્યકર્મો પૂર્ણ કરીને ત્યારબાદ ભક્તિપૂર્વક ભગવાન વિષ્ણુની યોગ્ય પૂજા કરવી.

Verse 10

चतुर्भिर्ब्राह्मणैः सार्ध्दं कृत्वा च स्वस्तिवाचनम् । नान्दीश्राद्धं प्रकुर्वीत ध्वजारोपणकर्मणि ॥ १० ॥

ચાર બ્રાહ્મણો સાથે સ્વસ્તિવાચન કરાવી, ધ્વજારોપણના કર્મમાં નાન્દીશ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

Verse 11

ध्वजस्तम्भो च गायत्र्या प्रोक्षयेद्वस्त्रसंयुतौ । सूर्यं च वैनतेयं च हिमांशुं तत्परोऽर्चयेत् ॥ ११ ॥

ગાયત્રી મંત્રથી ધ્વજ અને ધ્વજસ્તંભને વસ્ત્રসহ પ્રોક્ષણ કરવું. પછી એકાગ્ર ભક્તિથી સૂર્ય, વૈનતેય (ગરુડ) અને હિમાંશુ (ચંદ્ર)ની પૂજા કરવી.

Verse 12

धातारं च विधातारं पूजयेद्धजदण्डके । हरिद्राक्षतगन्धाद्यैः शुक्लपुष्पैर्विशेषतः ॥ १२ ॥

ધ્વજદંડ પર ધાતા અને વિધાતાની પૂજા કરવી; હળદર, અક્ષત, સુગંધ વગેરે અર્પણ કરવું—વિશેષ કરીને શ્વેત પુષ્પોથી.

Verse 13

ततो गोचर्ममात्रघं तु स्थण्डिलं चोपलिप्य वै । आधायान्गिं स्वगृह्योत्त्या ह्याज्यभागादिकं क्रमात् ॥ १३ ॥

પછી ગોચર્મમાત્ર સ્થંડિલને સારી રીતે લિપીને, પોતાના ગૃહ્યવિધિ અનુસાર પવિત્ર અગ્નિ સ્થાપિત કરવી; અને ત્યારબાદ ક્રમશઃ ઘૃતાહુતિઓ તથા અન્ય નિયત ભાગો અર્પણ કરવા।

Verse 14

जुहुयात्पायसं चैव साज्यमष्टोत्तरं शतम् । प्रथमं पौरुषं सूक्तं विष्णोर्नुकमिरावतीम् ॥ १४ ॥

ઘૃતમિશ્રિત પાયસની એકસો આઠ આહુતિઓ અગ્નિમાં અર્પણ કરવી; અને પ્રથમ પુરુષસૂક્ત, વિષ્ણુ-સ્તુતિના મંત્રો તથા ‘ઇરાવતી’ નામનું સૂક્ત પાઠ કરવો।

Verse 15

ततश्च वैनतेयाय स्वाहेत्यष्टाहुतीस्तथा । सोमो धेनुमुदुत्यं च जुहुयाच्च ततो द्विज ॥ १५ ॥

પછી ‘સ્વાહા’ કહીને વૈનતેય (ગરુડ) માટે આઠ આહુતિઓ અર્પણ કરવી; અને ત્યારબાદ, હે દ્વિજ, ‘સોમો ધેનુઃ’ તથા ‘ઉદુત્યં’ મંત્રોથી પણ હોમ કરવો।

Verse 16

सौरमन्त्राञ्जपेत्तत्र शान्तिसूत्कानि शक्तितः । रात्रौ जागरणं कुर्यादुपकण्ठं हरेः शुचुः ॥ १६ ॥

ત્યાં સૌર મંત્રોનો જપ કરવો અને શક્તિ અનુસાર શાંતિ-સૂક્તોનું પાઠ કરવું। શુદ્ધ બની રાત્રે હરિ (વિષ્ણુ)ના સાન્નિધ્યમાં જાગરણ કરવું।

Verse 17

ततः प्रातः समुत्थाय नित्यकर्म समाप्य च । गन्धपुष्पादिभिर्देवमर्चयेत्पूर्ववत्क्रमात् ॥ १७ ॥

પછી પ્રાતઃકાળે ઊઠીને નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરીને, પૂર્વવત્ વિધાન મુજબ ક્રમશઃ ગંધ, પુષ્પ વગેરે દ્વારા દેવ (ભગવાન)ની અર્ચના કરવી।

Verse 18

ततो मङ्गलवाद्यैश्च सूक्तपाठैश्च शौभनम् । नृत्यैश्च रतोत्रपठनैर्नयेद्विष्णवालये ध्वजम् ॥ १८ ॥

ત્યારબાદ મંગલ વાદ્યો, સૂક્તપાઠ, શોભાયાત્રા, નૃત્ય તથા સ્તોત્રપઠન સાથે ધ્વજને વિષ્ણુાલય સુધી લઈ જવો જોઈએ।

Verse 19

देवस्य द्वारदेशे वा शिखरे वा मुदान्वितः । सुस्थिरं स्थापयेद्विप्र ध्वजं सस्तम्भसंयुतम् ॥ १९ ॥

હે વિપ્ર! આનંદ અને ભક્તિભાવથી દેવાલયના દ્વારપ્રદેશે અથવા શિખર પર દંડসহ ધ્વજને દૃઢપણે સ્થાપવો।

Verse 20

गन्धपुष्पाघक्षतैर्द्देवं धूपदीपैर्मनोहरैः । भक्षयभोज्यादिसंयुक्तैर्नैवेद्यैश्च हरिं यजेत् ॥ २० ॥

સુગંધ, પુષ્પ અને અક્ષત, મનોહર ધૂપ-દીપ, તથા ભક્ષ્ય-ભોજ્ય સહિત નૈવેદ્યથી ભગવાન હરિની પૂજા કરવી।

Verse 21

एवं देवालये स्थाप्य शोभनं ध्वजमुत्तमम् । प्रदक्षिणमनुव्रज्य स्तोत्रमेतदुदूरयेत् ॥ २१ ॥

આ રીતે દેવાલયમાં ઉત્તમ અને શોભન ધ્વજ સ્થાપીને, પ્રદક્ષિણા કરતાં કરતાં આ સ્તોત્રને ઉચ્ચ સ્વરે પાઠ કરવો।

Verse 22

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज ॥ २२ ॥

હે પુણ્ડરીકાક્ષ! તમને નમસ્કાર; હે વિશ્વભાવન! તમને નમસ્કાર। હે હૃષીકેશ! મહાપુરુષ, આદિપૂર્વજ—તમને નમો નમઃ।

Verse 23

येनेदमखिलं जातं यत्र सर्वं प्रतिष्टितम् । लयमेष्यति यत्रैवं तं प्रपन्नोऽस्मि केशवम् ॥ २३ ॥

જેનાથી આ સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થયું, જેમાં સર્વ પ્રતિષ્ઠિત છે અને જેમાં અંતે સર્વ લય પામે છે—તે કેશવને હું શરણ સ્વીકારું છું।

Verse 24

न जानन्ति परं भावं यस्य ब्रह्यादयः सुराः । योगिनोयं न पश्यन्ति तं वन्दं ज्ञानरुपिणम् ॥ २४ ॥

જેનાં પરમ તત્ત્વને બ્રહ્મા આદિ દેવો પણ જાણતા નથી, અને યોગીઓ પણ જેને જોઈ શકતા નથી—તે જ્ઞાનસ્વરૂપ પ્રભુને હું વંદન કરું છું।

Verse 25

अन्तरिक्षंतु यन्नाभिर्द्यौर्मूर्द्धा यस्य चैव हि । पादोऽभूद्यस्य पृथिवी तं वन्दे विश्वरुपिणम् ॥ २५ ॥

જેનાં નાભિ અંતરિક્ષ છે, મસ્તક સ્વર્ગ છે અને પગ પૃથ્વી બન્યા છે—તે વિશ્વરૂપ પ્રભુને હું વંદન કરું છું।

Verse 26

यस्य श्रोत्रे दिशः सर्वा यच्चक्षुर्दिनकृच्छशी । ऋक्सामयजुषी येन तं वन्दे ब्रह्ररुपिणम् ॥ २६ ॥

જેનાં કાન સર્વ દિશાઓ છે, જેમનાં નેત્ર સૂર્ય અને ચંદ્ર છે, અને જેમના દ્વારા ઋગ્-સામ-યજુર વેદો પ્રગટ અને સ્થિર છે—તે બ્રહ્મસ્વરૂપને હું વંદન કરું છું।

Verse 27

यन्मुखाद्वाह्मणा जाता यद्वाहोरभवन्नृपाः । वैश्या यस्योरुतो जाताः पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ २७ ॥

જેનાં મુખમાંથી બ્રાહ્મણો જન્મ્યા, ભુજાઓમાંથી ક્ષત્રિય નૃપો પ્રગટ્યા, જાંઘોમાંથી વૈશ્યો જન્મ્યા અને પગમાંથી શૂદ્ર ઉત્પન્ન થયો—તે જગદાધાર પ્રભુને હું વંદન કરું છું।

Verse 28

मायासङ्गममात्रेण वदन्ति पुरुषं त्वजम् । स्वभावविमलं शुद्धं निर्विकारं निरञ्जनम् ॥ २८ ॥

માયાના સંગમ માત્રથી જ પુરુષને ‘જન્મેલો’ કહે છે; પરંતુ તે સ્વભાવથી નિર્મળ, શુદ્ધ, નિર્વિકાર અને નિરંજન છે।

Verse 29

क्षीरब्धि शायिनं देवमनन्तमपराजितम् । सद्भक्तवत्सलं विष्णुं भक्तिगम्यं नमाम्यहम् ॥ २९ ॥

હું ક્ષીરસાગર પર શયન કરનાર અનંત, અપરાજિત દેવ—ભગવાન વિષ્ણુને નમું છું; જે સદ્ભક્તો પર વત્સલ છે અને ભક્તિથી જ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 30

पृथिव्यादीनि भूतानि तन्मात्राणींन्द्रियाणि च । सूक्ष्मासूक्ष्माणि येनासंस्तं वन्दे सर्वतोमुखम् ॥ ३० ॥

પૃથ્વી વગેરે ભૂતો, તન્માત્રાઓ અને ઇન્દ્રિયો—સૂક્ષ્મ તથા સ્થૂલ—જેનાથી પ્રગટ થયા, તે સર્વતોમુખ પ્રભુને હું વંદન કરું છું।

Verse 31

यद्ब्रह्म परमं धाम सर्वलोकोत्तमोत्तमम् । निर्गुणं परमं सूक्ष्मं प्रणतोऽस्ति पुनः पुनः ॥ ३१ ॥

તે બ્રહ્મને—પરમ ધામ, સર્વ લોકોથી પરે સર્વોત્તમ, નિર્ગુણ, પરમ અને અતિસૂક્ષ્મ—હું વારંવાર પ્રણામ કરું છું।

Verse 32

अविकारमजं शुद्धं सर्वतोबाहुमीश्वरम् । यमामनन्ति योगीन्द्राः सर्वकारणकारणम् ॥ ३२ ॥

અવિકાર, અજ અને શુદ્ધ—જેનાં ભુજાઓ સર્વત્ર છે—એવા ઈશ્વરને યોગીન્દ્રો ‘સર્વકારણનું કારણ’ કહે છે।

Verse 33

यो देवः सर्वभूतानामन्तरात्मा जगन्मयः । निर्गुणः परमात्मा च स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३३ ॥

જે દેવ સર્વભૂતોના અંતરાત્મા છે, જગતમાં વ્યાપક છે, ગુણાતીત પરમાત્મા છે—તે શ્રીવિષ્ણુ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ।

Verse 34

हृदयस्थोऽपि दूरस्थो मायया मोहितात्मनाम् । ज्ञानिनां सर्वगो यस्तु स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३४ ॥

હૃદયમાં વસતા હોવા છતાં માયાથી મોહિત મનવાળાને તે દૂર લાગે છે; જ્ઞાનીઓને તો તે સર્વવ્યાપક છે—તે શ્રીવિષ્ણુ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ।

Verse 35

चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च । हूयते च पुनर्द्वाभ्यां स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३५ ॥

ચાર-ચાર આહુતિઓથી, બે થી, તેમજ પાંચ થી પણ; અને ફરી બે થી હવન થાય છે—તે શ્રીવિષ્ણુ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ।

Verse 36

ज्ञानिनां कर्मिणां चैव तथा भक्तिमतां नृणाम् । गतिदाता विश्वमृग्यः स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३६ ॥

જ્ઞાનીઓ, કર્મનિષ્ઠો તથા ભક્તિમાન મનુષ્યોને પરમગતિ આપનાર, અને સમગ્ર વિશ્વ દ્વારા શોધાતો—તે શ્રીવિષ્ણુ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ।

Verse 37

जगद्धितार्थं ये देहा ध्रियन्ते लीलया हरेः । तानर्चयन्ति विबुधाः स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३७ ॥

જગતના હિત માટે હરિ લીલાથી જે દેહરૂપ ધારણ કરે છે, તે રૂપોને દેવો અને વિદ્વાનો પણ પૂજે છે—તે શ્રીવિષ્ણુ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ।

Verse 38

यमामनन्ति वै सन्तः सच्चिदानन्दविग्रहम् । निर्गुणं च गुणाधारं स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३८ ॥

જેનને સંતો સચ્ચિદાનંદ-વિગ્રહ તરીકે જ ઘોષે છે, જે નિર્ગુણ હોવા છતાં સર્વ ગુણોનો આધાર છે—એ શ્રીવિષ્ણુ મારે પર પ્રસન્ન થાઓ।

Verse 39

इति स्तुत्वा नमेद्विष्णुं ब्राह्मणांश्च प्रपूजयेत् । आचार्यं पूजयेत्पश्चाद्दक्षिणाच्छादनादिभिः ॥ ३९ ॥

આ રીતે સ્તુતિ કરીને વિષ્ણુને નમસ્કાર કરવો અને બ્રાહ્મણોને વિધિપૂર્વક પૂજા-સન્માન આપવું. ત્યારબાદ દક્ષિણા, વસ્ત્ર વગેરે દ્વારા આચાર્યનું પણ પૂજન કરવું.

Verse 40

ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या भक्ति भावसमन्वितः । पुत्रमित्रकलत्राद्यैः स्वयं च सह बन्धुभिः ॥ ४० ॥

ભક્તિભાવથી યુક્ત થઈ પોતાની શક્તિ મુજબ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. પછી પુત્ર, મિત્ર, પત્ની વગેરે તથા સગાંસંબંધીઓ સાથે પોતે પણ ભોજન કરવું.

Verse 41

कुर्वीत पारणं विप्र नारायणपरायणः । यस्त्वेतत्कर्म कुर्वीत ध्वजारोपणमुत्तमम् । तस्य पुण्यफलं वक्ष्ये श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ ४१ ॥

હે વિપ્ર! નારાયણપરાયણ બની પારણું (વ્રતસમાપ્તિ) કરવું. અને જે આ ઉત્તમ ધ્વજારોપણ કર્મ કરે છે, તેનું પુણ્યફળ હું કહું છું—એકાગ્ર થઈ સાંભળ।

Verse 42

पटो ध्वजस्य विप्रेन्द्र यावच्चलति वायुना । तावन्ति पापजालानि नश्यन्त्येव न संशयः ॥ ४२ ॥

હે વિપ્રેન્દ્ર! ધ્વજનું પટ જેટલો સમય પવનમાં લહેરાય છે, એટલા સમય પાપોના સમૂહો નિશ્ચયે નાશ પામે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 43

महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः । ध्वजं विष्णुगृहे कृत्वा मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ४३ ॥

કોઈ મહાપાતકથી દૂષિત હોય કે સર્વ પ્રકારના પાપોથી ભારિત હોય—વિષ્ણુગૃહ/મંદિરમાં ધ્વજ સ્થાપિત કરવાથી તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 44

यावद्दिनानि तिष्टेत ध्वजो विष्णुगृहे द्विज । तावद्युगसहस्त्राणि हरिसारुप्यमश्नुते ॥ ४४ ॥

હે દ્વિજ! વિષ્ણુગૃહ/મંદિરમાં ધ્વજ જેટલા દિવસો સુધી ઊભો રહે, તેટલા સહસ્ર યુગો સુધી ભક્ત હરિ-સારૂપ્ય—ભગવાન સમાન સ્વરૂપ—પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 45

आरोपितं ध्वजं दृष्ट्वा येऽभिनन्दन्ति धार्मिकाः । तेऽपि सर्वे प्रमुच्यन्ते महापातककोटिभिः ॥ ४५ ॥

ઉઠાવેલ ધ્વજને જોઈને જે ધર્માત્માઓ આનંદથી અભિનંદન કરે છે, તેઓ પણ કરોડો મહાપાતકોથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે.

Verse 46

आरोपितो ध्वजो विष्णुगृहे धुन्वन्पटं स्वकम् । कर्तुः सर्वाणि पापानि धुनोति निमिषार्द्धतः ॥ ४६ ॥

વિષ્ણુગૃહ/મંદિરમાં ઊભો કરેલો ધ્વજ જ્યારે પોતાનું પટ ફડકાવે છે, ત્યારે તે ધ્વજ-સ્થાપકના સર્વ પાપોને અર્ધ નિમેષમાં ઝાડી નાખે છે.

Verse 47

यस्त्वारोप्य गृहे विष्णोर्ध्वजं नित्यमुपाचरेत् । स देवयानेन दिवं यातीव सुमतिर्नृपः ॥ ४७ ॥

હે નૃપ! જે મનુષ્ય પોતાના ઘરમાં વિષ્ણુનો ધ્વજ ઊભો કરીને તેની નિત્ય ઉપાસના કરે છે, તે સુમતિ બની દેવયાન માર્ગે સ્વર્ગને પામે છે.