Bhāgīratha’s Bringing of the Gaṅgā
નારદ પૂછે છે—હિમાલયમાં ભગીરથે કેવી રીતે પ્રયત્ન કર્યો અને ગંગા કેવી રીતે અવતરેલી? સનક કહે છે—તપસ્વી-રાજા ભગીરથ ભૃગુના આશ્રમમાં જઈ માનવ-ઉત્કર્ષનું કારણ અને ભગવાનને પ્રિય કર્મો પૂછે છે. ભૃગુ સત્યને ધર્માનુસાર અને સર્વજીવોના હિતકારી વચન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે, અહિંસાની પ્રશંસા કરે છે, દુષ્ટસંગથી બચવા કહે છે અને વૈષ્ણવ સ્મરણ શીખવે છે—પૂજા અને જપથી અષ્ટાક્ષરી “ૐ નમો નારાયણાય” તથા દ્વાદશાક્ષરી “ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય”, તેમજ નારાયણનું ધ્યાન. ભગીરથ હિમવંત પર ઘોર તપ કરે છે; તેની તીવ્રતાથી દેવો ભયભીત થઈ ક્ષીરસાગરમાં મહાવિષ્ણુની સ્તુતિ કરે છે. વિષ્ણુ પ્રગટ થઈ પિતૃઓના ઉદ્ધારનું વચન આપે છે અને શંભુ (શિવ)ની આરાધના કરવા કહે છે. ભગીરથ ઈશાનની સ્તુતિ કરે છે; શિવ પ્રગટ થઈ વર આપે છે—શિવની જટાઓમાંથી ગંગા નીકળી ભગીરથને અનુસરે છે, સગરપુત્રો નાશ પામ્યા તે સ્થાનને પાવન કરી તેમને વિષ્ણુલોકમાં મુક્ત કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ કથા શ્રવણ/પાઠ ગંગાસ્નાનનું પુણ્ય આપે છે અને વક્તાને વિષ્ણુધામે પહોંચાડે છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । हिमवद्गिरिमासाद्य किं चकार महीपतिः । कथमानीतवान् गङ्गामेतन्मे वक्तुमर्हसि 1. ॥ १ ॥
નારદ બોલ્યા—હિમવત્ પર્વતને પહોંચી રાજાએ શું કર્યું? અને ગંગાને કેવી રીતે લઈ આવ્યો? કૃપા કરીને મને કહો।
Verse 2
सनक उवाच । भगीरथो महाराजो जटाचीरधरो मुने । गच्छन् हिमाद्रिं तपसे प्राप्तो गोदावरीतटम् ॥ २ ॥
સનક બોલ્યા—હે મુને, મહારાજ ભગીરથ જટા ધારણ કરીને અને વલ્કલવસ્ત્ર પહેરી, તપ માટે હિમાદ્રી તરફ જતા જતા ગોદાવરીના તટે પહોંચ્યા।
Verse 3
तत्रापश्यत् महारण्ये भृगोराश्रममुत्तमम् । कृष्णसारसमाकीर्णं मातङ्गगणसेवितम् ॥ ३ ॥
ત્યાં તે મહાવનમાં તેણે ભૃગુનું ઉત્તમ આશ્રમ જોયું—કૃષ્ણસાર હરણોથી ભરપૂર અને હાથીઓના ઝુંડોથી સેવિત।
Verse 4
भ्रमद्भ्रमरसङ्घुष्टं कूजद्विहगसंकुलम् । व्रजद्वराहनिकरं चमरीपुच्छवीजितम् ॥ ४ ॥
તે વન ફરતા ભમરાઓના ગુંજનથી ગુંજતું હતું, કૂજન કરતા પક્ષીઓથી ભરેલું હતું, ભટકતા વરાહોના ઝુંડોથી યુક્ત હતું અને ચામર-પુચ્છના પંખાથી પવન વડે વીંજાતું હતું।
Verse 5
नृत्यन्मयूरनिकरं सारङ्गादिनिषेवितम् । प्रवर्द्धितमहावृक्षं मुनिकन्याभिरादरात् ॥ ५ ॥
તે નૃત્ય કરતા મોરોના ઝુંડોથી ભરેલું હતું, સારંગ (હરણ) વગેરે પ્રાણીઓ ત્યાં આવતાં-જતાં રહેતા; અને ત્યાં મુનિકન્યાઓએ ભક્તિપૂર્વક સંભાળી ઉછેરેલો એક મહાવૃક્ષ ઊભો હતો।
Verse 6
शालतालतमालाढ्यं नूनहिन्तालमण्डितम् । मालतीयूथिकाकुन्दचम्पकाश्वत्थभूषितम् ॥ ६ ॥
તે શાલ, તાલ અને તમાલ વૃક્ષોથી સમૃદ્ધ હતું, ઊંચા હિંતાાલ તાડોથી અલંકૃત હતું; માલતી-યૂથિકા લતાઓ, કુંદ અને ચંપકના પુષ્પો તથા પવિત્ર અશ્વત્થ વૃક્ષોથી તે શોભિત હતું।
Verse 7
उत्पुल्लकुसुमोपेतमृषिसङ्घनिषेवितम् । वेदशास्त्रमहाघोषमाश्रमं प्राविशद् भृगोः ॥ ७ ॥
તે પૂર્ણ ખીલેલા પુષ્પોથી શોભિત, ઋષિસમૂહોથી સેવિત અને વેદ-શાસ્ત્રોના મહાઘોષથી ગુંજતું ભૃગુનું આશ્રમ પ્રવેશ્યો।
Verse 8
गृणन्तं परमं ब्रह्म वृतं शिष्यगणैर्मुनिम् । तेजसा सूर्यसदृशं भृगुं तत्र ददर्श सः ॥ ८ ॥
ત્યાં તેણે શિષ્યગણોથી ઘેરાયેલા, પરમ બ્રહ્મનું ગાન કરતા, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી મુનિ ભૃગુને જોયા।
Verse 9
प्रणनामाथ विप्रेन्द्रं पादसङ्ग्रहणादिना । आतिथ्यं भृगुरप्यस्य चक्रे सन्मानपूर्वकम् ॥ ९ ॥
ત્યારે ભૃગુએ તે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠને પાદગ્રહણાદિ કરીને પ્રણામ કર્યો; અને સન્માનપૂર્વક યથાવિધિ আতિથ્ય કર્યું।
Verse 10
कृतातिथ्यक्रियो राजा भृगुणा परमर्षिणा । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा विनयान्मुनिपुङ्गवम् ॥ १० ॥
પરમર્ષિ ભૃગુનું আতિથ્યકર્મ પૂર્ણ કરીને રાજાએ હાથ જોડીને વિનયપૂર્વક તે મુનિશ્રેષ્ઠને કહ્યું।
Verse 11
भगीरथ उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । पृच्छामि भवभीतोऽहं नृणामुद्धारकारणम् ॥ ११ ॥
ભગીરથ બોલ્યો— હે ભગવન, તમે સર્વધર્મજ્ઞ અને સર્વશાસ્ત્રવિશારદ છો. હું સંસારભયથી ભીત થઈ મનુષ્યોના ઉદ્ધારનું કારણ પૂછું છું।
Verse 12
भगवांस्तुष्यते येन कर्मणा मुनिसत्तम । तन्ममाख्याहि सर्वज्ञ अनुग्राह्योऽस्मि ते यदि ॥ १२ ॥
હે મુનિસત્તમ, જે કર્મથી ભગવાન પ્રસન્ન થાય તે મને કહો. હે સર્વજ્ઞ, જો હું તમારી કૃપાને યોગ્ય હોઉં તો ઉપદેશ આપો।
Verse 13
भृगुरुवाच । राजंस्तवेप्सितं ज्ञातं त्वं हि पुण्यवतां वरः । अन्यथा स्वकुलं सर्वं कथमुद्धर्तुमर्हसि ॥ १३ ॥
ભૃગુ બોલ્યા— હે રાજન, તારી ઇચ્છા હું જાણી ગયો છું; તું પુણ્યવાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે. નહિતર પોતાના સમગ્ર કુળનો ઉદ્ધાર કરવા તું કેવી રીતે યોગ્ય થાત?
Verse 14
यो वा को वापि भूपाल स्वकुलं शुभकर्मणा । उद्धर्तुकामस्तं विद्यान्नररूपधरं हरिम् ॥ १४ ॥
હે ભૂપાલ! જે કોઈ શુભ કર્મોથી પોતાના કુલનો ઉદ્ધાર કરવા ઇચ્છે, તેણે મનુષ્યરૂપ ધારણ કરનાર તે હરિને (વિષ્ણુને) જ જાણવો।
Verse 15
कर्मणा येन देवेशो नृणामिष्टफलप्रदः । तत्प्रवक्ष्यामि राजेन्द्र शृणुष्व सुसमाहितः ॥ १५ ॥
હે રાજેન્દ્ર! જે કર્મથી દેવેશ્વર પ્રભુ મનુષ્યોને ઇષ્ટ ફળ આપનાર બને છે, તે હું કહું છું; તું સંપૂર્ણ એકાગ્રતાથી સાંભળ।
Verse 16
भव सत्यपरो राजन्नहिंसानिरतस्तथा । सर्वभूतहितो नित्यं मानृतं वद वै क्वचित् ॥ १६ ॥
હે રાજન! સત્યમાં પરાયણ રહો અને અહિંસામાં પણ સ્થિર રહો. સદા સર્વ ભૂતોના હિતમાં લાગો; ક્યારેય અસત્ય ન બોલો।
Verse 17
त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम् । कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर विष्णुं सनातनम् ॥ १७ ॥
દુર્જનોનો સંગ ત્યજી દે, સાધુઓનો સત્સંગ કર. અહોરાત્ર પુણ્યકર્મ કર અને સનાતન વિષ્ણુનું સ્મરણ કર।
Verse 18
कुरु पूजां महाविष्णोर्याहि शान्तिमनुत्तमाम् । द्वादशाष्टाक्षरं मन्त्रं जप श्रेयो भविष्यति ॥ १८ ॥
મહાવિષ્ણુની પૂજા કર અને અનુત્તમ શાંતિ પ્રાપ્ત કર. દ્વાદશાક્ષર તથા અષ્ટાક્ષર મંત્રનો જપ કર; તારો પરમ શ્રેય થશે।
Verse 19
भगीरथ उवाच । सत्यं तु कीदृशं प्रोक्तं सर्वभूतहितं मुने । अनृतं कीदृशं प्रोक्तं दुर्जनाश्चापि कीदृशाः ॥ १९ ॥
ભગીરથે કહ્યું—હે મુને, સર્વભૂતના હિત માટે જે સત્ય કહેવાયું છે તે કેવું છે? અનૃત (અસત્ય) કેવું કહેવાયું છે? અને દુર્જનોના લક્ષણો કેવા છે?
Verse 20
साधवः कीदृशाः प्रोक्तास्तथा पुण्यं च कीदृशम् । स्मर्तव्यश्च कथं विष्णुस्तस्य पूजा च कीदृशी ॥ २० ॥
સાધુઓ કેવા કહેવાયા છે અને પુણ્ય કેવું કહેવાયું છે? ભગવાન વિષ્ણુનું સ્મરણ કેવી રીતે કરવું, અને તેમની પૂજા કઈ રીતે કરવી?
Verse 21
शान्तिश्च कीदृशी प्रोक्ता को मन्त्रोऽष्टाक्षरो मुने । को वा द्वादशवर्णश्च मुने तत्त्वार्थकोविद ॥ २१ ॥
શાંતિ કઈ રીતે કહેલી છે? હે મુને, અષ્ટાક્ષર મંત્ર કયો છે? અને હે તત્ત્વાર્થ-કోవિદ મુને, દ્વાદશવર્ણ મંત્ર કયો છે?
Verse 22
कृपां कृत्वा मयि परां सर्वं व्याख्यातुमर्हसि । भृगुरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ तव बुद्धिरनुत्तमा ॥ २२ ॥
મારા પર પરમ કૃપા કરીને તમે સર્વ વાતો વિસ્તારે સમજાવો. ભૃગુએ કહ્યું—સાધુ, સાધુ! હે મહાપ્રાજ્ઞ, તારી બુદ્ધિ અનુત્તમ છે.
Verse 23
यत्पृष्टोऽहं त्वया भूप तत्सर्वं प्रवदामि ते । यथार्थकथनं यत्तत्सत्यमाहुर्विपश्चितः ॥ २३ ॥
હે રાજા, તું જે જે પૂછ્યું છે તે બધું હું તને કહું છું. જે વાણી વસ્તુને યથાર્થ રીતે કહે છે, તેને જ વિદ્વાનો સત્ય કહે છે.
Verse 24
धर्माविरोधतो वाच्यं तद्धि धर्मपरायणैः । देशकालादि विज्ञाय स्वयमस्याविरोधतः ॥ २४ ॥
ધર્મપરાયણોએ ધર્મવિરોધ ન થાય એવી જ વાણી બોલવી. દેશ‑કાળ વગેરે વિચાર કરીને પોતે જ ખાતરી કરવી કે પોતાના શબ્દો ધર્મવિરુદ્ધ નથી.
Verse 25
यद्वचः प्रोच्यते सद्भिस्तत्सत्यमभिधीयते । सर्वेषामेव जन्तूनामक्लेशजननं हि तत् ॥ २५ ॥
સત્પુરુષો જે વાણી ઉચ્ચારે છે તે જ ‘સત્ય’ કહેવાય; કારણ કે તે સર્વ પ્રાણીઓમાં ક્લેશરહિતતા ઉત્પન્ન કરે છે.
Verse 26
अहिंसा सा नृप प्रोक्ता सर्वकामप्रदायिनी । कर्मकार्यसहायत्वमकार्यपरिपन्थिता ॥ २६ ॥
હે રાજન! અહિંસા સર્વકામપ્રદાયિણી કહેવાઈ છે. તે ધર્મકર્મના આચરણમાં સહાયક બને છે અને નિષિદ્ધ/અધર્મ કર્મોના માર્ગમાં અવરોધરૂપ થાય છે.
Verse 27
सर्वलोकहितत्वं वै प्रोच्यते धर्मकोविदैः । इच्छानुवृत्तकथनं धर्माधर्माविवेकिनः ॥ २७ ॥
ધર્મના જાણકારો કહે છે કે સર્વ લોકનું હિત કરનારું જ સાચું ધર્મ છે. પરંતુ જે માત્ર પોતાની ઇચ્છા મુજબ બોલે છે, તે ધર્મ‑અધર્મનો વિવેક રાખતો નથી.
Verse 28
अनृतं तद्धि विज्ञेयं सर्वश्रेयोविरोधि तत् । ये लोके द्वेषिणो मूर्खाः कुमार्गरतबुद्धयः ॥ २८ ॥
જે સર્વ શ્રેયનો વિરોધ કરે તે ‘અનૃત’ (અસત્ય) જાણવું. આ લોકમાં દ્વેષી, મૂર્ખ અને કુમાર્ગમાં રત બુદ્ધિવાળા લોકો એ જ અસત્યમાં જડ પકડી રહે છે.
Verse 29
ते राजन्दुर्ज्जना ज्ञेयाः सर्वधर्मबहिष्कृताः । धर्माधर्मविवेकेन वेदमार्गानुसारिणः ॥ २९ ॥
હે રાજન, જે સર્વ ધર્મથી બહિષ્કૃત છે તેઓ દુર્જન જાણવાના. ધર્મ-અધર્મનો વિવેક બોલતા હોવા છતાં તેઓ માત્ર વેદમાર્ગના અનુયાયી હોવાનો દાવો કરે છે.
Verse 30
सर्वलोकहितासक्ता साधवः परिकीर्तिताः । हरिभक्तिकरं यत्तत्सद्भिश्च परिरञ्जितम् ॥ ३० ॥
જે સર્વ લોકના હિતમાં આસક્ત હોય તેઓ સાધુ કહેવાય છે. જે હરિભક્તિ કરાવે તે સદ્ભક્તો દ્વારા પ્રિય અને અનુમોદિત થાય છે.
Verse 31
आत्मनः प्रीतिजनकं तत्पुण्यं परिकीर्तितम् । सर्वं जगदिदं विष्णुर्विष्णुः सर्वस्य कारणम् ॥ ३१ ॥
જે પોતાના અંતરમાં પ્રસન્નતા અને પવિત્રતા જગાવે તે પુણ્ય કહેવાય છે. આ સમગ્ર જગત વિષ્ણુ છે; વિષ્ણુ જ સર્વનું કારણ છે.
Verse 32
अहं च विष्णुर्यज्ज्ञानं तद्विष्णुस्मरणं विदुः । सर्वदेवमयो विष्णुर्विधिना पूजयामि तम् ॥ ३२ ॥
‘હું પણ વિષ્ણુ છું’—આ જે જ્ઞાન કહેવાય છે, તે વિષ્ણુસ્મરણ તરીકે જાણવામાં આવે છે. વિષ્ણુ સર્વદેવમય છે; તેથી હું વિધિ અનુસાર તેમની પૂજા કરું છું.
Verse 33
इति या भवति श्रद्धा सा तद्भक्तिः प्रकीर्त्तिता । सर्वभूतमयो विष्णुः परिपूर्णः सनातनः ॥ ३३ ॥
આવી જે શ્રદ્ધા થાય તે જ તેમની ભક્તિ કહેવાય છે. વિષ્ણુ સર્વભૂતમય, પરિપૂર્ણ અને સનાતન પ્રભુ છે.
Verse 34
इत्यभेदेन या बुद्धिः समता सा प्रकीर्तिता । समता शत्रुमित्रेषु वशित्वं च तथा नृप ॥ ३४ ॥
જે બુદ્ધિ સર્વમાં ભેદ ન જુએ તે સમતા કહેવાય છે. શત્રુ અને મિત્ર પ્રત્યે સમભાવ રાખવો એ જ આત્મવશતા છે, હે નૃપ।
Verse 35
यदृच्छालाभसंतुष्टिः सा शान्तिः परिकीर्त्तिता । एते सर्वे समाख्यातास्तपः सिद्धिप्रदा नृणाम् ॥ ३५ ॥
યદૃચ્છાએ જે લાભ મળે તેમાં સંતોષ રાખવો—તેને શાંતિ કહેવાય છે. આ બધાં તપના સ્વરૂપો છે, જે મનુષ્યોને સિદ્ધિ આપે છે।
Verse 36
समस्तपापराशीनां तरसा नाशहेतवः । अष्टाक्षरं महामन्त्रं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ३६ ॥
સમસ્ત પાપરાશિનો ત્વરિત નાશ કરનાર અષ્ટાક્ષર મહામંત્ર છે; તે સર્વ પાપોનો વિનાશક છે।
Verse 37
वक्ष्यामि तव राजेन्द्र पुरुषार्थैकसाधनम् । विष्णोः प्रियकरं चैव सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ३७ ॥
હે રાજેન્દ્ર, હું તને પુરુષાર્થ સિદ્ધ કરવાનો એકમાત્ર ઉપાય કહું છું—જે ભગવાન વિષ્ણુને પ્રિય છે અને સર્વ સિદ્ધિ આપનાર છે।
Verse 38
नमो नारायणायेति जपेत्प्रणवपूर्वकम् । नमो भगवते प्रोच्य वासुदेवाय तत्परम् ॥ ३८ ॥
પ્રણવ (ૐ) પૂર્વક ‘નમો નારાયણાય’ નો જપ કરવો. ‘નમો ભગવતે’ કહી, એકાગ્ર ભાવે ‘વાસુદેવાય’ ઉચ્ચારવું।
Verse 39
प्रणवाद्यं महाराज द्वादशार्णमुदाहृतम् । द्वयोः समं फलं राजन्नष्टद्वादशवर्णयोः ॥ ३९ ॥
હે મહારાજ, પ્રણવ (ૐ)થી આરંભ થતો દ્વાદશાક્ષરી મંત્ર પ્રકટ કર્યો છે. હે રાજન, તેનું ફળ અષ્ટાક્ષરી અને દ્વાદશાક્ષરી મંત્રોના ફળ સમાન કહેવાય છે.
Verse 40
प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च साम्यमुद्दिष्टमेतयोः । शङ्खचक्रधरं शान्तं नारायणमनामयम् ॥ ४० ॥
પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ—બન્નેમાં તેમનું સમત્વ દર્શાવાયું છે. તે સમત્વ શંખ-ચક્રધારી, શાંત, નિરામય નારાયણ છે.
Verse 41
लक्ष्मीसंश्रितवामाङ्कं तथाभयकरं प्रभुम् । किरीटकुण्डलधरं नानामण्डनशोभितम् ॥ ४१ ॥
હું તે પ્રભુનું દર્શન કરું છું—જેનાં ડાબા અંગે લક્ષ્મી આશ્રિત છે, જે અભય આપે છે; જે કિરીટ અને કુંડળ ધારણ કરીને અનેક આભૂષણોથી શોભે છે.
Verse 42
भ्राजत्कौस्तुभमालाढ्यं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् । पीताम्बरधरं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ४२ ॥
તેઓએ તે દેવનું દર્શન કર્યું—જે તેજસ્વી કૌસ્તુભ મણિ અને માળાઓથી અલંકૃત છે, જેના વક્ષસ્થળે પવિત્ર શ્રીવત્સચિહ્ન છે, જે પીતાંબર ધારણ કરે છે, અને જેને દેવ તથા અસુર બન્ને નમસ્કાર કરે છે.
Verse 43
ध्यायेदनादिनिधनं सर्वकामफलप्रदम् । अन्तर्यामी ज्ञानरूपी परिपूर्णः सनातनः ॥ ४३ ॥
જેને ન આરંભ છે ન અંત—તે પરમાત્માનું ધ્યાન કરવું જોઈએ; જે સર્વ કામ્ય ફળ આપે છે; જે અંતર્યામી, જ્ઞાનસ્વરૂપ, પરિપૂર્ણ અને સનાતન છે.
Verse 44
एतत्सर्वं समाख्यातं यत्तु पृष्टं त्वया नृप । स्वस्ति तेऽस्तु तपः सिद्धिं गच्छ लब्धुं यथासुखम् ॥ ४४ ॥
હે નૃપ! તું જે પૂછ્યું હતું તે સર્વ મેં સંપૂર્ણ રીતે કહી દીધું. તારો કલ્યાણ થાઓ; હવે સુખપૂર્વક જઈ તારા તપની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કર.
Verse 45
एवमुक्तो महीपालो भृगुणा परमर्षिणा । परमां प्रीतिमापन्नः प्रपेदे तपसे वनम् ॥ ४५ ॥
પરમર્ષિ ભૃગુએ એમ કહ્યે પછી તે મહીપાલ પરમ આનંદથી ભરાઈ ગયો અને તપ કરવા માટે વનમાં પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 46
हिमवद्गिरिमासाद्य पुण्यदेशे मनोहरे । नादेश्वरे महाक्षेत्रे तपस्तेपेऽतिदुश्चरम् ॥ ४६ ॥
હિમવત પર્વતને પહોંચી, મનોહર પુણ્ય પ્રદેશમાં—નાદેશ્વર મહાક્ષેત્રે—તેણે અતિ દુષ્કર તપ કર્યું.
Verse 47
राजा त्रिषवणस्नायी कन्दमूलफलाशनः । कृतातिथ्यर्हणश्चापि नित्यं होमपरायणः ॥ ४७ ॥
રાજા ત્રિકાળ સ્નાન કરતો, કંદ-મૂળ-ફળનો આહાર કરતો, અતિથિઓનું યથોચિત સન્માન કરતો અને નિત્ય હોમમાં પરાયણ રહેતો.
Verse 48
सर्वभूतहितः शान्तो नारायणपरायणः । पत्रैः पुष्पैः फलैस्तोयैस्त्रिकालं हरिपूजकः ॥ ४८ ॥
તે સર્વભૂતના હિતમાં રત, સ્વભાવથી શાંત અને નારાયણમાં પૂર્ણ પરાયણ હતો; પાંદડા, ફૂલ, ફળ અને જળથી તે ત્રિકાળ હરિપૂજા કરતો હતો.
Verse 49
एवं बहुतिथं कालं नीत्वा यात्यन्तधैर्यवान् । ध्यायन्नारायणं देवं शीर्णपर्णाशनोऽभवत् ॥ ४९ ॥
આ રીતે બહુ લાંબો સમય વિતાવી, પરમ ધૈર્યવાન તે પુરુષ ભગવાન નારાયણનું ધ્યાન કરતો કરતો સૂકાં પાંદડાંને જ આહાર બનાવી રહ્યો।
Verse 50
प्राणायामपरो भूत्वा राजा परमधार्मिकः । निरुच्छ्वासस्तपस्तप्तुं ततः समुपचक्रमे ॥ ५० ॥
પછી પરમ ધાર્મિક રાજા પ્રાણાયામમાં તત્પર થયો; શ્વાસ રોકીને તેણે તપ કરવા આરંભ કર્યો।
Verse 51
ध्यायन्नारायणं देवमनन्तमपराजितम् । षष्टिवर्षसहस्राणि निरुच्छ्वासपरोऽभवत् ॥ ५१ ॥
અનંત અને અપરાજિત દેવ ભગવાન નારાયણનું ધ્યાન કરતાં કરતાં તે સાઠ હજાર વર્ષ સુધી સંપૂર્ણ નિરુશ્વાસ રહ્યો।
Verse 52
तस्य नासापुटाद्रा ज्ञो वह्निर्जज्ञे भयङ्करः । तं दृष्ट्वा देवताः सर्वो वित्रस्ता वह्नितापिताः ॥ ५२ ॥
હે રાજન, તેના નાસાપુટમાંથી ભયંકર અગ્નિ પ્રગટ થયો. તેને જોઈ સર્વ દેવતાઓ ભયભીત થયા અને તે અગ્નિના તાપથી દહન પામ્યા।
Verse 53
अभिजग्मुर्महाविष्णुं यत्रास्ते जगतां पतिः । क्षीरोदस्योत्तरं तीरं सम्प्राप्य त्रिदशेश्वराः । अस्तुवन्देवदेवेशं शरणागतपालकम् ॥ ५३ ॥
ત્યારે ત્રિદશોના અધિપતિઓ જ્યાં જગતના પતિ મહાવિષ્ણુ વસે છે ત્યાં ગયા. ક્ષીરસાગરના ઉત્તર કિનારે પહોંચી, તેમણે દેવોના દેવ, શરણાગત-પાલક પ્રભુની સ્તુતિ કરી।
Verse 54
देवा ऊचुः । नताःस्म विष्णुं जगदेकनाथं स्मरत्समस्तार्तिहरं परेशम् । स्वभावशुद्धं परिपूर्णभावं वदन्ति यज्ज्ञानतनुं च तज्ज्ञाः ॥ ५४ ॥
દેવોએ કહ્યું—જગતના એકમાત્ર નાથ વિષ્ણુને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ; જેમનું સ્મરણ સર્વ આર્તિ-દુઃખ હરે છે, તે પરમેશ્વર છે. તેમનો સ્વભાવ શુદ્ધ અને ભાવ પરિપૂર્ણ છે; જ્ઞાની તેમને જ્ઞાન-સ્વરૂપ કહે છે।
Verse 55
ध्येयः सदा योगिवरैर्महात्मा स्वेच्छाशरीरैः कृतदेवकार्यः । जगत्स्वरूपो जगदादिनाथस्तस्मै नताः स्मः पुरुषोत्तमाय ॥ ५५ ॥
એ મહાત્મા યોગિવરો દ્વારા સદા ધ્યાનયોગ્ય છે; પોતાની ઇચ્છાથી ધારણ કરેલા દેહોથી તેમણે દેવકાર્ય પૂર્ણ કર્યું. જે જગત-સ્વરૂપ અને જગતના આદિનાથ છે—તે પુરુષોત્તમને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ।
Verse 56
यन्नामसङ्कीर्त्तनतो खलानां समस्तपापानि लयं प्रयान्ति । तमीशमीड्यं पुरुषं पुराणं नताःस्म विष्णुं पुरुषार्थसिद्ध्यै ॥ ५६ ॥
જેનાં નામ-સંકીર્તન માત્રથી દુષ્ટોના પણ સર્વ પાપો લય પામે છે—તે સ્તુત્ય ઈશ્વર, પુરાતન પુરુષ વિષ્ણુને પુરુષાર્થ-સિદ્ધિ માટે અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ।
Verse 57
यत्तेजसा भान्ति दिवाकराद्या नातिक्रमन्त्यस्य कदापि शिक्षाः । कालात्मकं तं त्रिदशाधिनाथं नमामहेवै पुरुषार्थरूपम् ॥ ५७ ॥
જેનાં તેજથી સૂર્ય વગેરે પ્રકાશે છે, અને જેમની આજ્ઞાને ‘શિક્ષા’ વગેરે વિદ્યાઓ પણ કદી ઉલ્લંઘન કરતી નથી—તે કાળ-સ્વરૂપ, દેવાધિનાથ અને પુરુષાર્થ-સ્વરૂપ પ્રભુને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ।
Verse 58
जगत्करोऽत्यब्जभवोऽत्ति रुद्र ः पुनाति लोकाञ्छ्रुतिभिश्च विप्राः । तमादिदेवं गुणसन्निधानं सर्वोपदेष्टारमिताः शरण्यम् ॥ ५८ ॥
જગતનો કર્તા પરાત્પર છે; કમળજ (બ્રહ્મા) પણ ક્ષીણ થાય છે; રુદ્ર પણ ગ્રસે છે; અને વિપ્રો શ્રુતિ-વેદોથી લોકોને પવિત્ર કરે છે. તે આદિદેવ—સર્વ ગુણોનું નિવાસસ્થાન, સર્વોપદેશક, એકમાત્ર શરણ્ય—તેમની શરણમાં અમે આવ્યા છીએ।
Verse 59
वरं वरेण्यं मधुकैटभारिं सुरासुराभ्यर्चितपादपीठम् । सद्भक्तसङ्कल्पितसिद्धिहेतुं ज्ञानैकवेद्यं प्रणताःस्म देवम् ॥ ५९ ॥
અમે તે પરમ વરેનીય દેવને પ્રણામ કરીએ છીએ—જેણે મધુ-કૈટભનો સંહાર કર્યો; જેના પાદપીઠને દેવો અને અસુરો સમાન રીતે અર્ચે છે; જે સદ્ભક્તોના પવિત્ર સંકલ્પની સિદ્ધિનું કારણ છે; અને જે માત્ર આત્મજ્ઞાનથી જ જાણ્ય છે।
Verse 60
अनादिमध्यान्तमजं परेशमनाद्यविद्याख्यतमोविनाशम् । सच्चित्परानन्दघनस्वरूपं रूपादिहीनं प्रणताःस्म देवम् ॥ ६० ॥
અમે તે અજ પરમેશ્વરને પ્રણામ કરીએ છીએ—જે આદિ, મધ્ય અને અંતથી રહિત છે; જે અનાદિ અવિદ્યા નામના અંધકારનો વિનાશ કરે છે; જેના સ્વરૂપમાં સત્-ચિત્-પરમાનંદનું ઘનત્વ છે; અને જે રૂપાદિ સર્વ ઉપાધિઓથી પરે છે।
Verse 61
नारायणं विष्णुमनन्तमीशं पीताम्बरं पद्मभवादिसेव्यम् । यज्ञप्रियं यज्ञकरं विशुद्धं नताःस्म सर्वोत्तममव्ययं तम् ॥ ६१ ॥
અમે તે નારાયણ—વિષ્ણુ, અનંત ઈશ્વરને પ્રણામ કરીએ છીએ; જે પીતાંબરધારી છે, જેને પદ્મભવ બ્રહ્મા આદિ દેવો સેવે છે; જે યજ્ઞપ્રિય અને યજ્ઞકર્તા છે; પરમ વિશુદ્ધ, સર્વોત્તમ અને અવ્યય છે।
Verse 62
इति स्तुतो महाविष्णुर्देवैरिन्द्रा दिभिस्तदा । चरितं तस्य राजर्षेर्देवानां संन्यवेदयत् ॥ ६२ ॥
આ રીતે ઇન્દ્ર આદિ દેવો દ્વારા સ્તુતિ પામીને, તે સમયે મહાવિષ્ણુએ તે રાજર્ષિના ચરિત્રનું વર્ણન દેવતાઓને સંપૂર્ણ રીતે સંભળાવ્યું।
Verse 63
ततो देवान्समाश्वास्य दत्त्वाभयमनञ्जनः । जगाम यत्र राजर्षिस्तपस्तपति नारद ॥ ६३ ॥
ત્યારબાદ નિર્મળ પ્રભુએ દેવોને આશ્વાસન આપી, તેમને અભયદાન આપી, જ્યાં રાજર્ષિ નારદ તપસ્યા કરતા હતા ત્યાં પ્રસ્થાન કર્યું।
Verse 64
शङ्खचक्रधरो देवः सच्चिदानन्दविग्रहः । प्रत्यक्षतामगात्तस्य राज्ञः सर्वजगद्गुरुः ॥ ६४ ॥
શંખ-ચક્ર ધારણ કરનાર, સચ્ચિદાનંદ-સ્વરૂપ દેવ—સમગ્ર જગતના ગુરુ—તે રાજાને પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા।
Verse 65
तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं भाभासितदिगन्तरम् । अतसीपुष्पसंकाशं स्फुरत्कुण्डलमण्डितम् ॥ ६५ ॥
તેમને જોઈ—પુંડરીકાક્ષ પ્રભુને—જેઓ સર્વ દિશાના દિગંતોને પ્રકાશિત કરતા હતા, અતસી-પુષ્પ સમા નીલ તેજસ્વી અને ઝગમગતા કુંડળોથી અલંકૃત—સૌ અચંબિત થઈ ગયા।
Verse 66
स्निग्धकुन्तलवक्त्राब्जं विभ्राजन्मुकुटोज्ज्वलम् । श्रीवत्सकौस्तुभधरं वनमालाविभूषितम् ॥ ६६ ॥
સ્નિગ્ધ વળાંકદાર કેશ અને કમળમુખ, તેજસ્વી મુકુટથી ઉજ્જવળ; શ્રીવત્સ-ચિહ્ન અને કૌસ્તુભ-મણિ ધારણ કરનાર, વનમાળાથી વિભૂષિત—તે પ્રભુનું હું ધ્યાન કરું છું।
Verse 67
दीर्घबाहुमुदाराङ्गं लोकेशार्चितपङ्कजम् । नाम दण्डवद् भूमौ भूपतिर्नम्रकन्धरः ॥ ६७ ॥
જેનાં કમળચરણોને લોકેશો પણ પૂજે છે, એવા દીર્ઘબાહુ, ઉદાર અંગવાળા પ્રભુ સમક્ષ રાજાએ નમ્ર ગળે કરીને ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કર્યો।
Verse 68
अत्यन्तहर्षसम्पूर्णः सरोमाञ्चः सगद्गदः । कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति श्रीकृष्णेति समुच्चरन् ॥ ६८ ॥
અત્યંત હર્ષથી પરિપૂર્ણ, રોમાંચિત અને ગદગદ કંઠે તે ઊંચે સ્વરે વારંવાર બોલતો રહ્યો—“કૃષ્ણ, કૃષ્ણ,” ફરી “કૃષ્ણ,” અને “શ્રીકૃષ્ણ।”
Verse 69
तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा ह्यन्तर्यामी जगद्गुरुः । उवाच कृपयाविष्टो भगवान्भूतभावनः ॥ ६९ ॥
ત્યારે પ્રસન્નચિત્ત, અંતર્યામી અને જગદ્ગુરુ એવા ભગવાન વિષ્ણુ કરુણાથી પરિપૂર્ણ થઈ તેને બોલ્યા—તે સર્વ ભૂતોના પાલક છે।
Verse 70
श्री भगवानुवाच । भगीरथ महाभाग तवाभीष्टं भविष्यति । आगमिष्यन्ति मल्लोकं तव पूर्वपितामहाः ॥ ७० ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે મહાભાગ ભગીરથ! તારો અભીષ્ટ નિશ્ચયે પૂર્ણ થશે. તારા પૂર્વ પિતામહો મારા લોકમાં આવશે.
Verse 71
मम मूर्त्यन्तरं शम्भुं राजन्स्तोत्रैः स्वशक्तितः । स्तुहि ते सकलं कामं स वै सद्यः करिष्यति ॥ ७१ ॥
હે રાજન! મારી જ બીજી મૂર્તિ એવા શંભુને, તારી શક્તિ મુજબ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કર; તે તારા સર્વ કામ તરત પૂર્ણ કરશે.
Verse 72
यस्तु जग्राह शशिनं शरणं समुपागतम् । तस्मादाराधयेशानं स्तोत्रैः स्तुत्यं सुखप्रदम् ॥ ७२ ॥
જેને શરણમાં આવેલા શશિ (ચંદ્ર)ને સ્વીકાર્યો—અતએવ સ્તોત્રોથી સ્તુત્ય અને સુખપ્રદ એવા ઈશાનની આરાધના કર।
Verse 73
अनादिनिधनो देवः सर्वकामफलप्रदः । त्वया संपूजितो राजन्सद्यः श्रेयो विधास्यति ॥ ७३ ॥
તે દેવ અનાદિ અને અનંત છે, સર્વ કામનાઓનું ફળ આપનાર. હે રાજન! તું વિધિપૂર્વક પૂજા કરશ તો તે તરત પરમ કલ્યાણ કરશે.
Verse 74
इत्युक्त्वा देवदेवेशो जगतां पतिरच्युतः । अन्तर्दधे मुनिश्रेष्ठ उत्तस्थौ सोऽपि भूपतिः ॥ ७४ ॥
આવું કહી દેવોના દેવ, જગતના સ્વામી અચ્યુત અંતર્ધાન થઈ ગયા. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, ત્યાર પછી તે રાજા પણ ઊભો થયો.
Verse 75
किमिदं स्वप्न आहोस्वित्सत्यं साक्षाद् द्विजोत्तम । भूपतिर्विंस्मयं प्राप्तः किं करोमीति विस्मितः ॥ ७५ ॥
“હે દ્વિજોત્તમ! આ સ્વપ્ન છે કે પ્રત્યક્ષ સત્ય? રાજા અચંબામાં પડી ‘હું શું કરું?’ એમ વિચારીને સ્તબ્ધ રહ્યો।”
Verse 76
अथान्तरिक्षे वागुच्चैः प्राह तं भ्रान्तचेतसम् । सत्यमेतदिति व्यक्तं न चिन्तां कर्तुमर्हसि ॥ ७६ ॥
પછી આકાશમાંથી ઊંચા સ્વરે એક વાણી એ ભ્રાંતચિત્તને કહી—“આ સ્પષ્ટ રીતે સત્ય છે; તારે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી।”
Verse 77
तन्निशम्यावनीपाल ईशानं सर्वकारणम् । समस्त देवताराजमस्तौषीद्भक्तितत्परः ॥ ७७ ॥
આ સાંભળી ભૂપાલ રાજા ભક્તિમાં તત્પર બની, સર્વકારણ ઈશાન—સમસ્ત દેવતાઓના અધિરાજ—ની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો।
Verse 78
भगीरथ उवाच । प्रणमामि जगन्नाथं प्रणतार्त्रिपणाशनम् । प्रमाणागोचरं देवमीशानं प्रणवात्मकम् ॥ ७८ ॥
ભગીરથે કહ્યું—હું જગન્નાથને પ્રણામ કરું છું, જે શરણ લઈને પ્રણામ કરનારના દુઃખનો નાશ કરે છે. હું તે દેવ ઈશાનને પ્રણામ કરું છું, જે પ્રમાણોની પહોંચથી પર છે અને જેના સ્વરૂપમાં પવિત્ર પ્રણવ ‘ઓં’ નિવાસ કરે છે.
Verse 79
जगद्रू पमजं नित्यं सर्गस्थित्यन्तकारणम् । विश्वरूपं विरूपाक्षं प्रणतोऽस्म्युग्ररेतसम् ॥ ७९ ॥
હું તે અજ, નિત્ય, જગદ્રૂપ પરમેશ્વરને પ્રણામ કરું છું—જે સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયનું કારણ છે; જે વિશ્વરૂપ, વિરূপાક્ષ અને ઉગ્ર સર્જનશક્તિથી યુક્ત છે।
Verse 80
आदिमध्यान्तरहितमनन्तमजमव्ययम् । समामनन्ति योगीन्द्रा स्तं वन्दे पुष्टिवर्धनम् ॥ ८० ॥
હું તે પુષ્ટિવર્ધન, કલ્યાણવર્ધક પ્રભુને વંદન કરું છું—જે આদি, મધ્ય અને અંતથી રહિત, અનંત, અજ અને અવ્યય છે; જેને યોગીન્દ્રો સતત જપે અને સ્તુતિ કરે છે।
Verse 81
नमो लोकाधिनाथाय वञ्चते परिवञ्चते । नमोऽस्तु नीलग्रीवाय पशूनां पतये नमः ॥ ८१ ॥
લોકાધિનાથને નમસ્કાર—જે માયાથી વંચિત કરે છે અને (લીલામાં) વંચિત કહેવાય છે. નીલગ્રીવને નમસ્કાર; પશુપતિ, સર્વ પ્રાણીઓના સ્વામીને નમઃ।
Verse 82
नमश्चैतन्यरूपाय पुष्टानां पतये नमः । नमोऽकल्पप्रकल्पाय भूतानां पतये नमः ॥ ८२ ॥
ચૈતન્યસ્વરૂપને નમસ્કાર; પુષ્ટ અને સમૃદ્ધોના સ્વામી-રક્ષકને નમઃ। જે સ્થિર કલ્પ-પ્રકલ્પથી પરે રહીને પણ નવી વ્યવસ્થા કરે છે, તેને નમસ્કાર; સર્વ ભૂત-જીવોના પ્રભુને નમઃ।
Verse 83
नमः पिनाकहस्ताय शूलहस्ताय ते नमः । नमः कपालहस्ताय पाशमुद्गरधारिणे ॥ ८३ ॥
પિનાકધારીને નમસ્કાર; શૂલધારીને નમઃ। કપાલધારીને નમસ્કાર; પાશ અને મુદગર ધારણ કરનાર પ્રભુને નમઃ।
Verse 84
नमस्ते सर्वभूताय घण्टाहस्ताय ते नमः । नमः पञ्चास्यदेवाय क्षेत्राणां पतये नमः ॥ ८४ ॥
સર્વ ભૂતોમાં વ્યાપેલા તમને નમસ્કાર; હાથમાં ઘંટ ધારણ કરનાર તમને નમસ્કાર. પંચમુખ દેવને નમસ્કાર; પવિત્ર ક્ષેત્રોના સ્વામીને નમસ્કાર॥
Verse 85
नमः समस्तभूतानामादिभूताय भूभृते । अनेकरूपरूपाय निर्गुणाय परात्मने ॥ ८५ ॥
સમસ્ત ભૂતોના આદિભૂત, ધરતીને ધારણ કરનાર, અનેક રૂપ ધારણ કરનાર, ગુણાતીત પરમાત્માને નમસ્કાર॥
Verse 86
नमो गणाधिदेवाय गणानां पतये नमः । नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यपतये नमः ॥ ८६ ॥
ગણાધિદેવને નમસ્કાર; ગણોના પતિને નમસ્કાર. હિરણ્યગર્ભને નમસ્કાર; હિરણ્યપતિને નમસ્કાર॥
Verse 87
हिरण्यरेतसे तुभ्यं नमो हिरण्यवाहवे । नमो ध्यानस्वरूपाय नमस्ते ध्यानसाक्षिणे ॥ ८७ ॥
હિરણ્યમય રેતસ્ ધરાવનાર તમને નમસ્કાર; હિરણ્ય તેજ વહન કરનાર તમને નમસ્કાર. ધ્યાનસ્વરૂપને નમસ્કાર; ધ્યાનના સાક્ષીને નમસ્કાર॥
Verse 88
नमस्ते ध्यानसंस्थाय ध्यानगम्याय ते नमः । येनेदं विश्वमखिलं चराचरविराजितम् ॥ ८८ ॥
ધ્યાનમાં સ્થિત તમને નમસ્કાર; ધ્યાનથી પ્રાપ્ત થનાર તમને નમસ્કાર. જેમના દ્વારા આ સમગ્ર ચરાચર વિશ્વ પ્રકાશિત અને વિરાજમાન છે॥
Verse 89
वर्षेवाभ्रेण जनितं प्रधानपुरुषात्मना ॥ ८९ ॥
પ્રધાન અને પુરુષ-સ્વરૂપથી આ ઉત્પન્ન થાય છે—જેમ વાદળમાંથી વરસાદ.
Verse 90
स्वप्रकाशं महात्मानं परं ज्योतिः सनातनम् । यमामनन्ति तत्त्वज्ञाः सवितारं नृचक्षुषाम् ॥ ९० ॥
તત્ત્વજ્ઞો તેમને સ્વપ્રકાશ મહાત્મા, પરમ સનાતન જ્યોતિ કહે છે—એ જ સવિતા, મનુષ્યોની આંખ સમાન સૂર્ય।
Verse 91
उमाकान्तं नन्दिकेशं नीलकण्ठं सदाशिवम् । मृत्युञ्जयं महादेवं परात्परतरं विभुम् ॥ ९१ ॥
હું શિવને નમું છું—ઉમાકાંત, નંદિગણોના સ્વામી, નીલકંઠ સદાશિવ; મૃત્યુઞ્જય મહાદેવ, પરાત્પરતર સર્વવ્યાપી પ્રભુ।
Verse 92
परं शब्दब्रह्मरूपं तं वन्देऽखिलकारणम् । कपर्द्दिने नमस्तुभ्यं सद्योजाताय वै नमः ॥ ९२ ॥
હું તે પરમને વંદું છું જે શબ્દબ્રહ્મ-સ્વરૂપ અને સર્વ કારણ છે। હે કપર્દિન, તમને નમસ્કાર; સદ્યોજાતને પણ નમસ્કાર।
Verse 93
भवोद्भवाय शुद्धाय ज्येष्ठाय च कनीयसे । मन्यवे त इषे त्रय्याः पतये यज्ञतन्तवे ॥ ९३ ॥
તમને નમસ્કાર—ભવનો ઉદ્ભવ, શુદ્ધ, જ્યેષ્ઠ અને કનીયસ; મન્યુસ્વરૂપ, પોષણદાતા; ત્રયી-વેદના સ્વામી અને યજ્ઞતંતુરૂપ પ્રભુ।
Verse 94
ऊर्जे दिशां च पतये कालायाघोररूपिणे । कृशानुरेतसे तुभ्यं नमोऽस्तु सुमहात्मने ॥ ९४ ॥
ઊર્જા-સ્વરૂપ, દિશાઓના પતિ, ઘોરરૂપ કાળ, અને અગ્નિના તેજોમય બીજ-શક્તિ—હે સુમહાત્મન્, તમને નમસ્કાર.
Verse 95
यतः समुद्रा ः सरितोऽद्र यश्च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः । स्थाणुश्चरिष्णुर्महदल्पकं च असच्च सज्जीवमजीवमास ॥ ९५ ॥
જેનામાંથી સમુદ્રો, નદીઓ અને પર્વતો ઉત્પન્ન થાય છે; તેમજ ગંધર્વ, યક્ષ, અસુર અને સિદ્ધોના સમૂહો; જેમાથી સ્થાવર-ચર, મહાન-અલ્પ, અસત્-સત્, જીવ-અજીવ—આ બધું પ્રગટ થયું.
Verse 96
नतोऽस्मि तं योगिनताङ्घ्रिपद्मं सर्वान्तरात्मानमरूपमीशम् । स्वतन्त्रमेकं गुणिनां गुणं च नमामि भूयः प्रणमामि भूयः ॥ ९६ ॥
હું તે પ્રભુને નમું છું, જેમના કમળચરણ યોગીઓનું આશ્રય છે; જે સર્વના અંતરાત્મા, નિરાકાર અને ઈશ્વર છે; જે એક, સ્વતંત્ર સત્ય છે, અને ગુણવંતોમાં પણ પરમ ગુણ-સ્વરૂપ છે. ફરી ફરી નમસ્કાર, ફરી ફરી પ્રણામ.
Verse 97
इत्थं स्तुतो महादेवः शङ्करो लोकशङ्करः । आविर्बभूव भूपस्य संतप्ततपसोग्रतः ॥ ९७ ॥
આ રીતે સ્તુતિ પામેલા મહાદેવ શંકર—લોકોના કલ્યાણકર્તા—તીવ્ર તપથી સંતપ્ત થયેલા તે રાજા સામે પ્રગટ થયા.
Verse 98
पञ्चवक्त्रं दशभुजं चन्द्रा र्द्धकृतशेखरम् । त्रिलोचनमुदाराङ्गं नागयज्ञोपवीतिनम् ॥ ९८ ॥
તે પંચવક્ત્ર, દશભુજ; શિરોમણિમાં અર્ધચંદ્ર શોભિત; ત્રિલોચન, ઉદાર અંગવાળા, અને નાગયજ્ઞોપવીત ધારણ કરનાર હતા.
Verse 99
विशालवक्षसं देवं तुहिनाद्रि समप्रभम् । गजचर्माम्बरधरं सुरार्चितपदाम्बुजम् ॥ ९९ ॥
તેણે વિશાળ વક્ષસ્થળવાળા દેવનું દર્શન કર્યું—હિમાલયના તુષારશિખર સમ તેજસ્વી, ગજચર્મનું અંબર ધારણ કરનાર, જેમના કમળચરણોની દેવતાઓ પણ પૂજા કરે છે।
Verse 100
दृष्ट्वा पपात पादाग्रे दण्डवद्भुवि नारद । तत उत्थाय सहसा शिवाग्रे विहिताञ्जलि ॥ १०० ॥
તેમને જોઈ નારદ ભૂમિ પર દંડવત્ થઈ તેમના પાદાગ્રે પડી ગયો. પછી તરત ઊભો થઈ શિવના સમક્ષ અંજલિ જોડીને ઊભો રહ્યો.
Verse 101
प्रणनाम महादेवं कीर्तयञ्शङ्कराह्वयम् । विज्ञाय भक्तिं भूपस्य शङ्करः शशिशेखरः ॥ १०१ ॥
તેણે મહાદેવને પ્રણામ કરીને ‘શંકર’ નામનું કીર્તન કર્યું. રાજાની ભક્તિ જાણી ચંદ્રશેખર શંકર પ્રસન્ન થયા.
Verse 102
उवाच राज्ञे तुष्टोऽस्मि वरं वरय वाञ्छितम् । तोषितोस्मि त्वया सम्यक् स्तोत्रेण तपसा तथा ॥ १०२ ॥
શંકરે કહ્યું—“હે રાજન, હું પ્રસન્ન છું; તને ઇચ્છિત એવો વર માગ. તારા સ્તોત્ર અને તપથી તું મને સંપૂર્ણ રીતે સંતોષ્યો છે.”
Verse 103
एवमुक्तः स देवेन राजा सन्तुष्टमानसः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा जगतामीश्वरेश्वरम् ॥ १०३ ॥
દેવે આમ કહ્યાથી રાજાનું મન સંતોષ પામ્યું. તે અંજલિ જોડીને જગતના પરમેશ્વર, લોકાધિપતિને બોલ્યો.
Verse 104
भगीरथ उवाच । अनुग्राह्योस्मि यदि ते वरदानान्महेश्वर । तदा गङ्गां प्रयच्छास्मत्पितॄणां मुक्तिहेतवे ॥ १०४ ॥
ભગીરથે કહ્યું—હે મહેશ્વર! જો હું તમારી કૃપા અને વરદાન મેળવવા યોગ્ય હોઉં, તો મારા પિતૃઓની મુક્તિ માટે ગંગાને પ્રસાદરૂપે અવતરાવો।
Verse 105
श्रीशिव उवाच । दत्ता गङ्गा मया तुभ्यं पितॄणां ते गतिः परा । तुभ्यं मोक्षः परश्चेति तमुक्त्वान्तर्दधे शिवः ॥ १०५ ॥
શ્રીશિવે કહ્યું—મેં તને ગંગા અર્પી છે; તારા પિતૃઓ માટે તે પરમ ગતિ થશે, અને તને પરમ મોક્ષ પ્રાપ્ત થશે. એમ કહી શિવ અંતર્ધાન થયા।
Verse 106
कपर्दिनो जटास्रस्ता गङ्गा लोकैकपाविनी । पावयन्ती जगत्सर्वमन्वगच्छद्भगीरथम् ॥ १०६ ॥
કપર્દી (શિવ)ની જટાઓમાંથી વહેતી ગંગા—લોકોની એકમાત્ર પાવની—સમગ્ર જગતને પવિત્ર કરતી ભગીરથને અનુસરી ગઈ।
Verse 107
ततः प्रभृति सा देवी निर्मला मलहारिणी । भागीरथीति विख्याता त्रिषु लोकेष्वभून्मुने ॥ १०७ ॥
ત્યારથી તે દેવી નિર્મળ અને મલહારીણી બની, હે મુનિ, ‘ભાગીરથી’ નામે ત્રણે લોકમાં વિખ્યાત થઈ।
Verse 108
सगरस्यात्मजाः पूर्वं यत्र दग्धाः स्वपाप्मना । तं देशं प्लावयामास गङ्गा सर्वसरिद्वरा ॥ १०८ ॥
જ્યાં સગરના પુત્રો પહેલાં પોતાના પાપથી દગ્ધ થયા હતા, તે પ્રદેશને સર્વ નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગંગાએ જળથી છલકાવી પવિત્ર કર્યો।
Verse 109
यदा सम्प्लावितं भस्म सागराणां तु गङ्गया । तदैव नरके मग्ना उद्धृताश्च गतैनसः ॥ १०९ ॥
જ્યારે ગંગાજળે સાગરપુત્રોની ભસ્મને પ્લાવિત કરી પવિત્ર કરી, તે જ ક્ષણે નરકમાં ડૂબેલા તેઓ ઉદ્ધરાયા અને પાપમુક્ત થયા।
Verse 110
पुरा सङ्क्रुश्यमानेन ये यमेनातिपीडिताः । त एव पूजितास्तेन गङ्गाजलपरिप्लुताः ॥ ११० ॥
જેને પહેલાં યમે ખેંચી-ઘસડીને અત્યંત પીડ્યા હતા, તેઓ જ ગંગાજળથી સ્નાત-પરિપ્લુત થતાં યમ દ્વારા પૂજિત બન્યા।
Verse 111
गतपापान्स विज्ञाय यमः सगरसम्भवान् । प्रणम्याभ्यर्च्य विधिवत्प्राह तान्प्रीतमानसः ॥ ११२ ॥
સાગરપુત્રો પાપમુક્ત થયા છે એમ જાણી યમ પ્રસન્નચિત્ત થયો; તેણે વિધિપૂર્વક તેમને પ્રણામ કરીને પૂજન કર્યું અને પછી તેમને કહ્યું।
Verse 112
इत्युक्तास्ते महात्मानो यमेन गतकल्मषाः । दिव्यदेहधरा भूत्वा विष्णुलोकं प्रपेदिरे ॥ ११३ ॥
યમે આમ કહ્યા પછી, તે મહાત્માઓ કલ્મષમુક્ત થઈ દિવ્ય દેહ ધારણ કરીને વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત થયા।
Verse 113
एवंप्रभावा सा गङ्गा विष्णुपादाग्रसम्भवा । सर्वलोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी ॥ ११४ ॥
આવી મહિમાવાળી ગંગા ભગવાન વિષ્ણુના પાદાગ્રથી ઉત્પન્ન થઈ છે; તે સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ છે અને મહાપાતકોનો નાશ કરનારી છે।
Verse 114
य इदं पुण्यमाख्यानं महापातकनाशनम् । पठेच्च शृणुयाद्वापि गङ्गास्नानफलं लभेत् ॥ ११५ ॥
જે આ મહાપાતકનાશક પુણ્ય આખ્યાન વાંચે છે અથવા સાંભળે છે, તે ગંગાસ્નાન સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 115
यस्त्वेतत्पुण्यमाख्यानं कथयेद्ब्राह्मणाग्रतः । स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ ११६ ॥
જે બ્રાહ્મણોની સમક્ષ આ પુણ્ય આખ્યાન કહે છે, તે પુનરાવર્તન રહિત વિષ્ણુધામને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 116
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्ये भागीरथगङ्गानयनंनाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના પ્રથમ પાદના ગંગામાહાત્મ્યમાં ‘ભાગીરથ ગંગા-આનયન’ નામનો સોળમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
It is presented as both a cosmological tīrtha-event and a mokṣa mechanism: Gaṅgā, issuing through Śiva’s jaṭā by divine sanction, purifies the site of Sagara’s sons, releases them from naraka, and carries them to Viṣṇu’s realm—demonstrating the Purāṇic doctrine that sacred waters, devotion, and divine grace together effect ancestral deliverance.
Satya is speech that states things as they are, is aligned with Dharma after considering time/place/circumstance, and—crucially—produces freedom from distress and welfare for living beings; speech driven merely by personal desire is marked as adharma-adjacent.
The eight-syllabled mantra is “Oṁ Namo Nārāyaṇāya,” taught as a rapid destroyer of sins. The twelve-syllabled is “Oṁ Namo Bhagavate Vāsudevāya,” presented as a principal means dear to Viṣṇu for accomplishing the aims of life, supported by worship (pūjā) and meditation (dhyāna).
Viṣṇu explicitly identifies Śambhu as a manifestation of Himself and instructs Bhagiratha to worship Īśāna for the boon, expressing a hari-hara integrative theology while keeping Vaiṣṇava remembrance and mantra-japa central.