Dharmopadeśa-Śānti: Rules of Impurity, Expiations, and Ancestor Rites

Verse 1

धर्मराज उवाच । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं वर्णानामनुपूर्वशः । प्रब्रवीमि नृपश्रेष्ट तं श्रृणुष्व समाहितः ॥ १ ॥

ધર્મરાજ બોલ્યા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં કહેલ વર્ણોના ધર્મને હું ક્રમશઃ કહું છું; તું એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળ.

Verse 2

यो भुञ्जानोऽशुचिं वापि चाण्डालं पतितं स्पृशेत् । क्रोधादज्ञानतो वापिं तस्य वक्ष्यामि निष्कृतिम् ॥ २ ॥

જો કોઈ ભોજન કરતી વેળાએ અશુચિ વ્યક્તિને, અથવા ચાંડાલને, અથવા પતિતને સ્પર્શ કરે—ક્રોધથી કે અજ્ઞાનથી—તો તે કર્મની પ્રાયશ્ચિત્ત-નિષ્કૃતિ હું કહું છું.

Verse 3

त्रिरात्रं वाथ षड्रात्रं यथासंख्यं समाचरेत् । स्नानं त्रिषवणं विप्रपञ्चगव्येन शुध्यति ॥ ३ ॥

યથાક્રમે ત્રણ રાત્રિ અથવા છ રાત્રિ પ્રાયશ્ચિત્ત આચરવું. પ્રાતઃ‑મધ્યાહ્ન‑સાયં ત્રિસંધ્યા સ્નાન કરીને બ્રાહ્મણ પંચગવ્યના સેવન/પ્રયોગથી શુદ્ધ થાય છે।

Verse 4

भुञ्जानस्य तु विप्रस्य कदाचिजत्स्त्रवते गुदम् । उच्छिष्टत्वेऽशुचित्वे च तस्य शुद्धिं वदामि ते ॥ ४ ॥

પરંતુ ભોજન કરતા બ્રાહ્મણને ક્યારેક ગુદમાંથી સ્રાવ થાય તો તે ઉચ્છિષ્ટ‑દોષયુક્ત અને અશુચિ બને છે. તેની શુદ્ધિનો ઉપાય હું તને કહું છું।

Verse 5

पूर्वं कृत्वा द्विजः शौचं पश्चादप उपस्पृशेत् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ ५ ॥

પ્રથમ દ્વિજએ શૌચ કરવું, પછી આચમન માટે જળ સ્પર્શ કરવો. જો તે એક દિવસ‑રાત અશુચિ રહ્યો હોય, તો પંચગવ્યથી શુદ્ધ થાય છે।

Verse 6

निगिरन्यदि मेहेत भुक्त्वा वा मेहने कृते । अहोरात्रोषितो भूत्वा जुहुयात्सर्पिषाऽनलम् ॥ ६ ॥

ગળતાં ગળતાં જો મૂત્ર થાય, અથવા ભોજન કર્યા પછી મૂત્ર કરાય, તો એક દિવસ‑રાત ઉપવાસ/નિયમમાં રહી ઘીથી અગ્નિમાં આહુતિ આપવી—આ પ્રાયશ્ચિત્ત છે।

Verse 7

यदा भोजनकाले स्यादशुचिर्ब्राह्मणः क्वचित् । भूमौ निधाय तं ग्रासं स्नात्वा शुद्धिमवान्पुयात् ॥ ७ ॥

ભોજનકાળે બ્રાહ્મણ કોઈ કારણસર અશુચિ થઈ જાય, તો તે ગ્રાસ જમીન પર મૂકી દે; પછી સ્નાન કરીને શુદ્ધ થઈ પાછો આવી ભોજન કરે।

Verse 8

भक्षयित्वा तु तद् आसमुपवालेन शुद्ध्यति । अशित्वा चैव तत्सर्वं त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ ८ ॥

જો તે અન્ન ભક્ષણ થઈ જાય, તો ઉપવાસથી શુદ્ધિ થાય; પરંતુ જો તે સર્વે અન્ન સંપૂર્ણ રીતે ખાઈ લેવાયું હોય, તો ત્રણ રાત્રિ અશૌચ રહે।

Verse 9

अश्रतश्चेद्वमिः स्याद्वै ह्यस्वस्थस्त्रिश्रतं जपेत् । स्वस्थस्त्रीणि सहस्त्राणि गायत्र्याः शोधनं परम् ॥ ९ ॥

ભોજન પછી જો ઊલટી થાય, તો અસ્વસ્થ હોય ત્યારે ગાયત્રીનો ત્રણસો વાર જપ કરવો. સ્વસ્થ હોય તો ત્રણ હજાર વાર—ગાયત્રી દ્વારા આ પરમ શोधन કહેવાય છે।

Verse 10

चाण्डालैः श्वपर्चैः स्पृष्टो विण्मूत्रे च कृते द्विजः ॥ १० ॥

ચાંડાલ અથવા શ્વપચના સ્પર્શથી, તેમજ વિષ્ટા-મૂત્રના સંસર્ગથી, દ્વિજ અશુચિ થાય છે—એવું ધર્મવિદોએ કહ્યું છે।

Verse 11

त्रिरात्रं तु प्रकुर्वीत भुक्तोच्छिष्टः षडाचरेत् । उदक्यां सूतिकांवापि संस्पृशेदन्त्यजो यदि ॥ ११ ॥

જો અંત્યજ રજસ્વલા અથવા સૂતિકાને સ્પર્શ કરે, તો ત્રણ રાત્રિ અશૌચ પાળે; અને ભુક્ત-ઉચ્છિષ્ટ અવસ્થાવાળાને સ્પર્શ કરે તો છ રાત્રિ આચરે।

Verse 12

त्रिरात्रेण विशुद्धिः स्यादिति शातातपोऽब्रवीत् । रजस्वला तु संस्पृष्टा श्वभिर्मातङ्गवायसैः ॥ १२ ॥

શાતાતપે કહ્યું—“ત્રણ રાત્રિમાં શુદ્ધિ થાય છે.” અને રજસ્વલા સ્ત્રીને કૂતરા, ચાંડાલ (માતંગ) અથવા કાગડા સ્પર્શે તો અશૌચ માનવામાં આવે છે।

Verse 13

निराहारा शुचिस्तिष्टेत्काले स्नानेन शुद्ध्यति । रजस्वले यदा नार्यावन्योन्यं स्पृशतः क्वचित् ॥ १३ ॥

નિરાહાર રહી શુચિ અવસ્થામાં યોગ્ય કાળે સ્થિર રહેવું; યોગ્ય સમયે સ્નાનથી શુદ્ધિ થાય છે. અને જો ક્યારેક રજસ્વલા સ્ત્રી હોય ત્યારે સ્ત્રીઓ પરસ્પર સ્પર્શ કરે, તો શાસ્ત્રોક્ત શૌચ કરવું જોઈએ॥૧૩॥

Verse 14

शुद्धेते ब्रह्मकूर्चेन ब्रह्मकूर्चेन चोपरि । उच्छिष्टेन च संस्पृष्टो यो न स्नानं समाचरेत् ॥ १४ ॥

બ્રહ્મકૂર્ચ વિધિથી શુદ્ધ થઈ, અને ઉપરથી ફરી બ્રહ્મકૂર્ચથી પણ શુદ્ધ થયો હોવા છતાં—જે વ્યક્તિ ઉચ્છિષ્ટ (જૂઠ/અશુદ્ધ અવશેષ)ના સ્પર્શથી દૂષિત થઈને પણ નિયમસર સ્નાન ન કરે, તેને સાચો શુદ્ધ માનવો નહિ॥૧૪॥

Verse 15

ऋतौ तु गर्भं शङ्कित्वा स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् । अनॄतौ तु स्त्रियं गत्वा शौचं मूत्रपुरीषवत् ॥ १५ ॥

સ્ત્રીના ઋતુકાળમાં સંભોગ થાય તો ગર્ભની સંભાવના માનીને પછી સ્નાન કરવું—આ મૈથુન કરનારાઓ માટે સ્મૃતિ-નિયમ છે. પરંતુ ઋતુ બહાર સ્ત્રીગમન કરવાથી મૂત્ર-પુરીષ પછી જેવું શૌચ, તેવું શૌચ વિધેય છે॥૧૫॥

Verse 16

उभावप्यशुची स्यातां दम्पती याभसंगतौ । शयनादुत्थिता नारी शुचिः स्यादशुचिः पुमान् ॥ १६ ॥

અશાસ્ત્રીય (યાભ) સંગતિમાં દંપતી બંને અશુચિ થાય છે. પરંતુ શયનમાંથી ઊઠ્યા પછી સ્ત્રી શુચિ ગણાય છે, અને પુરુષ અશુચિ ગણાય છે॥૧૬॥

Verse 17

भर्त्तुः शरीरशुश्रूषां दौरात्म्यादप्रकुर्वती । दण्ड्या द्वादशकं नारी वर्षं त्याज्या धनं विना ॥ १७ ॥

દુષ્ટ ભાવથી પતિના શરીરની સેવા-શુશ્રૂષા ન કરનાર સ્ત્રીને બાર (દંડ-એકક) દંડ કરવો જોઈએ. અને છતાં પણ તે ન સુધરે તો, ધન આપ્યા વિના એક વર્ષ માટે તેનો ત્યાગ કરવો જોઈએ॥૧૭॥

Verse 18

त्यजन्तो पतितान्बन्धून्दण्ड्यानुत्तमसाहसम् । पिता हि पतितः कामं न तु माता कदाचन ॥ १८ ॥

જેઓ દંડનીય અને પતિત સગાઓનો ત્યાગ કરે છે, તેઓ મહાપાપ કરે છે. પિતા કદાચ પતિત થઈ શકે, પરંતુ માતા ક્યારેય પતિત થતી નથી.

Verse 19

आत्मानं घातयेद्यस्तु रज्ज्वादिभिरुपक्रमैः । मृते मेध्येन लेत्पव्यो जीवतो द्विशतं दमः ॥ १९ ॥

જે દોરડા વગેરે ઉપાયોથી આત્મહત્યા કરે છે, જો તે મૃત્યુ પામે તો તેને પવિત્ર લેપ લગાડવો; જો જીવતો રહે તો બસો પણનો દંડ કરવો.

Verse 20

दण्ड्यास्तत्पुत्रमित्राणि प्रत्येकं पाणिकं दमम् । प्रायश्चित्तं ततः कुर्युर्यथाशास्त्रप्रचोदितम् ॥ २० ॥

તેના પુત્રો અને મિત્રોને પ્રત્યેકને એક પણનો દંડ કરવો જોઈએ. ત્યારબાદ તેઓએ શાસ્ત્ર અનુસાર પ્રાયશ્ચિત કરવું જોઈએ.

Verse 21

जलाग्न्युद्वन्धनभ्रष्टाः प्रव्रज्यानाशकच्युताः । विषप्रपतनध्वस्ताः शस्त्रघातहताश्च ये ॥ २१ ॥

જેઓ જળ, અગ્નિ, ફાંસી, સંન્યાસથી ભ્રષ્ટ, ઉપવાસ ભંગ, વિષ, ઊંચાઈ પરથી પડવું અને શસ્ત્રના ઘાથી મૃત્યુ પામ્યા છે.

Verse 22

न चैते प्रव्रत्यवसिताः सर्वलोकबहिष्कृताः । चान्द्रायणेन शुद्ध्यंन्ति तत्पकृच्छ्रद्वयेन वा ॥ २२ ॥

આમને કાયમી પતિત કે સમાજથી બહિષ્કૃત માનવા ન જોઈએ. તેઓ ચાંદ્રાયણ વ્રત અથવા બે કૃચ્છ્ર વ્રતો દ્વારા શુદ્ધ થાય છે.

Verse 23

उभयावसितः पापश्यामच्छबलकाच्च्युतः । चान्द्रायणाभ्यां शुद्ध्येत दत्त्वा धेनुं तथा वृषम् ॥ २३ ॥

જે ‘ઉભયાવસિત’ નામના દોષમાં પડ્યો હોય અને ‘પાપશ્યામ’ તથા ‘ચ્છબલ’ કહેવાતા પાપકર્મોમાં ચ્યૂત થયો હોય, તે બે ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરીને તથા ગાય અને વृषભ દાન આપીને શુદ્ધ થાય છે।

Verse 24

स्वश्रृगालप्लवङ्गाद्यैर्मानुषैश्च रतिं विना । स्पृष्टः स्त्रात्वा शुचिः सद्यो दिवा संध्यासु रात्रिषु ॥ २४ ॥

કૂતરો, શિયાળ, વાંદરો વગેરે અથવા કોઈ મનુષ્ય (કામસંબંધ વિના) સ્પર્શ કરે તો, સ્નાન કર્યા પછી તે તરત જ શુદ્ધ થાય છે—દિવસે, સંધ્યાકાળે કે રાત્રે પણ।

Verse 25

अज्ञानाद्वा तु यो भुक्त्वा चाण्डालान्नं कथंचन । गोमूत्रयावकाहारो मासार्द्धेन विशुद्ध्यति ॥ २५ ॥

પરંતુ જો કોઈ અજ્ઞાનવશ કોઈ રીતે ચાંડાલનું અન્ન ખાઈ લે, તો તે ગોમૂત્ર અને યાવક (જવનો આહાર) પર રહી અર્ધ માસમાં શુદ્ધ થાય છે।

Verse 26

गोब्राह्मणगृहं दग्ध्वा मृतं चोद्वन्धनादिना । पाशं छित्वा तथा तस्य कृच्छ्रमेकं चरेद्दिजः ॥ २६ ॥

ગોશાળા અથવા બ્રાહ્મણનું ઘર દહન કરવાથી, ફાંસી વગેરે દ્વારા મૃત્યુ કરાવવાથી, તેમજ તે ફાંસ/પાશ કાપવાથી—દ્વિજે એક કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ।

Verse 27

चाण्डालपुल्पसानां च भुक्त्वा हत्वा च योषितम् । कृच्छ्रार्ध्दमाचरेज्ज्ञानादज्ञानादैन्दवद्वयम् ॥ २७ ॥

ચાંડાલ અથવા પુલ્પસ લોકોનું અન્ન ખાઈને, અથવા સ્ત્રીની હત્યા કરીને—જાણીને કે અજાણતાં—કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્તનું અર્ધ ભાગ કરવું જોઈએ; તેમજ બે ઐન્દવ (ચંદ્ર-સંબંધિત) વ્રતો પણ કરવાં જોઈએ।

Verse 28

कोपालिकान्नभोक्तॄणां तन्नारीगामिनां तथा । अगम्यागमने विप्रो मद्यगो मांसभक्षणे ॥ २८ ॥

કાપાલિકોનું અન્ન ભક્ષણ કરવાથી, તેમની સ્ત્રીઓ સાથે સંગ કરવાથી, નિષિદ્ધ સ્ત્રીગમનથી, મદ્યપાન અને માંસભક્ષણથી બ્રાહ્મણ ઘોર પતિત બને છે।

Verse 29

तपत्कृच्छ्रपरिक्षिप्तो मौर्वीहोमेन शुद्ध्यति । महापातककर्त्तारश्चत्वारोऽथ विशेषतः ॥ २९ ॥

તપત્કૃચ્છ્ર નામના કઠોર પ્રાયશ્ચિત્તથી પરિક્ષિપ્ત થયેલો મનુષ્ય મૌર્વી-હોમ દ્વારા શુદ્ધ થાય છે; અને વિશેષરૂપે મહાપાતક કરનાર ચાર પ્રકાર જણાવાયા છે।

Verse 30

अग्निं प्रविश्य शुद्ध्यन्तिस्थित्वा वा महति क्रतौ । रहस्यकरणोऽप्येवं मासमभ्यस्य पूरुषः ॥ ३० ॥

પવિત્ર અગ્નિમાં પ્રવેશ કરવાથી શુદ્ધિ થાય છે; અથવા મહાન વૈદિક ક્રતુમાં સ્થિત રહેવાથી પણ. એ જ રીતે ગુપ્ત અપરાધ કરનાર પણ એક માસ સુધી નિયમનું અનુષ્ઠાન કરે તો શુદ્ધ થાય છે।

Verse 31

अघमर्षणसूक्तं वा शुद्ध्येदन्तर्जले जपन् । रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च ॥ ३१ ॥

અથવા પાણીમાં ઊભા રહી અઘમર્ષણ સૂક્તનો જપ કરવાથી શુદ્ધિ થાય છે—રજક, ચર્મકાર, નટ અને બુરુડ પણ।

Verse 32

कैवर्त्तमेदभिल्लाश्व सत्पैते ह्यन्त्यजाः स्मृताः । भुक्त्वा चैषां स्त्रियो गत्वा पीत्वा यः प्रतिगृह्यते ॥ ३२ ॥

કૈવર્ત, મેદ, ભિલ્લ, અશ્વ અને સત્પૈત—આ બધા અંત્યજ ગણાય છે. જે તેમના અન્નને ખાય, તેમની સ્ત્રીઓ પાસે જાય, અથવા તેમની સાથે પીીને તેમની દાન/આતિથ્ય સ્વીકારે, તે દોષનો ભાગી બને છે।

Verse 33

कृच्छ्रार्द्धमाचरेज्ज्ञानादैन्दवद्वयम् । मातरं गुरुपत्नीं च दुहितृभगिनीस्नुषाः ॥ ३३ ॥

જો કોઈ જાણીજોઈને માતા, ગુરુ પત્ની, પુત્રી, બહેન અથવા પુત્રવધૂ સાથે સંબંધ બાંધે, તો તેણે અડધું કૃચ્છ્ર વ્રત અને બે ઐન્દવ ઉપવાસ કરવા જોઈએ.

Verse 34

संगम्य प्रविशेदग्निं नान्याशुद्धिर्विधीयते । राज्ञीं प्रव्रजितां धात्रीं तथावर्णोत्तमामपि ॥ ३४ ॥

રાણી, સંન્યાસી સ્ત્રી, ધાત્રી અથવા ઉચ્ચ વર્ણની સ્ત્રી સાથે સંગમ કર્યા પછી અગ્નિમાં પ્રવેશ કરવો જોઈએ; આ સિવાય અન્ય કોઈ શુદ્ધિ નથી.

Verse 35

गत्वाकृच्छ्रद्वयं कुर्यात्सगोत्रामभिगम्य च । अमूषु पितृगोत्रासु मातृगोत्रगतासु च ॥ ३५ ॥

સગોત્ર સ્ત્રી, પછી ભલે તે પિતાના ગોત્રની હોય કે માતાના ગોત્રની, તેની સાથે ગમન કરવા પર બે કૃચ્છ્ર વ્રત કરવા જોઈએ.

Verse 36

परदारेषु सर्वेषु कृच्छ्रार्द्धं तपनं चरेत् । वेश्याभिगमने पापं व्यपोहन्ति द्विजास्तथा ॥ ३६ ॥

પારકી સ્ત્રી સાથે ગમન કરવા પર અડધું કૃચ્છ્ર અને તપન વ્રત કરવું જોઈએ. વેશ્યાગમનનું પાપ પણ દ્વિજો આ જ રીતે દૂર કરે છે.

Verse 37

पीत्वा सकृत्सुतत्पं च पञ्चरात्रं कुशोदकम् । गुरुतल्पगतो कुर्याद्रबाह्मणो विधिवद्रूतम् ॥ ३७ ॥

ગુરુ પત્ની સાથે ગમન કરનાર બ્રાહ્મણે એકવાર સુતપ્ત (ખૂબ ગરમ) દ્રવ્ય પીને અને પાંચ રાત સુધી કુશોદક પીને વિધિપૂર્વક વ્રત કરવું જોઈએ.

Verse 38

गोन्घस्य केचिदिच्छन्ति केचिच्चैवावकीर्णिनः । दण्डादूर्ध्वं प्रहारेण यस्तु गां विनिपातयेत् ॥ ३८ ॥

કેટલાક ગોહત્યારા માટે ‘ગોન્ઘા’ નામનું પ્રાયશ્ચિત્ત કહે છે, અને કેટલાક ‘અવકીર્ણિન’નું પ્રાયશ્ચિત્ત કહે છે. પરંતુ જે દંડની મર્યાદાથી ઉપર પ્રહાર કરીને ગાયને પડી જાય એવી રીતે ઘા કરે, તે ઘોર દોષનો ભાગી બને; તેને તે મુજબ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ.

Verse 39

द्विगुणं गोव्रतं तस्य प्रायश्चितं विशोधयेत् । अङ्गुष्टमात्रस्थूलस्तु बाहुमात्रप्रमाणकः ॥ ३९ ॥

તે દોષની શુદ્ધિ માટે દ્વિગુણ ‘ગોવ્રત’ રૂપે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ. નિર્ધારિત દંડ/ઉપકરણ અંગૂઠા જેટલું જાડું અને બાહુમાત્ર જેટલું લાંબું હોવું જોઈએ.

Verse 40

सार्द्रकस्सपालाश्च गोदण्डः परिकीर्त्तितः । गवां निपातने चैव गर्भोऽपि संभवेद्यदि ॥ ४० ॥

ભીનું લાકડું તથા પલાશ-લાકડું મળીને બનેલો દંડ ‘ગો-દંડ’ કહેવાયો છે. અને ગાયો/પશુને પાડી દેવા/મારવા સમયે જો ગર્ભપાત પણ થાય, તો તે પણ એ જ દોષમાં ગણાય છે.

Verse 41

एकैकशश्वरेत्कृच्छ्रं एषा गोन्घस्य निष्कृतिः । बन्धने रोधने चैव पोषणे वा गवां रुजाम् ॥ ४१ ॥

દરેક (ગાય માટે) એકેક કરીને ‘કૃચ્છ્ર’ તપ કરવો જોઈએ; આ જ ગો-પીડા (ગોન્ઘા)નું નિષ્કૃતિ-પ્રાયશ્ચિત્ત છે. ગાયને બાંધવી, રોકવી/કેદ કરવી, અથવા ગાયોના રોગમાં યોગ્ય પોષણ-સેવા ન કરવી—આ બધામાં પણ આ દોષ લાગુ પડે છે.

Verse 42

संपद्यते चेन्मरणं निमित्तेनैव लिप्यते । मूर्च्छितः पतितो वापि दण्डेनाभिहतस्ततः ॥ ४२ ॥

જો મૃત્યુ થાય, તો દોષનો હિસાબ માત્ર તાત્કાલિક કારણ મુજબ જ ગણાય છે. વ્યક્તિ મૂર્છિત હોય, પડી ગયો હોય, અથવા પછી દંડથી ઘાયલ થયો હોય—જવાબદારી તે ખાસ નિમિત્ત મુજબ જ માનવામાં આવે છે.

Verse 43

उत्थाय षट्पदं गच्छेत्सप्त पञ्चदशापि वा । ग्रासं वा यदि गृह्णीयात्तोयं वापि पिबेद्यदि ॥ ४३ ॥

જો કોઈ ઊઠીને છ પગલાં ચાલે—અથવા સાત, કે પંદર પણ—અથવા એક ગ્રાસ ભોજન લે, અથવા પાણી પણ પી લે, તો વ્રત/નિયમ ભંગ ગણાય; વિધાન મુજબ ફરીથી આરંભ કરવો।

Verse 44

सर्वव्याधिप्रनष्टानां प्रायश्चित्तं न विद्यते । कष्टलोष्टाश्मभिर्गावः शस्त्रैर्वा निहता यदि ॥ ४४ ॥

સર્વ પ્રકારની ઘોર વ્યાધિઓથી નષ્ટપ્રાય થયેલાઓ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત નથી—વિશેષ કરીને જો ગાયો લાકડાં, માટીના ઢેલા, પથ્થર અથવા શસ્ત્રથી મારાઈ હોય।

Verse 45

प्रायश्चित्तं स्मृतं तत्र शस्त्रे शस्त्रे निगद्यते । काष्टे सान्तपनं प्रोक्तं प्राजापत्यं तु लोष्टके ॥ ४५ ॥

તે પ્રસંગે શસ્ત્ર પ્રમાણે પ્રાયશ્ચિત્ત અલગ અલગ જણાવાયું છે. લાકડાંથી (હિંસા) થાય તો સાંતપન, અને માટીના ઢેલાથી થાય તો પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્ત કહેવાયું છે।

Verse 46

तप्तकृच्छ्रं तु पाषाणे शस्त्रे चाप्यतिकृच्छ्रकम् । औषधं स्नेहमाहारं दद्याद्गोब्राह्मणेषु च ॥ ४६ ॥

પથ્થર સંબંધિત અપરાધમાં તપ્તકૃચ્છ્ર, અને શસ્ત્ર સંબંધિત અપરાધમાં વધુ કઠોર અતિકૃચ્છ્ર કરવો. તેમજ ઔષધ, ઘૃતાદિ સ્નેહદ્રવ્ય અને આહારનું દાન—વિશેષ કરીને ગાયો અને બ્રાહ્મણોને—આપવું।

Verse 47

दीयमाने विपत्तिः स्यात्प्रायश्चित्तं तदा नहि । तैलभेषजपाने च भेषजानां च भक्षणे ॥ ४७ ॥

દાન/અર્પણ આપતી વેળાએ જો કોઈ વિપત્તિ થાય, તો ત્યારે પ્રાયશ્ચિત્ત જરૂરી નથી. તેમ જ તેલ અથવા ઔષધપાનમાં, અને ઔષધિઓના ભક્ષણમાં પણ પ્રાયશ્ચિત્ત જણાવાયું નથી।

Verse 48

निशल्यकरणे चैव प्रायश्चित्तं न विद्यते । वत्सानां कण्ठबन्धेन क्रिययाभेषजेन तु ॥ ४८ ॥

નિશલ્યકરણના કર્મ માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત નથી; વાછરડાંના વિષયમાં તો કણ્ઠબંધન વગેરે વ્યવહારિક ક્રિયા તથા ઔષધિ દ્વારા જ ઉપચાર કરવો।

Verse 49

सायं संगोपनार्थं च त्वदोषो रोषबन्धयोः । पादे चैवास्य रोमाणि द्विपादे श्मश्रु केवलम् ॥ ४९ ॥

સાંજે રક્ષણાર્થે ગોપન કરવું યોગ્ય છે; પરંતુ તારો દોષ ક્રોધમાં અને વૈર-બંધનમાં છે. અને તેના દેહમાં—પગે રોમ હોય છે, દ્વિપાદ મનુષ્યમાં તો માત્ર દાઢી જ હોય છે।

Verse 50

त्रिपादे तु शिखावर्तं मूले सर्वं समाचरेत् । सर्वान्केशान्समुद्धृत्य छेदयेदङ्गुलद्वयम् ॥ ५० ॥

મસ્તકના તૃતીય ભાગમાં શિખાવર્તને મૂળસ્થાને યોગ્ય રીતે ગોઠવવો. સર્વ કેશ એકત્ર કરીને બે આંગળના પ્રમાણ જેટલું રાખીને કાપવું।

Verse 51

एवमेव तु नारीणां मुण्डनं शिरसः स्मृतम् । न स्त्रिया वपनं कार्यं न च वीरासनं स्मृतम् ॥ ५१ ॥

આ જ રીતે સ્ત્રીઓ માટે પણ શિરમુંડન સ્મૃત છે. પરંતુ સ્ત્રીએ પૂર્ણ વપન (નિત્ય પ્રથા તરીકે) કરવું નહીં, અને તેના માટે વીરાસન પણ સ્મૃત નથી।

Verse 52

न च गोष्टे निवासोऽस्ति न गच्छन्तीमनुव्रजेत् । राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः ॥ ५२ ॥

ગોશાળામાં નિવાસ કરવો નહીં, અને ક્યાંય જતી સ્ત્રીના પાછળ અનુસરવું નહીં—ભલે તે રાજા હોય, રાજપુત્ર હોય, અથવા બહુશ્રુત બ્રાહ્મણ હોય।

Verse 53

अकृत्वा वपनं तेषां प्रायश्चित्तं विनिर्द्दिशेत् । केशानां रक्षणार्थं च द्विगुणं व्रतमादिशेत् ॥ ५३ ॥

જો તેમણે વપન (મુંડન) ન કર્યું હોય, તો તેમના માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત કરવું જોઈએ; અને કેશરક્ષણ માટે દ્વિગુણ વ્રત આદેશવું જોઈએ।

Verse 54

द्विगुणे गतु व्रते चीर्णे द्विगुणा व्रतदक्षिणा ॥ ५४ ॥

વ્રતને દ્વિગુણ રીતે ગ્રહણ કરીને વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરવામાં આવે ત્યારે, તે વ્રતની દક્ષિણাও દ્વિગુણ આપવી જોઈએ।

Verse 55

पापं न क्षीयते हन्तुर्दाता च नरकं व्रजेत् । अश्रौतस्मार्तविहितं प्रायश्चित्तं वदन्ति ये ॥ ५५ ॥

હંતકનું પાપ ક્ષીણ થતું નથી, અને જે આ કાર્યને આદેશ/મંજૂરી આપે તે નરકમાં જાય—એવું તેઓ કહે છે, જે શ્રુતિ-સ્મૃતિથી અસંમત પ્રાયશ્ચિત્ત જણાવે છે।

Verse 56

तान्धर्मविन्घकर्तॄंश्च राजा दण्डेन पीडयेत् । न चैतान्पीडयेद्राजा कथंचित्काममोहितः ॥ ५६ ॥

ધર્મમાં વિઘ્ન કરનારાઓને રાજાએ દંડથી દમન કરવું જોઈએ; પરંતુ કામમોહમાં પડીને રાજાએ તેમને કોઈ રીતે પણ દંડ ન આપવો।

Verse 57

तत्पापं शतधाभूत्वा तमेव परिसर्पति । प्रायश्चित्ते ततश्चीर्णे कुर्याद्ब्राह्मणभोजनम् ॥ ५७ ॥

તે પાપ સોગણું બનીને એ જ વ્યક્તિ પર પાછું સરકી આવે છે. તેથી પ્રાયશ્ચિત્ત પૂર્ણ કર્યા પછી બ્રાહ્મણભોજન કરાવવું જોઈએ।

Verse 58

विंशतिर्गा वृषं चैकं दद्यात्तेषां च दक्षिणाम् । क्रिमिभिस्तृण संभूतैर्मक्षिकादिनिपातितैः ॥ ५८ ॥

વીસ ગાયો અને એક વृषભ તથા યથાવિધી દક્ષિણા દાન કરવી. તૃણમાંથી ઉત્પન્ન કૃમિઓ અને માખી વગેરે પડવાથી થતો દોષ દૂર કરવા આ પ્રાયશ્ચિત્ત કહેલું છે.

Verse 59

कृच्छ्रार्द्धं स प्रकुर्वीत शक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम् । प्रायश्चित्तं च कृत्वा वै भोजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ ५९ ॥

તે અર્ધ-કૃચ્છ્ર વ્રત કરવો અને પોતાની શક્તિ મુજબ દક્ષિણા આપવી. પ્રાયશ્ચિત્ત વિધિપૂર્વક કરીને પછી શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) ભોજન કરાવવું.

Verse 60

सुवर्णमानिकं दद्यात्ततः शुद्धिर्विधीयते । चाण्डालश्वपचैः स्पृष्टे निशि स्नानं विधीयते ॥ ६० ॥

નિયત પ્રમાણમાં સુવર્ણ દાન કરવું; ત્યાર પછી શુદ્ધિ વિધેય થાય છે. ચાંડાલ અથવા શ્વપચના સ્પર્શથી અશુદ્ધિ થાય તો રાત્રે સ્નાન કરવાનો વિધાન છે.

Verse 61

न वसेत्तत्र रात्रौ तु सद्यः स्नानेन शुद्ध्यति । वसेदथ यदा रात्रावज्ञानादविचक्षणः ॥ ६१ ॥

ત્યાં રાત્રે ન રહેવું; સ્નાનથી તરત શુદ્ધિ થાય છે. પરંતુ જો કોઈ અવિવેકી અજ્ઞાનવશ રાત્રે ત્યાં રહી જાય, તો તેણે તત્કાળ સ્નાન કરીને શુદ્ધ થવું જોઈએ.

Verse 62

तदा तस्य तु तत्पापं शतधा परिवर्तते । उद्गच्छन्ति च नक्षत्राण्युपरिष्टाच्च ये ग्रहाः ॥ ६२ ॥

ત્યારે તેનું તે પાપ સોગણું વધે છે; અને ઉપર ગતિ કરનાર નક્ષત્રો તથા ગ્રહો પણ (સાક્ષીરૂપે) ઉદય પામે છે.

Verse 63

संस्पृष्टे रश्मिभिस्तेषामुदकस्नानमाचरेत् । याश्चान्तर्जलवल्मीकमूषिकोषरवर्त्मसु ॥ ६३ ॥

જ્યારે તે (જળ) સૂર્યકિરણોથી સ્પર્શિત થાય, ત્યારે જળસ્નાન કરવું જોઈએ. તેમજ આંતરજળપ્રવાહના માર્ગોમાં—વાંબ, ઉંદરના બિલ, ખારી જમીન અને પગદંડીઓના માર્ગોમાં—સ્થિત જળ માટે પણ આ જ વિધિ છે.

Verse 64

श्मशाने शौचशेषे च न ग्राह्याः सत्प मृत्तिकाः । इष्टापूर्तं तु कर्त्तव्यं ब्राह्मणेन प्रयत्नतः ॥ ६४ ॥

શ્મશાનમાં તથા શૌચક્રિયા પછી અશૌચ બાકી હોય ત્યારે શુદ્ધ ઉપયોગ માટેની પવિત્ર માટી લેવી નહીં. પરંતુ બ્રાહ્મણે પ્રયત્નપૂર્વક ઇષ્ટ અને પૂર્ત—યજ્ઞાદિ પુણ્યકર્મો તથા લોકહિત દાન—અવશ્ય કરવું જોઈએ.

Verse 65

इष्टेन लभते स्वर्गं मोक्षं पूर्त्तेन चान्पुयात् । वित्तक्षेपो भवेदिष्टं तडागं पूर्त्तमुच्यते ॥ ६५ ॥

ઇષ્ટથી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે, અને પૂર્તથી મોક્ષ પણ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. યજ્ઞ-પૂજામાં ધનવ્યય કરવો ‘ઇષ્ટ’ કહેવાય; અને તળાવ (તડાગ) બનાવવું ‘પૂર્ત’ કહેવાયું છે.

Verse 66

आरामश्च विशेषेण देवद्रोण्यस्तथैव च । वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ॥ ६६ ॥

વિશેષ કરીને બગીચા-આરામો બનાવવું અને દેવકાર્ય માટે જળદ્રોણી સ્થાપવું; તેમજ વાપી (પગથિયાવાળી કૂવો), કૂવો, તળાવો બનાવવું અને દેવતાઓના મંદિરો/આયતનો નિર્માણ કરવું—આ બધું મહાપુણ્ય છે.

Verse 67

पतितान्युद्धरेद्यस्तु स पूर्वफलमश्नुते । शुक्लाया आहरेन्मूत्रं कृष्णाया गोः शकृत्तथा ॥ ६७ ॥

જે પતિતોને ઉદ્ધરે (સન્માર્ગે લાવે) છે, તે પૂર્વોક્ત ઉત્તમ ફળ ભોગવે છે. શ્વેત ગાયનું ગોમૂત્ર અને તેવી જ રીતે કૃષ્ણ ગાયનું ગોમય પણ વિધિપૂર્વક લાવવું જોઈએ.

Verse 68

ताम्रायाश्च पयो ग्राह्यं श्वेतायाश्च दधि स्मृतम् । कपिलाया घृतं ग्राह्यं महापातकनाशनम् ॥ ६८ ॥

તામ્રવર્ણ ગાયનું દૂધ ગ્રહણ કરવું, શ્વેત ગાયનું દહીં સ્મૃત છે. કપિલા ગાયનું ઘી ગ્રહણ કરવું—તે મહાપાતકોનો નાશ કરે છે.

Verse 69

कुशैस्तीर्थनदीतौयैः सर्वद्रव्यं पृथक् पृथक् । आहृत्य प्रणवेनैव उत्थाप्य प्रणवेन च ॥ ६९ ॥

કુશ અને તીર્થ-નદીના જળથી દરેક દ્રવ્ય અલગ અલગ રીતે લાવી, માત્ર પ્રણવ (ૐ)થી જ સર્વને ઉત્થાપન/સંસ્કાર કરીને, અને પ્રણવથી જ ફરી ઉત્થાપન કરવું.

Verse 70

प्रणवेन समालोड्य प्रणवेनैव संपिबेत् । पालाशे मध्यमे पर्णे भाण्डे ताम्रमये शुभे ॥ ७० ॥

પ્રણવ (ૐ)થી સારી રીતે હલાવી, પ્રણવ ઉચ્ચારતાં જ પીવું. શુભ તાંબાના પાત્રમાં, મધ્યમાં પલાશનું પાન રાખેલું હોય તે રીતે.

Verse 71

पिबेत्पुष्करपर्णे वा मृन्मये वा कुशोदकम् । सूतके तु समुत्पन्ने द्वितीये समुपस्थिते ॥ ७१ ॥

સૂતક ઉત્પન્ન થાય ત્યારે અને બીજો દિવસ આવે ત્યારે, કુશોદક કમળના પાનમાં અથવા માટીના પાત્રમાં રાખીને પીવું જોઈએ.

Verse 72

द्वितीये नास्ति दोषस्तु प्रथमेनैव शुध्यति । जातेन शुध्यते जातं मृतेन मृतकं तथा ॥ ७२ ॥

બીજા પ્રસંગે દોષ નથી; પહેલાથી જ શુદ્ધિ થાય છે. જન્મથી જન્મસંબંધિત શુદ્ધ થાય છે, અને મૃત્યુથી મૃત્યુસંબંધિત પણ તેમ જ શુદ્ધ થાય છે.

Verse 73

गर्भसंस्त्रवणे मासे त्रीण्यहानि विनिर्दिशेत् ॥ ७३ ॥

જે માસમાં ગર્ભસ્રાવ (ગર્ભપાત) થાય, તે પ્રસંગે ત્રણ દિવસનો શૌચકાળ નિર્ધારિત કરવો।

Verse 74

रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्त्रावे विशुद्ध्यति । रजस्युपरते साध्वी स्नानेन स्त्री रजस्वला ॥ ७४ ॥

ગર્ભસ્રાવમાં જેટલા માસ (ગર્ભધારણ) થયા હોય, તેટલી રાત્રિઓ પછી શુદ્ધિ થાય છે. રજઃસ્રાવ બંધ થયા પછી રજસ્વલા સ્ત્રી સ્નાનથી શુદ્ધ થાય છે।

Verse 75

स्वगोत्राद्भृश्यते नारी विवाहात्सप्तमे पदे । स्वामिगोत्रेण कर्त्तव्यास्तस्याः पिण्डोदकक्रियाः ॥ ७५ ॥

વિવાહના સાતમા પગલે સ્ત્રી પોતાના ગોત્રથી વિભક્ત ગણાય છે; ત્યાર પછી તેના પિંડ-ઉદકાદિ કર્મ પતિના ગોત્રથી કરવાં જોઈએ।

Verse 76

उद्देश्यं पिण्डदाने स्यात्पिण्डे पिण्डे द्विनामतः । षण्णां देयास्त्रयः पिण्डा एवं दाता न मुह्यति ॥ ७६ ॥

પિંડદানে ઉદ્દેશ્ય (જેનાં માટે) જણાવવો જોઈએ; દરેક પિંડ પર બે નામ ઉચ્ચારવા. છ જણ માટે ત્રણ પિંડ આપવા; આમ દાતા ગૂંચવાતો નથી।

Verse 77

स्वेन भर्त्रा सहस्त्राब्दं माताभुक्ता सुदैवतम् । पितामह्यपि स्वेनैव स्वेनैव प्रपितामही ॥ ७७ ॥

માતાએ પોતાના પતિ સાથે, સૌભાગ્ય અને દૈવી અનુગ્રહથી યુક્ત થઈ, સહસ્ર વર્ષ દાંપત્યસુખ ભોગવ્યું; તેમ જ પિતામહી પણ પોતાના પતિ સાથે, અને પ્રપિતામહી પણ તેમ જ।

Verse 78

वर्षे तु कुर्वीत मातापित्रोस्तु सत्कृतिम् । अदैवं भोजयेच्छ्राद्धं पिण्डमेकं तु निर्वपेत् ॥ ७८ ॥

વર્ષમાં એક વાર માતા-પિતાનું વિધિપૂર્વક સન્માન કરવું. દેવાર્પણ વિના કરાતા શ્રાદ્ધમાં આમંત્રિતોને ભોજન કરાવવું અને એક જ પિંડ અર્પણ કરવો.

Verse 79

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिश्राद्धमथापरम् । पार्वणं चेति विज्ञेयं श्राद्धं प़ञ्चविधं बुधैः ॥ ७९ ॥

બુદ્ધિમાનો શ્રાદ્ધને પાંચ પ્રકારનું માને છે—નિત્ય, નૈમિત્તિક, કામ્ય, વૃદ્ધિ-શ્રાદ્ધ અને પાર્વણ શ્રાદ્ધ.

Verse 80

ग्रहोपरागे संक्रान्तौ पर्वोत्सवमलालये । निर्वपेत्र्रीन्नरः पिण्डानेकमेव मृतेऽहनि ॥ ८० ॥

ગ્રહણ, સંક્રાંતિ, પર્વ-ઉત્સવ અને આપત્તિના સમયમાં મનુષ્યે ત્રણ પિંડ અર્પણ કરવા; પરંતુ મૃત્યુદિને માત્ર એક જ પિંડ અર્પણ કરવો.

Verse 81

अनूढ न पृथक्कन्या पिण्डे गोत्रे च सूतके । पाणिग्रहणमन्त्राभ्यां स्वगोत्राद्भ्रश्यते ततः ॥ ८१ ॥

અવિવાહિત કન્યા પિંડ, ગોત્ર અને સૂતકમાં પિતૃકુલથી અલગ માનાતી નથી. પરંતુ પાણિગ્રહણ મંત્રોથી લગ્નવિધિ પૂર્ણ થતાં તે પોતાના (પૈતૃક) ગોત્રથી વિમુખ થાય છે.

Verse 82

येन येन तु वर्णेन या कान्या परिणीयते । तत्समं सूतकं याति तथापिण्डोदकेऽपि च ॥ ८२ ॥

કન્યાનું જે વર્ણમાં લગ્ન થાય, તે વર્ણ જેટલું જ સૂતક તેને લાગુ પડે; તેમજ પિંડ અને ઉદક (તર્પણ) વિષયમાં પણ એ જ નિયમ છે.

Verse 83

विवाहे चैव संवृत्ते चतुर्थेऽहनिरात्रिषु । एकत्वं सा व्रजेद्भर्तुः पिण्डे गोत्रे च सूतके ॥ ८३ ॥

વિવાહ વિધિપૂર્વક પૂર્ણ થયા પછી ચોથા દિવસ-રાત્રિએ પત્ની પતિ સાથે એકત્વ પામે છે—પિંડ, ગોત્ર અને સૂતકમાં પણ તે તેની સહભાગિની ગણાય છે।

Verse 84

प्रथमेऽह्नि द्वितीये वा तृतीये वा चतुर्थके । अस्थिसंचयनं कार्यं बन्धुभिर्हितबुद्धिभिः ॥ ८४ ॥

પ્રથમ દિવસે, બીજા, ત્રીજા અથવા ચોથા—આ પૈકી કોઈ પણ દિવસે હિતબુદ્ધિ ધરાવતા સગાઓએ અસ્થિ-સંચય કરવો જોઈએ।

Verse 85

चतुर्थे पञ्चमे चैव सत्पमे नवमे तथा । अस्थिसंचयनं प्रोक्तं वर्णानामनुपूर्वशः ॥ ८५ ॥

વર્ણોના ક્રમ અનુસાર અસ્થિ-સંચય ચોથા, પાંચમા, સાતમા અને નવમા દિવસે કરવો એમ કહેલું છે।

Verse 86

एकादशाहे प्रेतस्य यस्य चोत्सृज्यते वृषः । मुच्यते प्रेतलोकात्स स्वर्गलोके महीयते ॥ ८६ ॥

જે પ્રેત માટે એકાદશાહે વૃષભ-ઉત્સર્જન કરવામાં આવે છે, તે પ્રેતલોકમાંથી મુક્ત થઈ સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે।

Verse 87

नाभिमात्रे जले स्थित्वा हृदयेन तु चिन्तयेत् । आगच्छन्तु मे पितरो गृह्णन्त्वेताञ्जाञ्जलीन् ॥ ८७ ॥

નાભિ સુધી જળમાં ઊભા રહી હૃદયથી એમ ચિંતન કરવું—“મારા પિતરો આવો અને મારી આ અંજલિ-અર્પણો ગ્રહણ કરો।”

Verse 88

हस्तौ कृत्वा तु संयुक्तौ पूरचित्वा जलेन च । गोश्रृङ्गमात्रमुद्धृत्य जलमध्ये विनिः क्षिपेत् ॥ ८८ ॥

બન્ને હાથ જોડીને જળથી ભરી, ગાયના શિંગ જેટલું જ જળ ઉઠાવી, તે જળના મધ્યમાં ફરી અર્પણ કરી દેવું।

Verse 89

आकाशे च क्षिपेद्वारि वारिस्थो दक्षघिणामुखः । पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणादिक् तथैव च ॥ ८९ ॥

જળમાં ઊભા રહી દક્ષિણમુખ થઈ, જમણા હાથથી જળ લઈને આકાશમાં છાંટવું; કારણ કે પિતૃઓનું સ્થાન આકાશ છે અને તેમની દિશા દક્ષિણ છે।

Verse 90

आपो देवगणाः प्रोक्ता आपः पितृगणास्तथा । तस्मादस्य जलं देयं पितॄणां हितमिच्छता ॥ ९० ॥

‘આપઃ’ દેવગણ તરીકે કહ્યાં છે અને ‘આપઃ’ પિતૃગણ પણ છે; તેથી પિતૃહિત ઇચ્છનારએ તેમને જળ અર્પણ કરવું।

Verse 91

दिवासूर्यांशुसंतत्पं रात्रौ नक्षत्रमारुतैः । मध्ययोरप्युभाभ्यां च पवित्रं सर्वदा जलम् ॥ ९१ ॥

દિવસે સૂર્યકિરણોથી તપ્ત અને રાત્રે નક્ષત્રોની નીચે પવનથી સ્પર્શિત—આ બન્ને વચ્ચેના સમયમાં પણ જળ સર્વદા પવિત્ર રહે છે।

Verse 92

स्वभावयुक्तमव्यक्तममेध्येन सदा शुचिः । भाण्डस्थं धरणीस्थं वा पवित्रं सर्वदा जलम् ॥ ९२ ॥

જળ સ્વભાવથી જ અવ્યક્ત નિર્મળ અને સદા શુદ્ધ છે; અશુદ્ધ વસ્તુના સ્પર્શમાં પણ—પાત્રમાં હોય કે ધરતી પર—જળ સર્વદા પાવન રહે છે।

Verse 93

देवतानां पितॄणां च जलं दद्याज्जलाञ्जलीन् । असंस्कृतप्रमीतानां स्थले दद्याद्विचक्षणः ॥ ९३ ॥

દેવતાઓ અને પિતૃઓને અંજલિરૂપે જલ અર્પણ કરવું જોઈએ. સંસ્કાર વિના મૃત્યુ પામેલાઓ માટે પણ વિવેકી પુરુષ યોગ્ય સ્થાને જલદાન કરે.

Verse 94

श्राद्धे हवनकाले च दद्यादेकेन पाणिना । उभाभ्यां तर्पणे दद्यादेष धर्मो व्यवस्थितः ॥ ९४ ॥

શ્રાદ્ધ અને હવનકાળે એક હાથથી અર્પણ/દાન કરવું. પરંતુ તર્પણમાં બંને હાથથી આપવું—આ જ સુસ્થાપિત ધર્મ છે.

Verse 95

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे धर्मशान्तिनिर्देशो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥

આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના પ્રથમ પાદમાં ‘ધર્મશાંતિનિર્દેશ’ નામનો ચૌદમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.