Dharmānukathana (Narration of Dharma)

Verse 1

धर्मराज उवाच । देवतायतनं यस्तु कुरुते कारयत्यपि । शिवस्यापि हरेर्वापि तस्य पुण्यफलं शृणु 1. ॥ १ ॥

ધર્મરાજ બોલ્યા—જે કોઈ દેવતાનું મંદિર બનાવે છે અથવા બનાવડાવે છે, તે શિવનું હોય કે હરિ (વિષ્ણુ)નું, તેના પુણ્યફળને હવે સાંભળો।

Verse 2

मातृतः पितृतश्चैव लक्षकोटिकुलान्वितः । कल्पत्रयं विष्णुपदे तिष्ठत्येव न संशयः ॥ २ ॥

માતૃપક્ષ તથા પિતૃપક્ષની લાખ-કરોડ કુળપરંપરાઓ સહિત તે નિઃસંદેહ ત્રણ કલ્પ સુધી વિષ્ણુપદ (પરમ ધામ) માં નિવાસ કરે છે.

Verse 3

मृदैव कुरुते यस्तु देवतायतनं नरः । यावत्पुण्यं भवेत्तस्य तन्मे निगदतः शृणु ॥ ३ ॥

જે મનુષ્ય માત્ર માટીથી પણ દેવતાનું આયતન (મંદિર) બનાવે છે, તેને જેટલું પુણ્ય થાય છે તે હું કહું છું—સાંભળો.

Verse 4

दिव्यदेहधरो भूत्वा विमानवरमास्थितः । कल्पत्रयं विष्णुपदे तिष्ठत्येव न संशयः ॥ ४ ॥

દિવ્ય દેહ ધારણ કરીને અને શ્રેષ્ઠ વિમાન પર આરૂઢ થઈ તે નિઃસંદેહ ત્રણ કલ્પ સુધી વિષ્ણુપદમાં રહે છે.

Verse 5

मृदैव कुरुते यस्तु देवतायतनं नरः । यावत्पुण्यं भवेत्तस्य तन्मे निगदतः शृणु ॥ ५ ॥

જે મનુષ્ય માત્ર માટીથી પણ દેવતાનું આયતન (મંદિર) બનાવે છે, તેને જેટલું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે તે મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 6

दिव्यदेहधरो भूत्वा विमानवरमास्थितः । कल्पत्रयं विष्णुपदे स्थित्वा ब्रह्मपुरं व्रजेत् ॥ ६ ॥

દિવ્ય દેહ ધારણ કરીને અને શ્રેષ્ઠ વિમાન પર આરૂઢ થઈ, તે ત્રણ કલ્પ સુધી વિષ્ણુપદમાં સ્થિત રહે છે; ત્યારબાદ બ્રહ્મપુર (બ્રહ્માની નગરી) તરફ જાય છે.

Verse 7

कल्पद्वयं स्थितस्तत्र पुनः कल्पं वसेद्दिवि । ततस्तु योगिनामेव कुले जातो दयान्वितः ॥ ७ ॥

ત્યાં બે કલ્પ સુધી રહી, પછી વધુ એક કલ્પ સ્વર્ગમાં વસ્યો. ત્યારબાદ યોગીઓના જ કુળમાં દયાસંપન્ન બની જન્મ્યો।

Verse 8

वैष्णवं योगमास्थाय मुक्तिं व्रजति शाश्वतीम् । दारुभिः कुरुते यस्तु तस्य स्याद् द्विगुणं फलम् ॥ ८ ॥

જે વૈષ્ણવ યોગનો આશ્રય લે છે તે શાશ્વત મુક્તિ પામે છે. અને જે પવિત્ર દારુ (લાકડાં) વડે તે કરે, તેને દ્વિગુણ ફળ મળે।

Verse 9

त्रिगुणं चेष्टकाभिस्तु शिलाभिस्तच्चतुर्गुणम् । स्फाटिकाभिः शिलाभिस्तु ज्ञेयं दशगुणोत्तरम् ॥ ९ ॥

ઇષ્ટકાઓ (ઈંટો) વડે કરવાથી ફળ ત્રિગુણ, શિલાપટ્ટોથી કરવાથી ચતુર્ગુણ થાય છે. સ્ફટિક શિલાઓથી કરેલું દશગુણ વધુ પુણ્યદાયક જાણવું।

Verse 10

ताम्रीभिस्तच्छतगुणं हेम्ना कोटिगुणं भवेत् । देवालयं तडागं वा ग्रामं वा पालयेत्तु यः ॥ १० ॥

તામ્રથી કરવાથી પુણ્ય શતગુણ થાય છે, અને સોનાથી કરવાથી કોટિગુણ થાય. જે દેવાલય, તડાગ (તળાવ) અથવા ગામનું રક્ષણ કરે, તે પણ એવો જ બહુગુણ ફળ પામે।

Verse 11

कर्तुःशतगुणं तस्य पुण्यं भवति भूपते । देवालयस्य शुश्रूषां लेपसेचनमण्डनैः ॥ ११ ॥

હે ભૂપતે! જે લેપન, સેચન (જળ છાંટવું) અને મંડન દ્વારા દેવાલયની શুশ્રૂષા કરે છે, તેનું પુણ્ય સામાન્ય કર્તા કરતાં શતગુણ થાય છે।

Verse 12

कुर्याद्यत्सततं भक्त्या तस्य पुण्यमनन्तकम् । वेतनाद्विष्टितो वापि पुण्यकर्मप्रवर्त्तिताः ॥ १२ ॥

માણસ જે કંઈ સતત ભક્તિથી કરે છે, તેનું પુણ્ય અનંત બને છે. વેતન માટે કે બળજબરીની સેવામાં લગાડાયેલા લોકો પણ એથી પુણ્યકર્મમાં પ્રવૃત્ત થાય છે.

Verse 13

ते गच्छन्ति धराधाराः शाश्वतं वैष्णवं पदम् । तडागार्द्धफलं राजन्कासारे परिकीर्तितम् ॥ १३ ॥

એવા ધરાધાર—લોકહિતકારી—શાશ્વત વૈષ્ણવ પદને પામે છે. હે રાજન, કાસાર (નાનું તળાવ)નું ફળ તડાગ (મોટા જળાશય)ના અડધા પુણ્ય સમાન કહેવાયું છે.

Verse 14

कूपे पादफलं ज्ञेयं वाप्यां पद्माकरोन्मितम् । वापीशतगुणं प्रोक्तं कुल्यायां भूपतेः फलम् ॥ १४ ॥

કૂપનું ફળ ચોથું ભાગ જાણવું; અને વાપી (તળાવ)નું ફળ તેમાં રહેલા પદ્માકરોની સંખ્યાનુસાર છે. મોટા ટાંકા/જળાશયનું ફળ તળાવથી સોગણું કહેવાયું છે; અને કુલ્યા (નહેર)નું ફળ, હે ભૂપતિ, રાજાને જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 15

दृषद्भिस्तु धनी कुर्यान्मृदा निष्किञ्चनो जनः । तयोः फलं समानं स्यादित्याह कमलोद्भवः ॥ १५ ॥

ધનવાને પથ્થરોથી આ કાર્ય કરવું, અને નિષ્કિંચન જન માટીથી કરી શકે; બંનેનું ફળ સમાન છે—એવું કમલોદ્ભવ (બ્રહ્મા)એ કહ્યું છે.

Verse 16

दद्यादाढ्यस्तु नगरं हस्तमात्रमकिञ्चनः । भुवं तयोः समफलं प्राहुर्वेदविदो जनाः ॥ १६ ॥

ધનવાન તો એક નગર સુધી દાન આપે, અને અકિંચન હાથમાં સમાય એટલું જ આપે; વેદવિદો કહે છે કે બંને દાનોનું ફળ સમાન છે.

Verse 17

धनाढ्यः कुरुते यस्तु तडागं फलसाधनम् । दरिद्र ः कुरुते कूपं समं पुण्यं प्रकीर्तितम् ॥ १७ ॥

જે ધનવાન લોકહિત માટે ફળદાયક તળાવ બનાવે અને જે ગરીબ કૂવો ખોદાવે—બન્નેનું પુણ્ય સમાન કહેવાયું છે।

Verse 18

आश्रमं कारयेद्यस्तु बहुजन्तूपकारकम् । स याति ब्रह्मभुवनं कुलत्रयसमन्वितः ॥ १८ ॥

જે બહુ જીવના ઉપકાર માટે આશ્રમ બનાવડાવે, તે પોતાના કુળની ત્રણ પેઢીઓ સહિત બ્રહ્મલોકને પામે છે।

Verse 19

धेनुर्वा ब्राह्मणो वापि यो वा को वापि भूपते । क्षणार्द्धं तस्य छायायां तिष्ठन्स्वर्गं नयत्यमुम् ॥ १९ ॥

હે ભૂપતે, ગાય હોય કે બ્રાહ્મણ—અથવા કોઈ પણ—તેની છાયામાં અર્ધ ક્ષણ પણ ઊભો રહે તો તે પુણ્યથી સ્વર્ગે લઈ જવાય છે।

Verse 20

आरामकारका राजन्देवतागृहकारिणः । तडागग्रामकर्त्तारः पूज्यन्ते हरिणा सह ॥ २० ॥

હે રાજન, જે આરામ-ઉદ્યાન બનાવે, જે દેવતાઓના મંદિર બાંધે, અને જે તળાવ તથા ગામ સ્થાપે—તેઓ હરિ સાથે પૂજાય છે।

Verse 21

सर्वलोकोपकारार्थं पुष्पारामं जनेश्वर । कुर्वते देवतार्थं वा तेषां पुण्यफलं शृणु ॥ २१ ॥

હે જનેશ્વર, સર્વ લોકોના ઉપકાર માટે અથવા દેવતાઓને અર્પણ માટે જે પુષ્પ-ઉદ્યાન કરે છે—તેમનું પુણ્યફળ સાંભળો।

Verse 22

तत्र यावन्ति पर्णानि कुसुमानि भवन्ति च । तावद्वर्षाणि नाकस्थो मोदते कुलकोटिभिः ॥ २२ ॥

ત્યાં જેટલાં પાનાં અને પુષ્પો હોય, તેટલાં વર્ષો સુધી સ્વર્ગપ્રાપ્ત પુરુષ દેવલોકમાં પોતાના કુલની કરોડો સાથે આનંદ કરે છે।

Verse 23

प्राकारकारिणस्तस्य कण्टकावरणप्रदाः । प्रयान्ति ब्रह्मणः स्थानं युगानामेकसप्ततिम् ॥ २३ ॥

જે તેના માટે રક્ષણપ્રાકાર બનાવે છે અને કાંટાથી બચાવવા આવરણ આપે છે, તેઓ એકોતેર યુગ સુધી બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 24

तुलसीरोपणं ये तु कुर्वते मनुजेश्वर । तेषां पुण्यफलं राजन्वदतो मे निशामय ॥ २४ ॥

હે મનુજેશ્વર! જે તુલસીનું રોપણ કરે છે, હે રાજન, તેમના પુણ્યફળને હું કહું છું—ધ્યાનથી સાંભળો।

Verse 25

सप्तकोटिकुलैर्युक्तो मातृतः पितृतस्तथा । वसेत्कल्पशतं साग्रं नारायणपदे नृप ॥ २५ ॥

હે નૃપ! માતૃપક્ષ તથા પિતૃપક્ષથી સાત કરોડ કુળો સાથે જોડાયેલો પુરુષ નારાયણના ધામમાં સો કલ્પથી પણ વધુ સમય વસે છે।

Verse 26

ऊर्ध्वपुण्ड्रधरो यस्तु तुलसीमूलमृत्स्नया । गोपिकाचन्दनेनापि चित्रकूटमृदापि वा । गङ्गामृत्तिकया चैव तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ २६ ॥

જે તુલસીના મૂળની પવિત્ર માટીથી, અથવા ગોપીચંદનથી, અથવા ચિત્રકૂટની મૃદાથી, કે ગંગાની મૃત્તિકાથી ઊર્ધ્વપુંડ્ર ધારણ કરે છે—તેનું પુણ્યફળ સાંભળો।

Verse 27

विमानवरमारुढो गन्धर्वाप्सरसां गणैः । सङ्गीयमानचरितो मोदते विष्णुमन्दिरे ॥ २७ ॥

ઉત્તમ દિવ્ય વિમાન પર આરુઢ થઈ, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના ગણો સાથે, જેના ચરિત્રનું કીર્તન ગવાય છે—તે વિષ્ણુ-મંદિરધામમાં આનંદ કરે છે।

Verse 28

पत्राणि तुलसीमूलाद्यावन्ति पतितानि वै । तावन्ति ब्रह्महत्यादिपातकानि हतानि च ॥ २८ ॥

તુલસીના મૂળમાંથી જેટલા પાન પડ્યા હોય, એટલાં જ બ્રહ્મહત્યા આદિ પાતકો પણ નાશ પામે છે।

Verse 29

तुलस्यां सेचयेद्यस्तु जलं चुलुकमात्रकम् । क्षीरोदवासिना सार्द्धं वसेदाचन्द्र तारकम् ॥ २९ ॥

જે તુલસીને ચુલુકમાત્ર જળ પણ સિંચે છે, તે ક્ષીરસાગર-નિવાસી ભગવાન સાથે ચંદ્ર-તારા રહે ત્યાં સુધી વસે છે।

Verse 30

ददाति ब्राह्मणानां यः कोमलं तुलसीदलम् । स याति ब्रह्मसदने कुलत्रितयसंयुतः ॥ ३० ॥

જે બ્રાહ્મણોને તુલસીનું કોમળ પાન અર્પે છે, તે ત્રણ પેઢીઓનું ઉદ્ધાર કરનાર પુણ્યসহ બ્રહ્મસદનને પામે છે।

Verse 31

शालग्रामेऽपयेद्यस्तु तुलस्यास्तु दलानि च । स वसेद्विष्णुभवने यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ ३१ ॥

જે શાલગ્રામને તુલસીના પાન અર્પે છે, તે સર્વભૂત-પ્રલય સુધી વિષ્ણુભવનમાં વસે છે।

Verse 32

कण्टकावरणं यस्तु प्राकारं वापि कारयेत् । सोऽप्येकविंशतिकुलैर्मोदते विष्णुमन्दिरे ॥ ३२ ॥

જે કોઈ રક્ષણ માટે કાંટાળું વાડ અથવા ચારે બાજુ પ્રાકાર બનાવડાવે, તે એકવીસ કુળો સહિત વિષ્ણુ મંદિરમાં આનંદ પામે છે।

Verse 33

योऽच्चयेद्धरिपादाब्जं तुलस्याः कोमलैर्दलैः । न तस्य पुनरावृत्तिर्विष्णुलोकान्नरेश्वर ॥ ३३ ॥

હે નરેશ્વર! જે તુલસીના કોમળ પાંદડાંથી હરિના પાદપદ્મનું પૂજન કરે છે, તેને વિષ્ણુલોકમાંથી ફરી પાછું આવવું પડતું નથી।

Verse 34

द्वादश्यां पौर्णमास्यां यः क्षीरेण स्नापयेद्धरिम् । कुलायुतयुतः सोऽपि मोदते वैष्णवे पदे ॥ ३४ ॥

દ્વાદશી જ્યારે પૂર્ણિમા સાથે આવે ત્યારે જે દૂધથી હરિને સ્નાન કરાવે, તે દસ હજાર કુળોના પાપભાર હોવા છતાં વૈષ્ણવ પદમાં આનંદ પામે છે।

Verse 35

प्रस्थमात्रेण पयसा यः स्नापयति केशवम् । कुलायुतायुतयुतः सोऽपि विष्णुपुरे वसेत् ॥ ३५ ॥

જે કોઈ એક પ્રસ્થ જેટલા દૂધથી કેશવને સ્નાન કરાવે, તે અસંખ્ય કુળોના પુણ્યસમૃદ્ધિ સાથે વિષ્ણુપુરીમાં વસે છે।

Verse 36

घृतप्रस्थेन यो विष्णुं द्वादश्यां स्नापयेन्नरः । कुलकोटियुतो राजन्सायुज्यं लभते हरेः ॥ ३६ ॥

હે રાજન! જે મનુષ્ય દ્વાદશીએ એક પ્રસ્થ ઘીથી વિષ્ણુને સ્નાન કરાવે, તે કરોડો કુળોથી યુક્ત બની હરિનું સાયુજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 37

पञ्चामृतेन यः स्नानमेकादश्यां तु कारयेत् । विष्णोः सायुज्यकं तस्य भवेत्कुलशतायुतैः ॥ ३७ ॥

જે એકાદશીએ પંચામૃતથી સ્નાન કરાવે છે, તે ભગવાન વિષ્ણુનું સાયુજ્ય પામે છે; અને પોતાના કુલના લાખો જન સાથે તે ફળથી ધન્ય બને છે।

Verse 38

एकादश्यां पौर्णमास्यां द्वादश्यां वा नृपोत्तम । नालिकेरोदकैर्विष्णुं स्नापयेत्तत्फलं शृणु ॥ ३८ ॥

હે નૃપોત્તમ! એકાદશી, પૂર્ણિમા અથવા દ્વાદશીએ નાળિયેરના જળથી ભગવાન વિષ્ણુને સ્નાન કરાવ; તેનું ફળ સાંભળ।

Verse 39

दशजन्मार्जितैः पापैर्विमुक्तो नृपसत्तम । शतद्वयकुलैर्युक्तो मोदते विष्णुना सह ॥ ३९ ॥

હે નૃપસત્તમ! તે દસ જન્મોમાં સંચિત પાપોથી મુક્ત થઈ, પોતાના વંશના બે સો કુળો સાથે, ભગવાન વિષ્ણુ સાથે આનંદ કરે છે।

Verse 40

इक्षुत्येन देवेशं यः स्नापयति भूपते । केशवं लक्षपितृभिः सार्द्धं विष्णुपदं व्रजेत् ॥ ४० ॥

હે ભૂપતે! જે શેરડીના રસથી દેવેશ કેશવને સ્નાન કરાવે છે, તે લાખ પિતૃઓ સાથે વિષ્ણુપદને પામે છે।

Verse 41

पुष्पोदकेन गोविन्दं तथा गन्धोदकेन च । स्नापयित्वा हरिं भक्त्या वैष्णवं पदमाप्नुयात् ॥ ४१ ॥

પુષ્પમિશ્રિત જળ અને સુગંધિત જળથી ગોવિંદ-હરિને ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરાવી મનુષ્ય વૈષ્ણવ પદ, એટલે વિષ્ણુનું પરમ ધામ, પામે છે।

Verse 42

जलेन वस्त्रपूतेन यः स्नापयति माधवम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुना सह मोदते ॥ ४२ ॥

જે વસ્ત્રથી ગાળેલા શુદ્ધ જળથી માધવને સ્નાન કરાવે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુ સાથે આનંદ પામે છે।

Verse 43

क्षीराद्यैः स्नापयेद्यस्तु रविसङ्क्रमणे हरिम् । स वसेद्विष्णुसदने त्रिसप्तपुरुषैः सह ॥ ४३ ॥

સૂર્ય સંક્રાંતિના સમયે ક્ષીર વગેરે શુભ દ્રવ્યો વડે હરિને સ્નાન કરાવનાર, પોતાની એકવીસ પેઢીઓ સાથે વિષ્ણુના ધામમાં વસે છે।

Verse 44

शुक्लपक्षे चतुर्द्दश्यामष्टम्यां पूर्णिमादिने ॥ ४४ ॥

શુક્લ પક્ષમાં—ચતુર્દશી, અષ્ટમી અને પૂર્ણિમાના દિવસે (આ વિશેષ પુણ્યકાળ છે)।

Verse 45

एकादश्यां भानुवारे द्वादश्यां पञ्चमीतिथौ । सोमसूर्योपरागे च मन्वादिषु युगादिषु ॥ ४५ ॥

રવિવારે આવતી એકાદશી, પંચમી તિથિ સાથેની દ્વાદશી, ચંદ્રગ્રહણ અને સૂર્યગ્રહણનો સમય, તેમજ મન્વંતર અને યુગોના આરંભ—(આ વિશેષ પવિત્ર કાળ છે)।

Verse 46

अर्द्धोदये च सूर्यस्य पुष्यार्के रोहिणीबुधे । तथैव शनिरोहिण्यां भौमाश्विन्यां तथैव च ॥ ४६ ॥

સૂર્યના અર્ધોદય સમયે, સૂર્ય પુષ્ય નક્ષત્રમાં હોય ત્યારે, બુધ રોહિણીમાં હોય ત્યારે, શનિ રોહિણીમાં હોય ત્યારે, તેમજ મંગળ અશ્વિનીમાં હોય ત્યારે પણ (આ ઉપાસના વિશેષ ફળદાયી બને છે)।

Verse 47

शन्यां भृगुमृगे चैव भृगुरेवतिसङ्गमे । तथा बुधानुराधायां श्रवणार्के तथैव च ॥ ४७ ॥

જેમ શનિ મૃગશીર્ષ નક્ષત્રમાં હોય અને શુક્ર પણ મૃગશીર્ષમાં હોય; તેમજ શુક્ર રેવતી સાથે સંયોગમાં હોય; બુધ અનુરાધામાં હોય; અને એ જ રીતે સૂર્ય શ્રવણામાં હોય—ત્યારે પણ એ જ શુભ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 48

तथा च सोमश्रवणे हस्तयुक्ते बृहस्पतौ । बुधाष्टम्यां बुधाषाढे पुण्ये चान्ये दिने तथा ॥ ४८ ॥

એ જ રીતે, સોમવારે શ્રવણ નક્ષત્ર હોય ત્યારે, ગુરુવારે હસ્ત નક્ષત્રનો યોગ હોય ત્યારે; બુધવારે અષ્ટમી તિથિ પડે ત્યારે; અને પુણ્યમય આષાઢ-કાળમાં—તથા અન્ય પવિત્ર દિવસોમાં પણ—એ જ વિધિ કરવી જોઈએ।

Verse 49

स्नापयेत्पयसा विष्णुं शान्तिमान् वाग्यतः शुचिः । घृतेन मधुना वापि दध्ना वा तत्फलं शृणु ॥ ४९ ॥

મનથી શાંત, વાણીથી સંયમી અને શુચિ બનીને ભગવાન વિષ્ણુને દૂધથી સ્નાન કરાવવો; અથવા ઘી, મધ કે દહીંથી પણ. હવે તે વિધિનું ફળ સાંભળો।

Verse 50

सर्वयज्ञफलं प्राप्य सर्वपापविवर्जितः । वसेद्विष्णुपुरे सार्द्धं त्रिसप्तपुरुषैर्नृप ॥ ५० ॥

બધા યજ્ઞોના ફળને પ્રાપ્ત કરીને અને સર્વ પાપોથી રહિત થઈ, હે રાજન! તે એકવીસ પેઢીઓ સાથે વિષ્ણુપુરીમાં નિવાસ કરે છે।

Verse 51

तत्रैव ज्ञानमासाद्य योगिनामपि दुर्लभम् । मोक्षमाप्नोति नृपते पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ५१ ॥

ત્યાં જ યોગીઓ માટે પણ દુર્લભ એવા જ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરીને, હે નૃપતિ! તે મોક્ષને પામે છે, જ્યાં પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) અશક્ય છે।

Verse 52

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां सोमवारे च भूपते । शिवं संस्नाप्य दुग्धेन शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ५२ ॥

હે ભૂપતે! કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશી જો સોમવારે આવે, તો ભક્તિપૂર્વક શિવને દૂધથી અભિષેક કરનાર શિવસાયુજ્યને પામે છે.

Verse 53

नालिकेरोदकेनापि शिवं संस्नाप्य भक्तितः । अष्टम्यामिन्दुवारे वा शिवसायुज्यमश्नुते ॥ ५३ ॥

નાળિયેરના પાણીથી પણ જે ભક્તિપૂર્વક શિવને અભિષેક કરે, તે અષ્ટમીના દિવસે અથવા સોમવારે શિવસાયુજ્યને પામે છે.

Verse 54

शुक्लपक्षे चतुर्दश्यामष्टम्यां वापि भूपते । घृतेन मधुना स्नाप्य शिवं तत्साम्यतां व्रजेत् ॥ ५४ ॥

હે ભૂપતે! શુક્લપક્ષની ચતુર્દશી અથવા અષ્ટમીના દિવસે ઘી અને મધથી શિવને અભિષેક કરનાર શિવસામ્યતા (શિવસમાનતા) પામે છે.

Verse 55

तिलतैलेन संस्नाप्य विष्णुं वा शिवमेव च । स याति तत्तत्सारूप्यं पितृभिः सह सप्तभिः ॥ ५५ ॥

તલના તેલથી વિષ્ણુ અથવા શિવને અભિષેક કરનાર તે જ દેવતાનું સારૂપ્ય પામે છે અને પોતાના સાત પિતૃઓ સાથે કલ્યાણ પામે છે.

Verse 56

शिवमिक्षुरसेनापि यः स्नापयति भक्तितः । शिवलोके वसेत्कल्पं स सप्तपुरुषैः सह ॥ ५६ ॥

જે ભક્તિપૂર્વક શેરડીના રસથી પણ શિવને અભિષેક કરે, તે સાત પુરુષો (સાત પેઢીઓ) સાથે એક કલ્પ સુધી શિવલોકમાં વસે છે.

Verse 57

घृतेन स्नापयेल्लिङ्गमुत्थाने द्वादशीदिने । क्षीरेण वा महाभाग तत्फलं शृणु मद्गिरा ॥ ५७ ॥

હે મહાભાગ! ઉત્થાનની દ્વાદશીના દિવસે લિંગને ઘીથી અથવા દૂધથી સ્નાન કરાવવું. તે કર્મનું ફળ મારા વચનથી સાંભળો.

Verse 58

जन्मायुतार्जितैः पापैर्विमुक्तो मनुजो नृप । कोटिसङ्ख्यं समुद्धृत्य स्वकुलं शिवतां व्रजेत् ॥ ५८ ॥

હે નૃપ! મનુષ્ય અનેક જન્મોમાં સંચિત પાપોથી મુક્ત થાય છે; અને કરોડોની સંખ્યાવાળું પોતાનું કુળ ઉદ્ધરી શુભ ‘શિવતા’ને પામે છે.

Verse 59

सम्पूज्य गन्धकुसुमैर्विष्णुं विष्णुतिथौ नृप । जन्मायुतार्जितैः पापैर्मुक्तो व्रजति तत्पदम् ॥ ५९ ॥

હે નૃપ! વિષ્ણુ-તિથિએ સુગંધ અને પુષ્પોથી વિષ્ણુની વિધિવત પૂજા કરનાર, અનેક જન્મોના પાપોથી મુક્ત થઈ તેમના પરમ પદને પામે છે.

Verse 60

पद्मपुष्पेण यो विष्णुं शिवं वा पूजयन्नेरः । स याति विष्णुभवनं कुलकोटिसमन्वितः ॥ ६० ॥

જે મનુષ્ય અપ્રમાદી રહી કમળપુષ્પથી વિષ્ણુ કે શિવની પૂજા કરે છે, તે કરોડો કુળજનો સહિત વિષ્ણુભવનને પામે છે.

Verse 61

हरिं च केतकीपुष्पैः शिवं धत्तूरजैर्निशि । सम्पूज्य पापनिर्मुक्तो वसेद्विष्णुपुरे युगम् ॥ ६१ ॥

રાત્રે કેતકી પુષ્પોથી હરિની અને ધત્તૂરા પુષ્પોથી શિવની સમ્યક પૂજા કરીને, પાપમુક્ત થઈ વિષ્ણુપુરીમાં એક યુગ સુધી વસે છે.

Verse 62

हरिं तु चाम्पकैः पुष्पैरर्कपुष्पैश्च शङ्करम् । समभ्यर्च्य महाराज तत्तत्सालोक्यमाप्नुयात् ॥ ६२ ॥

હે મહારાજ! જે ચંપકના પુષ્પોથી હરિની અને અર્કના પુષ્પોથી શંકરની યથાવિધી આરાધના કરે છે, તે તે તે દેવતાના લોકમાં નિવાસ-સામ્યરૂપ સાલોક્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 63

शङ्करस्याथवा विष्णोर्घृतयुक्तं च गुग्गुलुम् । दत्त्वा धूपे नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ६३ ॥

જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક શંકર અથવા વિષ્ણુને ઘૃતમિશ્રિત ગુગ્ગુલુ ધૂપ અર્પે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 64

तिलतैलान्वितं दीपं विष्णोर्वा शङ्करस्य वा । दत्त्वा नरः सर्वकामान्संप्राप्नोति नृपोत्तम ॥ ६४ ॥

હે નૃપોત્તમ! જે મનુષ્ય વિષ્ણુ અથવા શંકરને તિલતેલથી ભરેલો દીવો અર્પે છે, તે સર્વ કામનાઓની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 65

घृतेन दीपं यो दद्याच्छङ्करायाथ विष्णवे । स मुक्तः सर्वपापेभ्यो गङ्गास्नानफलं लभेत् ॥ ६५ ॥

જે ઘૃતથી પ્રજ્વલિત દીવો શંકર તથા વિષ્ણુને અર્પે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ ગંગાસ્નાન સમાન પુણ્યફળ મેળવે છે.

Verse 66

ग्राम्येण वापि तैलेन राजन्नन्येन वा पुनः । दीपं दत्त्वा महाविष्णोः शिवस्यापि फलं शृणु ॥ ६६ ॥

હે રાજન! સામાન્ય તેલથી અથવા ફરી અન્ય કોઈ તેલથી મહાવિષ્ણુને દીવો અર્પણ કરીને—શિવના વિષયમાં પણ તેનું ફળ સાંભળો.

Verse 67

सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वैश्वर्यसमन्वितः । तत्तत्सालोक्यमाप्नोति त्रिःसप्तपुरुषान्वितः ॥ ६७ ॥

તે સર્વ પાપોથી મુક્ત અને સર્વ ઐશ્વર્યથી સમન્વિત થઈ, તે જ પ્રભુનું સાલોક્ય પ્રાપ્ત કરે છે; અને આ પુણ્ય એકવીસ પેઢીઓ સહિત ફળ આપે છે.

Verse 68

यद्यदिष्टतमं भोज्यं तत्तदीशाय विष्णवे । दत्वा तत्तत्पदं याति चत्वारिंशत्कुलान्वितः ॥ ६८ ॥

જે ભોજન તેને સર્વाधिक પ્રિય હોય, તે જ શ્રીવિષ્ણુને અર્પણ કરવાથી તે તદનુરૂપ દિવ્ય પદ પ્રાપ્ત કરે છે; અને તેના વંશની ચાલીસ પેઢીઓ પણ કલ્યાણ પામે છે.

Verse 69

यद्यदिष्टतमं वस्तु तत्तद्विप्राय दापयेत् । स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ६९ ॥

જે વસ્તુ તેને સર્વाधिक પ્રિય હોય, તે વિદ્વાન બ્રાહ્મણને દાન કરાવવી; તેથી તે વિષ્ણુભવનને પામે છે, જ્યાંથી પુનરાવર્તન દુર્લભ છે.

Verse 70

भ्रूणहा स्वर्णदानेन शुद्धो भवति भूपते । अन्नतोयसमं दानं न भूतं न भविष्यति ॥ ७० ॥

હે રાજન, ભ્રૂણહંતક પણ સ્વર્ણદાનથી શુદ્ધ થાય છે; પરંતુ અન્ન અને જળના દાન સમાન દાન ન ભૂતકાળમાં થયું છે, ન ભવિષ્યમાં થશે.

Verse 71

अन्नदः प्राणदः प्रोक्तः प्राणदश्चापि सर्वदः । सर्वदानफलं यस्मादन्नदस्य नृपोत्तम ॥ ७१ ॥

અન્નદાતાને પ્રાણદાતા કહેવાયો છે, અને પ્રાણદાતા જ ખરેખર સર્વદાતા છે; તેથી, હે નૃપોત્તમ, અન્નદાતાને સર્વ દાનોનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 72

अन्नदो ब्रह्मसदनं याति वंशायुतान्वितः । न तस्य पुनरावृत्तिरिति शास्त्रेषु निश्चितम् ॥ ७२ ॥

અન્નદાન કરનાર અયુત વંશજો સહિત બ્રહ્માના ધામને પામે છે; તેને પુનર્જન્મમાં પાછા ફરવું નથી—એવું શાસ્ત્રોમાં દૃઢ નિશ્ચિત છે।

Verse 73

सद्यस्तुष्टिकरं ज्ञेयं जलदानं यतोऽधिकम् । अन्नदानान्नृपश्रेष्ठ निर्दिष्टं ब्रह्मवादिभिः ॥ ७३ ॥

જલદાન તત્કાળ તૃપ્તિ કરાવનાર છે—એવું જાણવું; છતાં, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, બ્રહ્મવાદીઓએ અન્નદાનને તેનાથી પણ વધુ શ્રેષ્ઠ કહ્યું છે।

Verse 74

महापातकयुक्तो वा युक्तो वाप्युपपातकैः । जलदो मुच्यते तेभ्य इत्याह कमलोद्भवः ॥ ७४ ॥

કોઈ મહાપાતકથી દૂષિત હોય કે ઉપપાતકોથી યુક્ત હોય; જલદાન કરનાર તે દોષોથી મુક્ત થાય છે—એવું કમલોદ્ભવ (બ્રહ્મા) કહે છે।

Verse 75

शरीरमन्नजं प्राहुः प्राणानप्यन्नजान्विदुः । तस्मादन्नप्रदो ज्ञेयः प्राणदः पृथिवीपते ॥ ७५ ॥

શરીર અન્નજન્ય છે એમ કહે છે, અને પ્રાણ પણ અન્નમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે એમ જાણે છે. તેથી, હે પૃથ્વીપતે, અન્ન આપનારને પ્રાણદાતા જ માનવો।

Verse 76

यद्यत्तुष्टिकरं दानं सर्वकामफलप्रदम् । तस्मादन्नसमं दानं नास्ति भूपाल भूतले ॥ ७६ ॥

જે દાન તૃપ્તિ કરાવે અને સર્વ કામનાઓનું ફળ આપે; છતાં, હે ભૂપાલ, આ ભૂતલ પર અન્નદાન સમાન બીજું કોઈ દાન નથી।

Verse 77

अन्नदस्य कुले जाता आसहस्रं नृपोत्तम । नरकं ते न पश्यन्ति तस्मादन्नप्रदो वरः ॥ ७७ ॥

હે નૃપોત્તમ! અન્નદાન કરનારના કુળમાં જન્મેલા હજાર સુધીના લોકો નરક નથી જોતા; તેથી અન્નપ્રદાતા દાતાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 78

पादाभ्यङ्गं भक्तियुक्तो योऽतिथेः कुरुतेनरः । स स्नातः सर्वतीर्थेषु गङ्गास्नानपुरःसरम् ॥ ७८ ॥

જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક અતિથિના પગનું અભ્યંગ કરે છે, તે ગંગાસ્નાનને અગ્ર ગણાવી સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરેલું માનવામાં આવે છે.

Verse 79

तैलाभ्यङ्गं महाराज ब्राह्मणानां करोति यः । स स्नातोऽष्टशतं साग्रं गङ्गायां नात्र संशयः ॥ ७९ ॥

હે મહારાજ! જે બ્રાહ્મણોનું તૈલાભ્યંગ કરાવે છે, તે ગંગામાં આઠસો કરતાં વધુ વાર સ્નાન કરેલું માનવામાં આવે છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 80

रोगितान्ब्राह्मणान्यस्तु प्रेम्णा रक्षति रक्षकः । स कोटिकुलसंयुक्तो वसेद् ब्रह्मपुरे युगम् ॥ ८० ॥

જે રક્ષક પ્રેમપૂર્વક રોગગ્રસ્ત બ્રાહ્મણોની રક્ષા કરે છે, તે કરોડ કુળોના પુણ્યથી યુક્ત થઈ બ્રહ્મપુરમાં એક યુગ સુધી વસે છે.

Verse 81

यो रक्षेत्पृथिवीपाल रङ्कं वा रोगिणं नरम् । तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा सर्वान्कामान्प्रयच्छति ॥ ८१ ॥

હે પૃથિવીપાલ! જે ગરીબ કે રોગી મનુષ્યની રક્ષા કરે છે, તેના પર વિષ્ણુ પ્રસન્ન થઈ સર્વ કામનાઓ અર્પે છે.

Verse 82

मनसा कर्मणा वाचा यो रक्षेदामयान्वितम् । सर्वान्कामानवाप्नोति सर्वपापविवर्जितः ॥ ८२ ॥

જે મન, કર્મ અને વાણીથી રોગગ્રસ્તની રક્ષા અને સેવા કરે છે, તે સર્વ ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને સર્વ પાપોથી રહિત થાય છે।

Verse 83

यो ददाति महीपाल निवासं ब्राह्मणाय वै । तस्य प्रसन्नो देवेशः स्वलोकं सम्प्रयच्छति ॥ ८३ ॥

હે મહીપાલ! જે બ્રાહ્મણને નિવાસસ્થાન દાન આપે છે, તેના પર દેવેશ્વર પ્રસન્ન થઈ પોતાનું લોક અર્પે છે।

Verse 84

ब्राह्मणाय ब्रह्मविदे यो दद्याद्गां पयस्विनीम् । स याति ब्रह्मसदनमन्येषामतिदुर्लभम् ॥ ८४ ॥

જે બ્રહ્મવિદ્ બ્રાહ્મણને દૂધ આપતી ગાય દાન કરે છે, તે અન્ય માટે અતિ દુર્લભ એવા બ્રહ્મસદનને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 85

अन्येभ्यः प्रतिगृह्यापि यो दद्याद्गां पयस्विनीम् । तस्य पुण्यफलं वक्तुं नाहं शक्तोऽस्मि पण्डित ॥ ८५ ॥

હે પંડિત! અન્ય પાસેથી પ્રાપ્ત કરીને પણ જે દૂધ આપતી ગાય દાન કરે છે, તેના પુણ્યફળનું વર્ણન કરવા હું સમર્થ નથી।

Verse 86

कपिलां वेदविदुषे यो ददाति पयस्विनीम् । स एव रुद्रो भूपाल सर्वपापविवर्जितः ॥ ८६ ॥

હે ભূপાલ! જે વેદવિદને કપિલા, દૂધથી સમૃદ્ધ ગાય દાન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ રુદ્ર સમાન બને છે।

Verse 87

विप्राय वेदविदुषे दद्यादुभयतोमुखीम् । यस्तस्य पुण्यं सङ्ख्यातुं न शक्तोऽब्दशतैरपि ॥ ८७ ॥

વેદવિદ્ બ્રાહ્મણને ‘ઉભયતોમુખી’ દાન આપવું જોઈએ; તે દાનનું પુણ્ય તો સૈકડો વર્ષોમાં પણ કોઈ ગણાવી શકતું નથી।

Verse 88

तस्य पुण्यफलं राजञ्श्छृणु वक्ष्यामि तत्त्वतः । एकतः क्रतवः सर्वे समग्रवरदक्षिणाः ॥ ८८ ॥

હે રાજન, તેનું પુણ્યફળ તત્ત્વથી સાંભળો; એક તરફ તે શ્રેષ્ઠ અને પૂર્ણ દક્ષિણાઓসহ સર્વ ક્રતુઓ એકસાથે કરવાના ફળ સમાન છે।

Verse 89

एकतो भयभीतस्य प्राणिनः प्राणरक्षणम् । संरक्षति महीपाल यो विप्रं भयविह्वलम् ॥ ८९ ॥

એક તરફ આ ભયથી કંપતા પ્રાણીના પ્રાણરક્ષણ સમાન છે; તેમ જ જે રાજા ભયવિહ્વલ બ્રાહ્મણનું રક્ષણ કરે છે, તે જાણે પ્રાણ જ બચાવે છે।

Verse 90

स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । वस्त्रदो रुद्र भवनं कन्यादो ब्रह्मणः पदम् ॥ ९० ॥

તે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરેલો અને સર્વ યજ્ઞોમાં દીક્ષિત થયેલો માનવામાં આવે છે. વસ્ત્રદાતા રુદ્રધામને પામે છે, અને કન્યાદાતા બ્રહ્મપદ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 91

हेमदो विष्णुभवनं प्रयाति स्वकुलान्वितः । यस्तु कन्यामलङ्कृत्य ददात्यध्यात्मवेदिने ॥ ९१ ॥

સ્વકુલ સહિત સોનાદાન કરનાર વિષ્ણુધામને પામે છે. અને જે કન્યાને અલંકૃત કરીને અધ્યાત્મવિદને અર્પે છે, તે પણ એ જ પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 92

शतवंशसमायुक्तः स व्रजेद् ब्रह्मणः पदम् । कार्तिक्यां पौर्णमास्यां वा आषाढ्यां वापि भूपते ॥ ९२ ॥

હે ભૂપતે! જે શત વંશો વડે યુક્ત (પુણ્યવાન સંતતિસમ્પન્ન) હોય, તે બ્રહ્માના પદને પામે—કાર્તિક પૂર્ણિમાએ અથવા આષાઢ પૂર્ણિમાએ।

Verse 93

वृषभं शिवतुष्ट्यर्थमुत्सृजेत्तत्फलं शृणु । सप्तजन्मार्जितैः पापैर्विमुक्तो रुद्र रूपभाक् ॥ ९३ ॥

શિવની તૃપ્તિ માટે વृषભને મુક્ત કરવો જોઈએ—તેનું ફળ સાંભળો: સાત જન્મોમાં સંગ્રહિત પાપોથી મુક્ત થઈ તે રુદ્રસમાન રૂપ પામે છે।

Verse 94

कुलसप्ततिसंयुक्तो रुद्रे ण सह मोदते । शिवलिङ्गाङ्कितं कृत्वा महिषं यः समुत्सृजेत् ॥ ९४ ॥

જે શિવલિંગના ચિહ્નથી અંકિત કરીને મહિષને મુક્ત કરે છે, તે પોતાના કુલની સત્તર પેઢીઓ સાથે રુદ્ર સાથે આનંદ કરે છે।

Verse 95

न तस्य यातनालोको भवेन्नृपतिसत्तम । ताम्बूलदानं यः कुर्याच्छक्तितो नृपसत्तम ॥ ९५ ॥

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! જે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે તાંબૂલદાન કરે છે, તેને યાતના-લોકનો અનુભવ થતો નથી।

Verse 96

तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा ददात्यायुर्यशः श्रियम् । क्षीदो घृतदश्चैव मधुदो दधिदस्तथा ॥ ९६ ॥

એવા મનુષ્ય પર વિષ્ણુ અંતરમાં પ્રસન્ન થઈ આયુષ્ય, યશ અને શ્રી આપે છે. તેમ જ દૂધ, ઘી, મધ અને દહીં દાન કરનારને પણ આ ફળ મળે છે।

Verse 97

दिव्याब्दायुतपर्यन्तं स्वर्गलोके महीयते । प्रयाति ब्रह्मसदनमिक्षुदाता नृपोत्तम ॥ ९७ ॥

હે નૃપોત્તમ! જે ઇક્ષુ (ગણું) દાન કરે છે, તે દસ હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી સ્વર્ગલોકમાં પૂજિત થાય છે; ત્યારબાદ બ્રહ્માના સદનને પામે છે।

Verse 98

गन्धदः पुण्यफलदः प्रयाति ब्रह्मणः पदम् । गुडेक्षुरसदश्चैव प्रयाति क्षीरसागरम् ॥ ९८ ॥

સુગંધનું દાન પુણ્યફળ આપે છે અને દાતાને બ્રહ્મપદ સુધી પહોંચાડે છે; તેમજ ગોળ અને ઇક્ષુરસનું દાન કરનાર ક્ષીરસાગરને પામે છે।

Verse 99

भटानां जलदो याति सूर्यलोकमनुत्तमम् । विद्यादानेन सायुज्यं माधवस्य व्रजेन्नरः ॥ ९९ ॥

જરૂરિયાતમંદોને જળદાન કરનાર અનuttમ સૂર્યલોકને પામે છે; પરંતુ વિદ્યાદાન કરનાર મનુષ્ય માધવ (વિષ્ણુ) સાથે સાયુજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 100

विद्यादानं महीदानं गोदानं चोत्तमोत्तमम् । नरकादुद्धरन्त्येव जपवाहनदोहनात् ॥ १०० ॥

વિદ્યાદાન, ભૂમિદાન અને—સર્વોત્તમ—ગોદાન; જપ-યજ્ઞમાં ઉપયોગ, વાહનરૂપ સેવા અને દોહન દ્વારા આ દાન નરકમાંથી ઉદ્ધારે છે।

Verse 101

सर्वेषामपि दानानां विद्यादानं विशिष्यते । विद्यादानेन सायुज्यं विष्णोर्याति नृपोत्तम ॥ १०१ ॥

બધા દાનોમાં વિદ્યાદાન વિશેષ છે. હે નૃપોત્તમ! વિદ્યાદાનથી દાતા વિષ્ણુ સાથે સાયુજ્ય પામે છે।

Verse 102

नरस्त्विन्धनदानेन मुच्यते ह्युपपातकैः । शालग्रामशिलादानं महादानं प्रकीर्तितम् ॥ १०२ ॥

ઇંધણનું દાન કરવાથી મનુષ્ય નિશ્ચયે ઉપપાતકો (નાના પાપો)માંથી મુક્ત થાય છે. અને શાલગ્રામ-શિલાનું દાન મહાદાન તરીકે પ્રખ્યાત છે.

Verse 103

यद् दत्वा मोक्षमाप्नोति लिङ्गदानं तथा स्मृतम् । ब्रह्माण्डकोटिदानेन यत्फलं लभते नरः ॥ १०३ ॥

જે દાન આપવાથી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે, તેને લિંગદાન તરીકે સ્મૃત કરવામાં આવ્યું છે. તે મનુષ્યને કરોડો બ્રહ્માંડોના દાનથી મળતા ફળ સમાન ફળ આપે છે.

Verse 104

तत्फलं समवाप्नोति लिङ्गदानान्न संशयः । शालग्रामशिलादाने ततोऽपि द्विगुणं फलम् ॥ १०४ ॥

લિંગદાનથી તે ફળ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી. અને શાલગ્રામ-શિલાના દાનથી તેનાથી પણ દ્વિગુણું ફળ મળે છે.

Verse 105

शालग्रामशिलारूपी विष्णुरेवेति विश्रुतः । यो ददाति नरो दानं गृहेषु महतां प्रभो ॥ १०५ ॥

હે પ્રભુ, શાલગ્રામ-શિલાના રૂપમાં સ્વયં વિષ્ણુ જ વિરાજે છે—એવું પ્રસિદ્ધ છે. જે મનુષ્ય મહાનુભાવોના ઘરોમાં આ દાન કરે છે, તે મહાપુણ્ય પામે છે.

Verse 106

गङ्गास्नानफलं तस्य निश्चितं नृप जायते । रत्नान्वितसुवर्णस्य प्रदानेन नृपोत्तम ॥ १०६ ॥

હે નૃપોત્તમ, રત્નોથી યુક્ત સોનાનું દાન કરવાથી તે વ્યક્તિને નિશ્ચયે ગંગાસ્નાનનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, હે રાજન.

Verse 107

भुक्तिमुक्तिमवाप्नोति महादानं यतः स्मृतम् । नरो माणिक्यदानेन परं मोक्षमवाप्नुयात् ॥ १०७ ॥

ભોગ અને મુક્તિ બંને આપતું હોવાથી જેને ‘મહાદાન’ કહેવાયું છે, તે માણિક્યદાનથી મનુષ્ય પરમ મોક્ષપદ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 108

ध्रुवलोकमवाप्नोति वज्रदानेन मानवः । स्वर्गं विद्रुमदानेन रुद्र लोकमवाप्नुयात् ॥ १०८ ॥

વજ્ર (હીરો)ના દાનથી મનુષ્ય ધ્રુવલોક પ્રાપ્ત કરે છે; અને વિદ્રુમ (મૂંગા)ના દાનથી સ્વર્ગ તથા રુદ્રલોક પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 109

प्रयाति यानदानेन मुक्तादानेन चैन्दवम् । वैडूर्यदो रुद्र लोकं पुष्परागप्रदस्तथा ॥ १०९ ॥

યાનના દાનથી દિવ્યયાનમાર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે; મુક્તા (મોતી)ના દાનથી ચંદ્રલોક મળે છે. વૈડૂર્ય (લહસુનિયા) દાતા રુદ્રલોકને પામે છે, અને પુષ્પરાગ (પોખરાજ) દાતাও તેમ જ ઉત્તમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 110

पुष्परागप्रदानेन सर्वत्र सुखमश्नुते । अश्वदो ह्यश्वसान्निध्यं चिरं व्रजति भूमिप ॥ ११० ॥

પુષ્પરાગ (પોખરાજ)ના દાનથી સર્વત્ર સુખ ભોગવે છે. અને હે રાજન, અશ્વદાનથી દીર્ઘકાળ સુધી અશ્વોનું સાન્નિધ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 111

गजदानेन महता सर्वान्कामानवाप्नुयात् । प्रयाति यानदानेन स्वर्गं स्वर्यानमास्थितः ॥ १११ ॥

મહાન ગજદાનથી મનુષ્ય સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે. અને યાનદાનથી તે સ્વર્ગે જાય છે, સ્વર્ગીય વિમાન પર આરૂઢ થઈને.

Verse 112

महिषीदो जयत्येव ह्यपमृत्युं न संशयः । गवां तृणप्रदानेन रुद्र लोकमवाप्नुयात् ॥ ११२ ॥

મહિષી-ગાયનું દાન કરનાર નિઃસંદેહ અકાળમૃત્યુને જીતે છે. અને ગાયોને તૃણ-ચારો આપવાથી રુદ્રલોક (શિવધામ) પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 113

वारुणं लोकमाप्नोति महीश लवणप्रदः । स्वाश्रमाचारनिरता सर्वभूतहिते रताः ॥ ११३ ॥

હે રાજા, લવણ (મીઠું) દાન કરનાર વરુણલોકને પામે છે. અને જે પોતપોતાના આશ્રમધર્મના આચરણમાં નિરત રહી સર્વભૂતના હિતમાં રત છે, તેઓ પણ શુભ ગતિ પામે છે.

Verse 114

अदाम्भिका गतासूयाः प्रयान्ति ब्रह्मणः पदम् । परोपदेशनिरता वीतरागा विमत्सरा ॥ ११४ ॥

જે દંભરહિત, અસૂયારહિત, પરોપદેશમાં નિરત, વૈરાગ્યવાન અને મત્સરરહિત છે—તે બ્રહ્મપદને પામે છે.

Verse 115

हरिपादार्चनरताः प्रयान्ति सदनं हरेः । सत्सङ्गाह्लादनिरताः सत्कर्मसु सदोद्यताः ॥ ११५ ॥

જે હરિના પાદાર્ચનમાં રત છે, તે હરિના સદનને પામે છે. સત્સંગના આનંદમાં નિરત રહી તેઓ સદા સત્કર્મોમાં ઉદ્યત રહે છે.

Verse 116

परापवादविमुखाः प्रयान्ति हरिमन्दिरम् । नित्यं हितकरा ये तु ब्राह्मणेषु च गोषु च ॥ ११६ ॥

જે પરનિંદાથી વિમુખ રહે છે, તે હરિમંદિર (હરિધામ)ને પામે છે. અને જે બ્રાહ્મણો તથા ગાયો પ્રત્યે નિત્ય હિતકારી રહે છે, તેઓ પણ એ જ ગતિ પામે છે.

Verse 117

परस्त्रीसङ्गविमुखा न पश्यन्ति यमालयम् । जितेन्द्रि या जिताहारा गोषु क्षान्ताः सुशीलिनः ॥ ११७ ॥

જે પરસ્ત્રીસંગથી વિમુખ રહે છે, તે યમાલયને નથી જોતાં. ઇન્દ્રિયજયી, મિતાહારી, ગાયો પ્રત્યે ક્ષમાશીલ અને સુશીલ—એવા જન દંડલોકમાં જતા નથી.

Verse 118

ब्राह्मणेषु क्षमाशीलाः प्रयान्ति भवनं हरेः । अग्निशुश्रूषवश्चैव गुरुशुश्रूषकास्तथा ॥ ११८ ॥

જે બ્રાહ્મણો પ્રત્યે ક્ષમાશીલ છે, તેઓ હરિના ધામે જાય છે. તેમજ અગ્નિ-સેવામાં રત અને ગુરુ-સેવામાં નિષ્ઠાવાન જન પણ એ જ પદને પામે છે.

Verse 119

पतिशुश्रूषणरता न वै संसृतिभागिनः । सदा देवार्चनरता हरिनामपरायणाः ॥ ११९ ॥

પતિની શুশ્રૂષામાં રત સ્ત્રીઓ ખરેખર સંસારચક્રની ભાગીદાર નથી. જે સદા દેવાર્ચનમાં રત અને હરિનામમાં પરાયણ રહે છે, તે સંસારબંધનથી મુક્ત થાય છે.

Verse 120

प्रतिग्रहनिवृत्ताश्च प्रयान्ति परमं पदम् । अनाथं विप्रकुणपं ये दहेयुर्नृपोत्तम ॥ १२० ॥

જે પ્રતિગ્રહ (અધર્મકારક દાન સ્વીકાર)થી નિવૃત્ત રહે છે, તે પરમ પદને પામે છે. હે નૃપોત્તમ, જે અનાથ બ્રાહ્મણના દેહનું દાહ કરે છે, તે પણ પરમ ગતિ પામે છે.

Verse 121

अश्वमेधसहस्राणां फलमश्नुवते सदा । पत्रैः पुष्पैः फलैर्वापि जलैर्वा मनुजेश्वर ॥ १२१ ॥

હે મનુજેશ્વર, જે નિત્ય પત્ર, પુષ્પ, ફળ અથવા જળથી (ભગવાનનું) પૂજન કરે છે, તે સદા સહસ્ર અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન ફળ પામે છે.

Verse 122

पूजया रहितं लिङ्गमचर्येत्तत्फलं शृणु । अप्सरोगणगन्धर्वैः स्तूयमानो विमानगः ॥ १२२ ॥

વિધિપૂર્વક પૂજા વિના લિંગની આરાધના કરનારનું ફળ સાંભળો—તે દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરી અપ્સરા અને ગંધર્વગણોથી સ્તુત થાય છે।

Verse 123

प्रयाति शिवसान्निध्यमित्याह कमलोद्भवः । चुलुकोदकमात्रेण लिङ्गं संस्नाप्य भूमिप ॥ १२३ ॥

કમલોદ્ભવ (બ્રહ્મા) બોલ્યા—‘તે શિવસન્નિધિ પ્રાપ્ત કરે છે,’ હે રાજન; માત્ર એક ચુલુક પાણીથી પણ લિંગને સ્નાન કરાવવાથી।

Verse 124

लक्षाश्वमेधजं पुण्यं संप्राप्नोति न संशयः । पूजया रहितं लिङ्गं कुसुमैर्योऽचयेत्सुधीः ॥ १२४ ॥

કોઈ સંશય નથી—વિધિપૂર્વક પૂજા વિના પણ લિંગ પર પુષ્પ અર્પણ કરનાર બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ લાખ અશ્વમેધ યજ્ઞજન્ય પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 125

अश्वमेधायुतफलं भवेत्तस्य जनेश्वर । भक्ष्यैर्भोज्यैः फलैर्वापि शून्यं लिङ्गं प्रपूज्य च ॥ १२५ ॥

હે જનેશ્વર, ભક્ષ્ય-ભોજ્ય કે ફળોથી પણ શૂન્ય (નિરાકાર) લિંગની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરનારને દસ હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન ફળ મળે છે।

Verse 126

शिवसायुज्यमाप्नोति पुनरावृत्तिवर्जितम् । पूजया रहितं विष्णुं योऽचयेदर्कवंशज ॥ १२६ ॥

હે અર્કવંશજ, જે વ્યક્તિ વિધિપૂર્વક પૂજા વિના પણ વિષ્ણુનું ભક્તિપૂર્વક અર્ચન કરે છે, તે પુનરાવર્તિ રહિત શિવ-સાયુજ્ય (શિવમાં એકત્વ) પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 127

जलेनापि स सालोक्यं विष्णोर्याति नरोत्तम । देवतायतने यस्तु कुर्यात्सम्मार्जनं सुधीः ॥ १२७ ॥

હે નરોત્તમ! જે બુદ્ધિમાન દેવાલયમાં ઝાડૂ મારીને અને જળથી પણ શુદ્ધિ કરે છે, તે ભગવાન વિષ્ણુનું સાલોક્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 128

यावत्पांसु युगावासं वैष्णवे मन्दिरे लभेत् । शीर्णं स्फटिकलिङ्गं तु यः संदध्यान्नृपोत्तम ॥ १२८ ॥

હે નૃપોત્તમ! વૈષ્ણવ મંદિરમાં ક્ષણમાત્ર પણ નિવાસ-સેવા જેટલું પુણ્ય આપે છે, એટલું જ પુણ્ય તેને મળે છે જે જીર્ણ સ્ફટિક-લિંગને જોડીને ફરી પ્રતિષ્ઠિત કરે છે।

Verse 129

शतजन्मार्जितैः पापैर्मुच्यते स तु मानवः । यस्तु देवालये राजन्नपि गोचर्ममात्रकम् ॥ १२९ ॥

હે રાજન! જે મનુષ્ય દેવાલયમાં ગોચર્મમાત્ર જેટલી જગ્યા સુધી પણ દાન-સમર્પણ વગેરે પુણ્યકર્મ કરે છે, તે સો જન્મોના સંચિત પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 130

जलेन सिञ्चेद् भूभागं सोऽपि स्वर्गं लभेन्नरः । गन्धोदकेन यः सिञ्चेद्देवतायतने भुवम् ॥ १३० ॥

જે મનુષ્ય જળથી ભૂમિભાગને છાંટે છે, તે પણ સ્વર્ગ પામે છે; અને જે દેવાલયમાં સુગંધિત જળથી ધરતીને છાંટે છે, તે વિશેષ પુણ્ય મેળવે છે।

Verse 131

यावत्कणानुकल्पं तु तिष्ठेत देवसन्निधौ । मृदा धातुविकारैर्वा यो लिम्पेद्देवतागृहम् ॥ १३१ ॥

દેવસન્નિધિમાં કણમાત્ર સમય પણ ઊભો રહે, અથવા માટી કે ધાતુના મિશ્રણોથી દેવાલયનું લેપન-મરામત કરે—તે મહાપુણ્યદાયક છે।

Verse 132

स कोटिकुलमुद्धृत्य याति साम्यं मधुद्विषः । शिलाचूर्णेन यो मर्त्यो देवागारं तु लेपयेत् ॥ १३२ ॥

જે મનુષ્ય શિલાચૂર્ણથી દેવાલયનું લેપન કરે છે, તે એક કોટિ કુળનો ઉદ્ધાર કરીને મધુદ્વિષ વિષ્ણુનું સામ્ય (સામીપ્ય) પામે છે।

Verse 133

स्वस्तिकादीनि वा कुर्यात्तस्य पुण्यमनन्तकम् । यः कुर्याद्दीपरचनां देवतायतने नृप ॥ १३३ ॥

અથવા જે સ્વસ્તિક વગેરે મંગલચિહ્નો કરે છે, તેનું પુણ્ય અનંત બને છે। હે નૃપ! જે દેવાલયમાં દીપોની રચના/વ્યવસ્થા કરે છે, તેને અપાર પુણ્ય મળે છે।

Verse 134

तस्य पुण्यं प्रसङ्ख्यातुं नोत्सहेऽब्दशतैरपि । अखण्डदीपं यः कुर्याद्विष्णोर्वा शङ्करस्य च ॥ १३४ ॥

તેનું પુણ્ય ગણવામાં હું સો-સો વર્ષો સુધી પણ સમર્થ નથી—જે વિષ્ણુ માટે અથવા શંકર માટે પણ અખંડ દીપ સ્થાપે છે।

Verse 135

क्षणे क्षणेऽश्वमेधस्य फलं तस्य न दुर्लभम् । अर्चितं शङ्करं दृष्ट्वा विष्णुं वापि नमेत्तु यः ॥ १३५ ॥

તેના માટે ક્ષણે ક્ષણે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ દુર્લભ નથી—જે પૂજિત શંકરનું દર્શન કરીને વિષ્ણુને પણ નમસ્કાર કરે છે।

Verse 136

स विष्णुभवनं प्राप्य मोदते च युगायुतम् । देव्याः प्रदक्षिणामेकां सप्त सूर्यस्य भूमिप ॥ १३६ ॥

તે વિષ્ણુધામને પામી દસ હજાર યુગો સુધી આનંદ કરે છે। હે ભૂમિપ! દેવીની એક પ્રદક્ષિણા સૂર્યની સાત પ્રદક્ષિણાઓ સમાન ફળદાયી માનવામાં આવે છે।

Verse 137

तिस्रो विनायकस्यापि चतस्रो विष्णुमन्दिरे । कृत्वा तत्तद्गृहं प्राप्य मोदते युगलक्षकम् ॥ १३७ ॥

વિનાયક માટે ત્રણ અને વિષ્ણુ મંદિરમાં ચાર એવા દેવાલય બાંધીને, તે તે-તે ધામને પામી બે લાખ યુગો સુધી આનંદ કરે છે।

Verse 138

यो विष्णोर्भक्तिभावेन तथैव गोद्विजस्य च । प्रदक्षिणां चरेत्तस्य ह्यश्वमेधः पदे पदे ॥ १३८ ॥

જે વિષ્ણુ પ્રત્યે ભક્તિભાવથી ગાય અને બ્રાહ્મણની પ્રદક્ષિણા કરે છે, તેના દરેક પગલે અશ્વમેધ યજ્ઞનું પુણ્ય ફળ મળે છે।

Verse 139

काश्यां माहेश्वरं लिङ्गं संपूज्य प्रणमेत्तु यः । न तस्य विद्यते कृत्यं संसृतिर्नैव जायते ॥ १३९ ॥

જે કાશીમાં માહેશ્વર લિંગની વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને પ્રણામ કરે છે, તેના માટે પછી કોઈ કર્તવ્ય રહેતું નથી; તેને સંસારમાં પુનર્જન્મ થતો નથી।

Verse 140

शिवं प्रदक्षिणं कृत्वा सव्येनैव विधानतः । नरो न च्यवते स्वर्गाच्छङ्करस्य प्रसादतः ॥ १४० ॥

વિધિ મુજબ શિવને ડાબી બાજુ રાખીને પ્રદક્ષિણા કરનાર મનુષ્ય શંકરના પ્રસાદથી સ્વર્ગમાંથી ચ્યૂત થતો નથી।

Verse 141

स्तुत्वा स्तोत्रैर्जगन्नाथं नारायणमनामयम् । सर्वान्कामानवाप्नोति मनसा यद्यदिच्छति ॥ १४१ ॥

સ્તોત્રો દ્વારા જગન્નાથ—નિરામય નારાયણ—ની સ્તુતિ કરીને, મનમાં જે જે ઇચ્છે તે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 142

देवतायतने यस्तु भक्तियुक्तः प्रनृत्यति । गायते वा स भूपाल रुद्र लोके च मुक्तिभाक् ॥ १४२ ॥

હે ભૂપાલ! જે ભક્તિયુક્ત થઈ દેવાલયમાં નૃત્ય કરે કે ગાય, તે મુક્તિનો ભાગી બની રુદ્રલોકને પણ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 143

ये तु वाद्यं प्रकुर्वन्ति देवतायतने नराः । ते हंसयानमारूढा व्रजन्ति ब्रह्मणः पदम् ॥ १४३ ॥

જે લોકો દેવાલયમાં વાદ્યો વગાડે છે, તેઓ હંસયાન પર આરુઢ થઈ બ્રહ્માના પદ (લોક) ને પામે છે।

Verse 144

करतालं प्रकुर्वन्ति देवतायतने तु ये । ते सर्वपापनिर्मुक्ता विमानस्था युगायुतम् ॥ १४४ ॥

જે દેવાલયમાં કરતાલ (તાળી) કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિમાનસ્થ બની દસ હજાર યુગ સુધી સ્વર્ગમાં વસે છે।

Verse 145

देवतायतने ये तु घण्टानादं प्रकुर्वते । तेषां पुण्यं निगदितुं न समर्थः शिवः स्वयम् ॥ १४५ ॥

જે દેવાલયમાં ઘંટાનાદ કરે છે, તેમના પુણ્યનું વર્ણન કરવા સ્વયં શિવ પણ સમર્થ નથી।

Verse 146

भेरीमृदङ्गपटहमुरजैश्च सडिण्डिमैः । संप्रीणयन्ति देवेशं तेषां पुण्यफलं शृणु ॥ १४६ ॥

ભેરી, મૃદંગ, પટહ, મુરજ અને ડિણ્ડિમ જેવા વાદ્યો દ્વારા તેઓ દેવેશને પ્રસન્ન કરે છે; હવે તેમનું પુણ્યફળ સાંભળો।

Verse 147

देवस्त्रीगणसंयुक्ताः सर्वकामैः समर्चिताः । स्वर्गलोकमनुप्राप्य मोदन्ते कल्पपञ्चकम् ॥ १४७ ॥

દેવાંગનાઓના સમૂહ સાથે યુક્ત અને સર્વ ઇચ્છિત ભોગોથી સન્માનિત થઈ તેઓ સ્વર્ગલોકને પ્રાપ્ત કરે છે અને ત્યાં પાંચ કલ્પ સુધી આનંદ કરે છે।

Verse 148

देवतामन्दिरे कुर्वन्नरः शङ्खं नृप । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुना सह मोदते ॥ १४८ ॥

હે નૃપ! જે મનુષ્ય દેવતાના મંદિરમાં શંખ બનાવે અથવા સ્થાપે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુ સાથે આનંદ કરે છે।

Verse 149

तालकांस्यादिनिनदं कुर्वन् विष्णुगृहे नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकमवाप्नुयात् ॥ १४९ ॥

વિષ્ણુના ગૃહ-મંદિરમાં કરતાલ, ઘંટ, કાંસ્ય વગેરેનો નાદ કરનાર મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 150

यो देवः सर्वदृग्विष्णुर्ज्ञानरूपी निरञ्जनः । सर्वधर्मफलं पूर्णं संतुष्टः प्रददाति च ॥ १५० ॥

જે દેવ—વિષ્ણુ—સર્વદ્રષ્ટા, જ્ઞાનસ્વરૂપ અને નિરંજન છે, તે પ્રસન્ન થાય ત્યારે સર્વ ધર્મનું પૂર્ણ ફળ અર્પે છે।

Verse 151

यस्य स्मरणमात्रेण देवदेवस्य चक्रिणः । सफलानि भवन्त्येव सर्वकर्माणि भूपते ॥ १५१ ॥

હે ભૂપતે! દેવદેવ ચક્રધારી પ્રભુનું માત્ર સ્મરણ કરવાથી જ સર્વ કર્મો નિશ્ચયે ફળવંતાં બને છે।

Verse 152

परमात्मा जगन्नाथः सर्वकर्म्मफलप्रदः । सत्कर्मकर्तृभिर्नित्यं स्मृतः सर्वार्तिनाशनः । तमुद्दिश्य कृतं यच्च तदानन्त्याय कल्पते ॥ १५२ ॥

પરમાત્મા જગન્નાથ સર્વ કર્મોના ફળ આપનાર છે. સત્કર્મ કરનારાઓ તેમને નિત્ય સ્મરે છે; તેઓ સર્વ આર્તિ-દુઃખનો નાશ કરે છે. તેમને ઉદ્દેશીને જે કંઈ કરાય, તે અનંત પુણ્યનું કારણ બને છે.

Verse 153

धर्माणि विष्णुश्च फलानि विष्णुः कर्माणि विष्णुश्च फलानि भोक्ता । कार्यं च विष्णुः करणानि विष्णुरस्मान्न किञ्चिद्व्यतिरिक्तमस्ति ॥ १५३ ॥

ધર્મ પણ વિષ્ણુ છે અને ફળ પણ વિષ્ણુ; કર્મ પણ વિષ્ણુ છે અને ફળનો ભોક્તા પણ વિષ્ણુ. કાર્ય પણ વિષ્ણુ છે અને કરણો (સાધનો) પણ વિષ્ણુ—તેમના સિવાય કશું જ નથી.

Verse 154

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे धर्मानुकथनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥

આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના પ્રથમ પાદમાં ‘ધર્માનુકથન’ નામનો તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.