Vāmana’s Advent, Aditi’s Hymn, Bali’s Gift, and the Mahatmya of Bhū-dāna

Verse 1

नारद उवाच । अहो ह्यत्यद्भुतं प्रोक्तं त्वया भ्रातरिदं मम । स वह्निरदितिं मुक्त्वा कथं तानदहत्क्षणात् ॥ १ ॥

નારદ બોલ્યા—અહો ભ્રાતા! તમે મને જે કહ્યું તે અતિ અદ્ભુત છે. તે અગ્નિ અદિતિને છોડીને તેમને ક્ષણમાં કેવી રીતે દહન કરી નાખ્યો?

Verse 2

वदादितेर्महासत्त्वं विशेषाश्चर्यकारणम् । परोपदेशनिरताः सज्जना हि मुनीश्वराः ॥ २ ॥

અદિતિનું મહાસત્ત્વ કહો—એ જ વિશેષ આશ્ચર્યનું કારણ છે; કારણ કે સજ્જન મુનીશ્વરો સદા પરહિત ઉપદેશમાં તત્પર રહે છે.

Verse 3

सनक उवाच । श्रृणु नारद माहात्म्यं हरिभक्तिरतात्मनाम् । हरिध्यानपरान्साधून्कः समर्थः प्रबाधितुम् ॥ ३ ॥

સનક બોલ્યા—હે નારદ, હરિભક્તિમાં રત આત્માઓનું માહાત્મ્ય સાંભળો. હરિધ્યાનપર સાધુઓને કોણ પીડાવી શકે?

Verse 4

हरिभक्तिपरो यत्र तत्र ब्रह्मा हरिः शिवः । देवाः सिद्धा मुनीश्वाश्च नित्यं तिष्टंति सत्तमाः ॥ ४ ॥

જ્યાં હરિભક્તિપર વ્યક્તિ હોય, ત્યાં જ બ્રહ્મા, હરિ અને શિવ વિરાજે છે; અને ત્યાં દેવો, સિદ્ધો તથા શ્રેષ્ઠ મુનીશ્વરો નિત્ય નિવાસ કરે છે.

Verse 5

हरिरास्ते महाभाग हृदये शान्तचेतसाम् । हरिनामपराणां च किमु ध्यानरतात्मनाम् ॥ ५ ॥

હે મહાભાગ! શાંત ચિત્તવાળાના હૃદયમાં હરિ વસે છે. હરિનામમાં પરાયણ લોકો માટે તો આ સત્ય છે જ; તો ધ્યાનમાં રત આત્માઓ વિશે તો શું કહેવું!

Verse 6

शिवपूजारतो वाऽपि विष्णुपूजापरोऽपि वा । यत्र तिष्टति तत्रैव लक्ष्मीः सर्वाश्च देवताः ॥ ६ ॥

કોઈ શિવપૂજામાં રત હોય કે વિષ್ಣુપુજામાં પરાયણ—જ્યાં એવો ભક્ત વસે છે ત્યાં જ લક્ષ્મી અને સર્વ દેવતાઓ નિવાસ કરે છે.

Verse 7

यत्र पूजापरो विष्णोर्वह्निस्तत्र न बाधते । राजा वा तस्करो वापि व्याधयश्च न सन्ति हि ॥ ७ ॥

જ્યાં વિષ್ಣુપૂજામાં પરાયણતા હોય ત્યાં અગ્નિ હાનિ કરતી નથી; ન રાજાનો ઉપદ્રવ, ન ચોરોનો ભય, અને રોગો પણ ત્યાં રહેતા નથી.

Verse 8

प्रेताः पिशाचाः कूष्माण्डग्रहा बालग्रहास्तथा । डाकिन्यो राक्षसाश्चैव न बाधन्तेऽच्युतार्चकम् ॥ ८ ॥

પ્રેત, પિશાચ, કૂષ્માંડ-ગ્રહ, બાળગ્રહ, ડાકિનીઓ અને રાક્ષસો—એ બધાં અચ્યુત (વિષ્ણુ)ના અર્ચક ભક્તને બાધા આપતા નથી.

Verse 9

परपीडारता ये तु भूतवेतालकादयः । नश्यन्ति यत्र सद्भक्तो हरिलक्ष्म्यर्चने रतः ॥ ९ ॥

પરને પીડવામાં રત ભૂત-વેતાળ વગેરે—જ્યાં સદ્ભક્ત હરિ-લક્ષ્મીના અર્ચનમાં લીન રહે છે ત્યાં નાશ પામે છે.

Verse 10

जितेन्द्रियः सर्वहितो धर्मकर्मपरायणः । यत्र तिष्टति तत्रैव सर्वतीर्थानि देवताः ॥ १० ॥

જેણે ઇન્દ્રિયો જીતેલી છે, જે સર્વના હિતમાં રત છે અને ધર્મકર્મમાં પરાયણ છે—તે જ્યાં વસે છે ત્યાં જ સર્વ તીર્થો અને દેવતાઓ હાજર રહે છે.

Verse 11

निमिषं निमिषार्द्धं वा यत्र तिष्टन्ति योगिनः । तत्रैव सर्वश्रेयांसि तत्तीर्थं तत्तपोवनम् ॥ ११ ॥

જ્યાં યોગીઓ એક નિમેષ કે અર્ધનિમેષ પણ નિવાસ કરે છે, ત્યાં જ સર્વ શ્રેયસ્ પ્રાપ્ત થાય છે; એ જ સ્થાન તીર્થ અને એ જ તપોવન બને છે।

Verse 12

यन्नामोच्चारणादेव सर्वे नश्यन्त्युपद्रवाः । स्तोत्रैर्वाप्यर्हणाभिर्वा किमु ध्यानेन कथ्यते ॥ १२ ॥

જેનાં નામોચ્ચારણ માત્રથી સર્વ ઉપદ્રવો નાશ પામે છે; સ્તોત્રો કે અર્ચનાથી આવું થાય તો ધ્યાનની મહિમા તો કહ્યે શું!

Verse 13

एवं तेनाग्निना विप्र दग्धं सासुरकाननम् । सादितिर्नैव दग्धाभूद्विष्णुचक्राभिरक्षिता ॥ १३ ॥

હે વિપ્ર! તે અગ્નિએ અસુરો સહિત વનને દગ્ધ કર્યું; પરંતુ અદિતિ દગ્ધ ન થઈ, કારણ કે વિષ્ણુચક્રે તેનું રક્ષણ કર્યું।

Verse 14

ततः प्रसन्नवदनः पह्मपत्रायतेक्षणः । प्रादुरासीत्समीपेऽस्याः शङ्खचक्रगदाधरः ॥ १४ ॥

પછી પ્રસન્નમુખ, કમળપત્ર સમાન નેત્રોવાળા, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર પ્રભુ તેણીની નજીક પ્રગટ થયા।

Verse 15

ईषद्वास्यस्फुरद्दन्तप्रभाभाषितदिङ्मुखः । स्पृशन्करेण पुण्येन प्राह कश्यपवल्लभाम् ॥ १५ ॥

થોડુંક ખુલેલા મુખમાં ઝળહળતા દાંતની કાંતિથી દિશાઓ પ્રકાશિત કરતાં, પવિત્ર હાથે કશ્યપની પ્રિયાને સ્પર્શ કરી તેમણે કહ્યું।

Verse 16

श्रीभगवाननवाच । देवमातः प्रसन्नोऽस्मि तपसाराधितस्त्वया । चिरं श्रान्तासि भद्रं ते भविष्यति न संशयः ॥ १६ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે દેવમાતા! તારા તપથી આરાધિત થઈ હું પ્રસન્ન છું. તું લાંબા સમયથી કષ્ટ સહન કર્યું છે; તારો મંગલ નિશ્ચયે થશે—એમાં સંશય નથી.

Verse 17

वरं वरय दास्यामि यत्ते मनसि रोचते । मा भैर्भद्रे महाभागे ध्रुवं श्रेयो भविष्यति ॥ १७ ॥

વર માગ; તારા મનને જે ગમે તે હું આપીશ. હે ભદ્રે, મહાભાગે! ભય ન કર; તારો પરમ શ્રેય નિશ્ચયે થશે.

Verse 18

इत्युक्तादेवमाता सा देवदेवेन चक्रिणा । तुष्टाव प्रणिपत्यैनं सर्वलोकसुखावहम् ॥ १८ ॥

ચક્રધારી દેવદેવે એમ કહ્યે પછી દેવમાતાએ તેમને દંડવત્ પ્રણામ કરીને, સર્વ લોકને સુખ આપનાર તે પ્રભુની સ્તુતિ કરી.

Verse 19

अदितिरुवाच । नमस्ते देवदेवेश सर्वव्यापिञ्जनार्दना । सत्त्वादिगुणभेदेन लोकव्यापारकारण ॥ १९ ॥

અદિતિ બોલી—હે દેવદેવેશ! હે સર્વવ્યાપી જનાર્દન! સત્ત્વાદિ ગુણભેદથી જગતના સર્વ વ્યવહારોના કારણરૂપ તમને નમસ્કાર.

Verse 20

नमस्ते बहुपरुपायारुपाय च महात्मने । सर्वैकरुपरुपाय निर्गुणाय गुणात्मने ॥ २० ॥

હે મહાત્મા! અનેક પરમ રૂપો ધરાવનાર અને અરূপ પણ, સર્વ રૂપોમાં એકરૂપ બની પ્રગટ થનાર, નિર્ગુણ હોવા છતાં ગુણોના આત્મા—તમને નમસ્કાર.

Verse 21

नमस्ते लोकनाथाय परमज्ञानरुपिणे । सद्भक्तजनवात्सल्यशालिने मङ्गलात्मने ॥ २१ ॥

હે લોકનાથ! પરમજ્ઞાનસ્વરૂપ, સદ્ભક્તજન પર વાત્સલ્ય ધરાવનાર, મંગલાત્મા—તમને નમસ્કાર।

Verse 22

यस्यावताररुपाणि ह्यर्चयन्ति मुनीश्वराः । तमादिपुरुषं देवं नमामि ह्यर्थसिद्धये ॥ २२ ॥

જેનાં અવતારરૂપોને મુનીશ્વરો અર્ચે છે, તે આદિપુરુષ દેવને હું મારા પ્રયોજનસિદ્ધિ માટે નમું છું।

Verse 23

श्रुतयो यं न जानन्ति न जानन्ति च सूरयः । तं नमामि जगद्धेतुं समायं चाप्यमायिनम् ॥ २३ ॥

જેનને શ્રુતિઓ પણ પૂર્ણ રીતે જાણતી નથી અને સૂરીઓ પણ જાણતા નથી, તે જગત્કારણ, સમદૃષ્ટિ અને માયારહિત પ્રભુને હું નમું છું।

Verse 24

यस्यावलोकनं चित्रं मायोपद्रवकारणम् । जगद्रूपं जगद्धेतुं तं वन्दें सर्ववन्दितम् ॥ २४ ॥

જેનુ અદ્ભુત અવલોકન માયાના ઉદ્રેકનું કારણ બને છે, જે જગતનું રૂપ પણ છે અને જગતનું કારણ પણ—સર્વવંદિત પ્રભુને હું વંદન કરું છું।

Verse 25

यत्पादाम्बुजकिञ्जल्कसेवारक्षितमस्तकाः । अवापुः परमां सिद्धिं तं वन्दे कमलाधवम् ॥ २५ ॥

જેનાં કમળચરણોની કેસરધૂળની સેવામાં જેમનાં મસ્તક રક્ષિત થાય છે, તે ભક્તો પરમ સિદ્ધિ પામે છે—તે કમલાધવ (વિષ્ણુ)ને હું વંદન કરું છું।

Verse 26

यस्य ब्रह्मादयो देवा महिमानं न वै विदुः । अत्यासन्नं च भक्तानां तं वन्दे भक्तसंगिनम् ॥ २६ ॥

જેનાં મહિમાને બ્રહ્મા આદિ દેવો પણ યથાર્થ જાણતા નથી, છતાં જે ભક્તોને અતિ સમીપ છે અને સદા ભક્તસંગમાં રહે છે—તે ભક્તસંગી પ્રભુને હું વંદન કરું છું।

Verse 27

यो देवस्त्यक्तसङ्गानां शान्तानं करुणार्णवः । करोति ह्यात्मनः सङ्गं तं देवं सङ्गवर्जितम् ॥ २७ ॥

ત્યાગી અને શાંત જન માટે કરુણાનો સાગર એવા તે દેવ, તેમને પોતાના સાન્નિધ્ય-સંગમાં ગ્રહણ કરે છે; છતાં તે દેવ સ્વયં સર્વથા અસંગ છે—તે અસંગ પ્રભુને હું વંદન કરું છું।

Verse 28

यज्ञेश्वरं यज्ञकर्म यज्ञकर्मसु निष्टितम् । नमामि यज्ञफलदं यज्ञकर्मप्रबोधकम् ॥ २८ ॥

હું યજ્ઞેશ્વરને નમસ્કાર કરું છું—જે સ્વયં યજ્ઞકર્મ-સ્વરૂપ છે, સર્વ યજ્ઞકર્મોમાં દૃઢ રીતે નિષ્ઠિત છે; યજ્ઞફળ આપનાર અને યજ્ઞકર્મને પ્રબોધી પ્રકાશિત કરનાર છે।

Verse 29

अजामिलोऽपि पापात्मा यन्नामोच्चारणादनु । प्राप्तवान्परमं धाम तं वन्दे लोकसाक्षिणम् ॥ २९ ॥

પાપાત્મા અજામિલ પણ જેમના નામોચ્ચારણ માત્રથી પરમ ધામને પામ્યો—તે સર્વલોક-સાક્ષી પ્રભુને હું વંદન કરું છું।

Verse 30

हरिरुपी महादेवः शिवरुपी जनार्दनः । इति लोकस्य नेता यस्तं नमामि जगद्गुरुम् ॥ ३० ॥

મહાદેવ હરિ-રૂપ છે અને જનાર્દન શિવ-રૂપ છે—આ રીતે જે જગતનો નેતા છે, તે જગદ્ગુરુને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 31

ब्रह्माद्या अपि देवेशा यन्मायापाशयन्त्रिताः । न जानन्ति परं भावं तं वन्दे सर्वनायकम् ॥ ३१ ॥

બ્રહ્મા આદિ દેવેશો પણ તેની માયાના પાશમાં બંધાઈ તેની પરમ સત્તા જાણતા નથી. હું તે સર્વનાયક પ્રભુને વંદન કરું છું.

Verse 32

ह्यत्पह्मस्थोऽपिञ्योग्यानां दूरस्थ इव भासते । प्रमाणातीतसद्भावस्तं वन्दे ज्ञानसाक्षिणम् ॥ ३२ ॥

હૃદયકમળમાં સ્થિત હોવા છતાં અયોગ્યોને તે દૂરસ્થ જેવો ભાસે છે. પ્રમાણોથી પરે શುದ್ಧ સત્સ્વરૂપ એવા જ્ઞાનસાક્ષીને હું વંદન કરું છું.

Verse 33

यन्मु खाद्ब्राह्यणो जातो बाहुभ्यां क्षत्रियोऽजनि । ऊर्वोर्वैश्यः समुत्पन्नः पद्यां शूद्रोऽभ्यजायत ॥ ३३ ॥

તેણાના મુખમાંથી બ્રાહ્મણ જન્મ્યો, ભુજાઓમાંથી ક્ષત્રિય પ્રગટ થયો. ઊરુમાંથી વૈશ્ય ઉત્પન્ન થયો અને પાદમાંથી શૂદ્ર જન્મ્યો.

Verse 34

मनसश्चन्द्रमा जातो जातः सूर्यश्च चक्षुषः । मुखादग्निस्तर्थेन्द्रश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥ ३४ ॥

મનમાંથી ચંદ્ર જન્મ્યો, આંખમાંથી સૂર્ય પ્રગટ થયો. મુખમાંથી અગ્નિ તથા ઇન્દ્ર ઉત્પન્ન થયા, અને પ્રાણમાંથી વાયુ જન્મ્યો.

Verse 35

ऋग्यजुःसामरुपाय सत्यस्वरगतात्मने । षडङ्गरुपिणे तुभ्यं भूयोभूयो नमो नमः ॥ ३५ ॥

ઋગ્, યજુર્ અને સામ વેદરૂપ, સત્ય સ્વરધ્વનિમાં આત્મરૂપે સ્થિત, તથા ષડંગ વેદાંગરূপ એવા તમને વારંવાર નમસ્કાર।

Verse 36

त्वमिन्द्रः पवनः सोमस्त्वमीशानस्त्वमन्तकः । त्वमग्निर्निर्ऋतिश्चैव वरुणस्त्वं दिवाकरः ॥ ३६ ॥

તમે જ ઇન્દ્ર છો, તમે જ પવન અને સોમ છો. તમે જ ઈશાન છો અને તમે જ અંતક (મૃત્યુ) છો; તમે જ અગ્નિ, નિરૃતિ, વરુણ અને દિવાકર (સૂર્ય) છો.

Verse 37

देवाश्च स्थावराश्चैव पिशाचाश्चैव राक्षसाः । गिरयः सिद्धगंधर्वानद्यो भूमिश्च सागराः ॥ ३७ ॥

દેવો, સ્થાવર જીવો, પિશાચો અને રાક્ષસો; પર્વતો, સિદ્ધો અને ગંધર્વો; નદીઓ, ધરતી અને સાગરો—આ બધું (તમામાં જ સમાયેલું) છે.

Verse 38

त्वमेव जगतामीशो यत्रासि त्वं परात्परः । त्वद्रूपमखिलं देव तस्मान्नित्यं नमोऽस्तु ते ॥ ३८ ॥

તમે જ સર્વ જગતોના ઈશ્વર છો; જ્યાં તમે છો ત્યાં તમે પરાત્પર પરમ છો. હે દેવ, આખું વિશ્વ તમારું જ સ્વરૂપ છે; તેથી તમને મારો નિત્ય નમસ્કાર હો।

Verse 39

अनाथानाथ सर्वज्ञ भूतदेवेन्द्रविग्रह । दैतेयैर्बाधितान्पुत्रान्मम पाहि जनार्दन ॥ ३९ ॥

હે અનાથોના નાથ, હે સર્વજ્ઞ, ભૂત-દેવ-ઇન્દ્ર દ્વારા વંદિત સ્વરૂપ! હે જનાર્દન, દૈત્યો દ્વારા પીડિત મારા પુત્રોની રક્ષા કરો.

Verse 40

इति स्तुत्वा देवमाता देवं नत्वा पुनः पुनः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा हर्षाश्रुक्षालितस्तनी ॥ ४० ॥

આ રીતે સ્તુતિ કરીને દેવમાતાએ પ્રભુને વારંવાર નમસ્કાર કર્યો. પછી અંજલિ બાંધી ઊભી રહી—હર્ષાશ્રુથી ભીની થઈ—તેણે કહ્યું.

Verse 41

अनुग्राह्यास्मि देवेंश त्वया सर्वादिकारण । अकण्टकां श्रियां देहि मत्सुतानां दिवौकसाम् ॥ ४१ ॥

હે દેવેશ, હે સર્વાદિકારણ! હું તમારી કૃપાનો પાત્ર થાઉં. મારા પુત્રો—દિવૌકસ દેવો—તેમને અવરોધરહિત, નિષ્કંટક શ્રી-સમૃદ્ધિ આપો.

Verse 42

अन्तर्य्यामिञ्जगद्रूप सर्वज्ञा परमेश्वर । अज्ञातं किं तव श्रीश किं मामीहयसि प्रभो ॥ ४२ ॥

હે અંતર્યામી, જગદ્રૂપ, સર્વજ્ઞ પરમેશ્વર! હે શ્રીશ! તમને અજ્ઞાત શું હોઈ શકે? હે પ્રભુ, અહીં તમે મારી પરીક્ષા કેમ લો છો?

Verse 43

तथापि तव वक्ष्यामि यन्मे मनसि रोचते । वृथापुत्रास्मि देवेश दैतेयैः परिपीडिता ॥ ४३ ॥

તથાપિ મારા મનને જે ગમે છે તે હું તમને કહું છું. હે દેવેશ, હું વ્યર્થ માતૃત્વવાળી સ્ત્રી છું; દૈત્યો દ્વારા પીડિત અને દબાઈ ગઈ છું.

Verse 44

तान्न हिंसितुमिच्छामि यतस्तेऽपि सुता मम । तानहत्वा श्रियं देहि मत्सुतेभ्यः सुरेश्वर ॥ ४४ ॥

હું તેમને હાનિ કરવા ઇચ્છતી નથી, કારણ કે તેઓ પણ મારા જ પુત્રો છે. હે સুরેશ્વર, તેમને ન મારીને મારા પુત્રોને શ્રી-સમૃદ્ધિ આપો.

Verse 45

इत्युक्तो देवेदेवेशः पुनः प्रीतिमुपागतः । उवाच हर्षयन्विप्र देवमातरमादरात् ॥ ४५ ॥

આ રીતે કહ્યા પછી દેવોના દેવેશ ફરી પ્રસન્ન થયા અને ઋષિને હર્ષિત કરતાં તેમણે દેવમાતાને આદરપૂર્વક કહ્યું.

Verse 46

श्रीभगवानुवाच । प्रीतोऽस्मि देवि भद्रं ते भविष्यामि सुतो ह्यहम् । यतः सपत्निपुत्रेषु वात्सल्यं देवि दुर्लभम् ॥ ४६ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા— હે દેવી, હું પ્રસન્ન છું; તને મંગળ થાઓ. નિશ્ચયે હું તારો પુત્ર બનીશ, કારણ કે હે દેવી, સપત્નીના પુત્ર પ્રત્યે વાત્સલ્ય દુર્લભ છે.

Verse 47

त्वया तु यत्कृतं स्तोत्रं तत्पठान्ति नरास्तु ये । तेषां संपद्वरा पुत्रा न हीयन्ते कदाचन ॥ ४७ ॥

તમે રચેલું જે સ્તોત્ર છે, તેને જે લોકો પાઠ કરે છે—તેમની સમૃદ્ધિ અને ઉત્તમ સંતાન ક્યારેય ક્ષીણ થતી નથી.

Verse 48

त्वात्मजे वान्यपुत्रे वा यः समत्वेन वर्तते । न तस्य पुत्रशोकः स्यादेष धर्मः सनातनः ॥ ४८ ॥

પોતાના પુત્ર કે બીજાના પુત્ર પ્રત્યે જે સમભાવથી વર્તે છે, તેને પુત્રશોક થતો નથી; આ જ સનાતન ધર્મ છે.

Verse 49

अदितिरुवाच । ताह वोढुं क्षमा देव त्वामाद्यपुरुषं परम् । असंख्याताण्डरोमाणं सर्वेशं सर्वकारणम् ॥ ४९ ॥

અદિતિ બોલી— હે દેવ, તેમને ધારણ કરવા કૃપા કરો. તમે આદ્ય પરમ પુરુષ છો; જેમના રોમકૂપોમાં અસંખ્ય બ્રહ્માંડ છે, તમે સર્વેશ્વર અને સર્વકારણોના કારણ છો.

Verse 50

यत्प्रभावं न जानन्ति श्रुतयः सर्वदेवताः । तमहं देवदेवेशं धारयामि कथं प्रभो ॥ ५० ॥

હે પ્રભુ, જેમની મહિમા વેદો અને સર્વ દેવતાઓ પણ જાણતા નથી—તે દેવદેવેશને હું મારા અંદર કેવી રીતે ધારણ કરું?

Verse 51

अणोरणीयांसमजं परात्परतरं प्रभुम् । धारयामि कथं देव त्वामहं पुरुषोत्तमम् ॥ ५१ ॥

હે દેવ, હે પુરુષોત્તમ! અજન્મા, અણુથી પણ અતિસૂક્ષ્મ અને પરાત્પરથી પણ પરે એવા પ્રભુ તને હું મનમાં કેવી રીતે ધારણ કરું?

Verse 52

महापातकयुक्तोऽपि यन्नामस्मृतिमात्रतः । मुच्यते स कथं देवोग्राम्येषु जनिमर्हति ॥ ५२ ॥

મહાપાતકોથી યુક્ત માણસ પણ માત્ર તેના નામસ્મરણથી મુક્ત થાય છે; તો એવો દિવ્ય પ્રભુ સામાન્ય લોકમાં જન્મ લેવા કેવી રીતે યોગ્ય થાય?

Verse 53

यथा शूकरमत्स्याद्या अवतारास्तव प्रभो । तथायमपि को वेद तव विश्वेश चेष्टितम् ॥ ५३ ॥

હે પ્રભુ! જેમ વરાહ અને મત્સ્ય વગેરે તમારા અવતારો પ્રસિદ્ધ છે, તેમ જ હે વિશ્વેશ! આ (વર્તમાન) પ્રાકટ્ય અને તમારી દિવ્ય લીલાનું રહસ્ય કોણ જાણે?

Verse 54

त्वत्पादपह्मप्रणतात्वन्नामस्मृतितत्परा । त्वामेव चिंतये देव यथेच्छासि तथा कुरु ॥ ५४ ॥

તમારા કમળચરણોમાં પ્રણામ કરીને અને તમારા નામસ્મરણમાં તત્પર રહી, હે દેવ! હું માત્ર તમારું જ ચિંતન કરું છું; જેમ તમારી ઇચ્છા તેમ કરો.

Verse 55

सनक उवाच । तयोक्तं वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः । दत्त्वाभयं देवमातुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५५ ॥

સનક બોલ્યા—તેમના વચન સાંભળી દેવોના દેવ જનાર્દને દેવમાતાને અભય આપીને આ વચન કહ્યાં.

Verse 56

श्रीभगवानुवाच । सत्यमुक्तं महाभागे त्वया नास्त्यत्र संशयः । तथापि श्रृणु वक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं शुभे ॥ ५६ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે મહાભાગે, તું સત્ય કહ્યું છે; અહીં કોઈ સંશય નથી. તેમ છતાં હે શુભે, સાંભળ—હું ગુહ્યથી પણ વધુ ગુહ્ય ઉપદેશ કહું છું।

Verse 57

रागद्वेषविहीना ये मद्भक्ता मत्परायणाः । वंहति सततं तें मां गतासूया अदाम्भिकाः ॥ ५७ ॥

જે મારા ભક્તો રાગ-દ્વેષથી રહિત, માત્ર મને જ શરણ માનનારા, વિનમ્ર, નિરસૂયા અને અદંભી છે—તેો મને હૃદયમાં સદા ધારણ કરે છે।

Verse 58

परोपतापविमुखाः शिवभक्तिपरायणः । मत्कथाश्रवणासक्ता वहन्ति सततं हि माम् ॥ ५८ ॥

જે પરને પીડા આપવાથી વિમુખ, શિવભક્તિમાં પરાયણ અને મારી કથાઓ સાંભળવામાં આસક્ત છે—તેો નિશ્ચયે મને અંતરમાં સદા ધારણ કરે છે।

Verse 59

पतिव्रताः परिप्राणाः पतिभक्तिपरायणाः । वहन्ति सततं देवि स्त्रियोऽपि त्यक्तप्रत्सराः ॥ ५९ ॥

હે દેવી, સ્ત્રીઓ પણ—પતિવ્રતા, પતિને પ્રાણ સમ માનનારી, પતિભક્તિમાં પરાયણ અને કલહ તથા દોષદર્શન ત્યજનારી—સદા ધર્મને ધારણ કરે છે।

Verse 60

मातापित्रोश्च शुश्रूषुर्गुरुभक्तोऽतिथिप्रियः । हितकृद्बाह्यणानां यः स मां वहति सर्वदा ॥ ६० ॥

જે માતા-પિતાની સેવા કરે, ગુરુભક્ત હોય, અતિથિ-સત્કારમાં આનંદ લે અને બ્રાહ્મણોના હિત માટે કાર્ય કરે—એવો મનુષ્ય મને સદા ધારણ કરે છે।

Verse 61

पुण्यतीर्थरता नित्यं सत्सङ्गनिरतास्तथा । लोकानुग्रहशीलाश्च सततं ते वहन्ति माम् ॥ ६१ ॥

જે સદા પુણ્યતીર્થોમાં રત, સત્સંગમાં નિરત અને લોકહિતમાં પ્રવૃત્ત રહે છે—તે સતત મને પોતાના હૃદયમાં ધારણ કરે છે।

Verse 62

परोपकारविरताः परद्रव्यपराङ्मुखाः । नषुंसकाः परस्त्रीषु ते वहन्ति च मां सदा ॥ ६२ ॥

જે પરહિતને હાનિ કરવાથી વિરત, પરધનથી પરાઙ્મુખ અને પરસ્ત્રીઓ પ્રત્યે કામરહિત રહે છે—તે સદા મને ધારણ કરે છે।

Verse 63

तुलस्युपासनरताः सदा नामपरायणाः । गोरक्षणपरा ये च सततं मां वहन्ति ते ॥ ६३ ॥

જે તુલસી-ઉપાસનામાં રત, સદા નામસ્મરણમાં પરાયણ અને ગોરક્ષણમાં સમર્પિત રહે છે—તે સતત મને ધારણ કરે છે।

Verse 64

प्रतिग्रहनिवृत्ता ये परान्नविमुखास्तथा । अन्नोदकप्रदातारो वहंति सततं हि माम् ॥ ६४ ॥

જે પ્રતિગ્રહ (ભેટ સ્વીકાર)થી નિવૃત્ત, પરાન્નથી વિમુખ ન રહે અને અન્ન-જળ દાન કરે છે—તે નિશ્ચયે સદા મને ધારણ કરે છે।

Verse 65

त्वं तु देवि पतिप्राणा साध्वी भूतहिते रता । संप्राप्य पुत्रभावं ते साधयिष्ये मनोरथम् ॥ ६५ ॥

પરંતુ હે દેવી! તું પતિપ્રાણા, સાધ્વી અને સર્વભૂતહિતમાં રત છે; તેથી માતૃત્વભાવ પ્રાપ્ત કરીને હું તારો મનોભાવ પૂર્ણ કરીશ।

Verse 66

इत्युक्त्वा देवेदेवशो ह्यदितिं देवमातरम् । दत्त्वा कण्ठगतां मालामभयं च तिरोदधे ॥ ६६ ॥

આ રીતે કહી દેવોના દેવેશ્વરે દેવમાતા અદિતિને સંબોધી; પછી પોતાની કણ્ઠની માળા તેને અર્પી અભય દાન કરીને તે અંતર્ધાન થયો।

Verse 67

सा तु संहृष्टमनसा देवसूर्दक्षनन्दिनी । प्रणम्य कमलाकान्तं पुनः स्वस्थानमाव्रजत् ॥ ६७ ॥

ત્યારે હર્ષિત મનવાળી, દક્ષની પુત્રી અને દેવમાતા અદિતીએ કમલાકાંત વિષ્ણુને પ્રણામ કરી ફરી પોતાના ધામે પરત ગઈ।

Verse 68

ततोऽदितिर्महाभागा सुप्रीता लोकवन्दिता । असूत समये पुत्रं सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ ६८ ॥

પછી મહાભાગ્યશાળી, અત્યંત પ્રસન્ન અને લોકવંદિતા અદિતીએ યોગ્ય સમયે એવા પુત્રને જન્મ આપ્યો જેને સર્વ લોક નમસ્કાર કરે છે।

Verse 69

शङ्गचक्रधरं शान्तं चन्द्रमण्डलमध्यगम् । सुधाकलशदध्यन्नकरं वामनसंज्ञितम् ॥ ६९ ॥

તે શાંત સ્વરૂપ, શંખ-ચક્ર ધારણ કરનાર, ચંદ્રમંડળના મધ્યમાં સ્થિત; હાથમાં અમૃતકલશ અને દધ્યાન્નનું પાત્ર ધરાવનાર—આ રૂપ ‘વામન’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 70

सहस्त्रादित्यसंकाशं व्याकोशकमलेक्षणम् । सर्वाभरणंसंयुक्तं पीताम्बरधरं हरिम् ॥ ७० ॥

હજાર સૂર્ય સમ તેજસ્વી, વિકસિત કમળ સમ નેત્રવાળા, સર્વ આભૂષણોથી અલંકૃત અને પીતાંબર ધારણ કરનાર હરિનું ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 71

स्तुत्यं मुनिगणैर्युक्तं सर्वलोकैकनायकम् । आविर्भूतं हरिं ज्ञात्वा कश्यपो हर्षविह्वलः । प्रणम्य प्रञ्जलिर्भूत्वा स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ७१ ॥

મુનિગણોથી યુક્ત, સર્વ લોકોના એકમાત્ર નાયક અને સ્તુત્ય એવા શ્રીહરિ પ્રગટ થયા છે એમ જાણી કશ્યપ આનંદથી વિહ્વળ થયો. તેણે દંડવત્ પ્રણામ કરીને કરજોડે સ્તુતિ આરંભી.

Verse 72

कश्यप उवाच । नमोनमस्तेऽखिलकारणाय नमोनमस्तेऽखइलपालकाय । नमोनमस्तेऽमरनायकाय नमोनमो दैतेयविनाशनाय ॥ ७२ ॥

કશ્યપ બોલ્યા—હે સર્વકારણ! તમને વારંવાર નમસ્કાર. હે સર્વના પાલક! તમને વારંવાર નમસ્કાર. હે દેવોના નાયક! તમને વારંવાર નમસ્કાર. હે દૈત્યવિનાશક! તમને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 73

नमोनमो भक्तजनप्रियाय नमोनमः सज्जनरंजिताय । नमोनमो दुर्जननाशनाय नमोऽस्तु तस्मै जगदीश्वराय ॥ ७३ ॥

ભક્તજનપ્રિયને વારંવાર નમસ્કાર; સજ્જનોને રંજિત કરનારને વારંવાર નમસ્કાર; દુર્જનનાશકને વારંવાર નમસ્કાર. તે જગદીશ્વરને નમસ્કાર હો।

Verse 74

नमोनमः कारणवामनाय नारायणायामितविक्रमाय । सशार्ङ्गचक्रासिगदाधाराय नमोऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय ॥ ७४ ॥

કારણવામન, અમિત વિક્રમવાળા નારાયણને વારંવાર નમસ્કાર. જે શારઙ્ગ ધનુષ, ચક્ર, ખડ્ગ અને ગદા ધારણ કરે છે—તે પુરુષોત્તમને નમસ્કાર હો।

Verse 75

नमः पयोराशिनिवासनाय नमोऽस्तु सद्धृत्कमलस्थिताय । नमोऽस्तु सूर्याद्यमितप्रभाय नमोनमः पुण्यकथागताय ॥ ७५ ॥

ક્ષીરસમુદ્રમાં નિવાસ કરનારને નમસ્કાર; સદ્હૃદયના કમળમાં સ્થિતને નમસ્કાર. સૂર્યાદિ કરતાં પણ અમિત પ્રભાવાળાને નમસ્કાર; પુણ્યકથાઓ દ્વારા પ્રાપ્ત થનારને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 76

नमोनमोऽर्केन्दुविलोचनाय नमोऽस्तु ते यज्ञफलप्रदाय । नमोऽस्तु यज्ञाङ्गविराजिताय नमोऽस्तु ते सज्जनवल्लभाय ॥ ७६ ॥

સૂર્ય-ચંદ્ર સમાન નેત્રો ધરાવનાર પ્રભુ, તમને વારંવાર નમસ્કાર. યજ્ઞફળ આપનાર તમને નમસ્કાર. યજ્ઞના અંગોથી વિરાજિત તમને નમસ્કાર. સજ્જનોના પ્રિય તમને નમસ્કાર॥

Verse 77

नमो जगत्कारणकारणाय नमोऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय । नमोऽस्तु ते दिव्यसुखप्रदाय नमो नमो भक्तमनोगताय ॥ ७७ ॥

જગતના કારણના પણ કારણ એવા પ્રભુ, તમને નમસ્કાર. શબ્દાદિ વિષયોથી પર એવા તમને નમસ્કાર. દિવ્ય સુખ આપનાર તમને નમસ્કાર. ભક્તોના મનમાં વસનાર તમને વારંવાર નમસ્કાર॥

Verse 78

नमोऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय नमोऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय । नमोऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय मन्दरधारकाय । नमोऽस्तु ते यज्ञवराहनाम्ने नमो हिरण्याक्षविदारकाय ॥ ७८ ॥

અંધકાર વિનાશક પ્રભુ, તમને નમસ્કાર. શબ્દાદિ વિષયોથી પર એવા તમને નમસ્કાર. અંધકાર નાશક, મન્દર પર્વત ધારક, તમને નમસ્કાર. ‘યજ્ઞવરાહ’ નામધારી તમને નમસ્કાર. હિરણ્યાક્ષને વિદારનાર તમને નમસ્કાર॥

Verse 79

नमोऽस्तु ते वामनरुपभाजे नमोऽस्तु ते क्षत्र्रकुलान्तकाय । नमोऽस्तु ते रावणमर्दनाय नमोऽस्तु ते नन्दसुताग्रजाय ॥ ७९ ॥

વામનરૂપ ધારણ કરનાર પ્રભુ, તમને નમસ્કાર. ક્ષત્રિયકુલનો અંત કરનાર તમને નમસ્કાર. રાવણનું મર્દન કરનાર તમને નમસ્કાર. નંદસુત કૃષ્ણના અગ્રજ તમને નમસ્કાર॥

Verse 80

नमस्ते कमलाकान्त नमस्ते सुखदायिने । स्मृतार्तिनाशिने तुभ्यं भूयो भूयो नमोनमः ॥ ८० ॥

હે કમલાકાંત, તમને નમસ્કાર; હે સુખદાયી, તમને નમસ્કાર. જે સ્મરણ કરનારની પીડા નાશ કરો છો, તમને ફરી ફરી નમો નમઃ॥

Verse 81

यज्ञेश यज्ञविन्यास यज्ञविन्घविनाशन । यज्ञरुप यजद्रूप यज्ञाङ्गं त्वां यजाम्यहम् ॥ ८१ ॥

હે યજ્ઞેશ! હે યજ્ઞવિન્યાસકર્તા! યજ્ઞના વિઘ્નોનો વિનાશ કરનાર! હે યજ્ઞસ્વરૂપ, યજમાનસ્વરૂપ અને યજ્ઞાંગસ્વરૂપ પ્રભુ—હું તમારું પૂજન કરું છું।

Verse 82

इति स्तुतः स देवेशो वामनो लोकपावनः । उवाच प्रहसन्हर्षं वर्ध्दयन्कश्यपस्य सः ॥ ८२ ॥

આ રીતે સ્તુતિ પામીને દેવેશ, લોકપાવન વામન, હસતાં હસતાં બોલ્યા અને કશ્યપનો હર્ષ વધાર્યો।

Verse 83

श्रीभगवानुवाच । तात तुष्टोऽस्मि भद्रं ते भविष्यति सुरार्चिता । अचिरात्साधयिष्यामि निखिलं त्वन्मनोरथम् ॥ ८३ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા: તાત! હું પ્રસન્ન છું. તારો કલ્યાણ થાઓ, હે દેવોથી પણ આરાધિત. અચિરાત્ હું તારા હૃદયના સર્વ મનોભાવ પૂર્ણ કરીશ।

Verse 84

अहं जन्मद्वये त्वेवं युवयोः पुत्रतां गतः । अस्मिञ्जन्मन्यपि तथा सादयाम्युत्तमं सुखम् ॥ ८४ ॥

બે જન્મોમાં હું આ રીતે તમારાં બન્નેનો પુત્ર થયો; અને આ જન્મમાં પણ તેમ જ હું પરમ સુખ પ્રાપ્ત કરું છું।

Verse 85

अत्रान्तरे बलिर्दैत्यो दीर्घसत्रं महामखम् । आरेभे गुरुणा युक्तः काव्येन च मुनीश्वरैः ॥ ८५ ॥

આ દરમિયાન દૈત્યરાજ બલિએ ‘દીર્ઘસત્ર’ નામનો મહામખ યજ્ઞ આરંભ્યો; ગુરુ કાવ્ય (શુક્રાચાર્ય) તથા શ્રેષ્ઠ મુનિઓની સાથે।

Verse 86

तस्मिन्मखे समाहूतो विष्णुर्लक्ष्मीसमन्वितः । हविः स्वीकरणार्थाय ऋषिभिर्ब्रह्यवादिभिः ॥ ८६ ॥

તે યજ્ઞમાં બ્રહ્મવાદી ઋષિઓએ લક્ષ્મીસહિત ભગવાન વિષ્ણુને હવિ સ્વીકારવા માટે આવાહન કર્યો।

Verse 87

प्रवृद्धैश्वर्यर्दैत्यस्य वर्त्तमाने महाक्रतौ । आमंत्र्य मातापितरौ स बटुर्वामनो ययौ ॥ ८७ ॥

દૈત્યના વધતા વૈભવ વચ્ચે મહાક્રતુ ચાલતો હતો ત્યારે બટુક વામને માતા-પિતાને વિનંતી કરી વિદાય લઈને પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 88

स्मितेन मोहयँल्लोकं वामनो भक्तवत्सलः । हविर्भोक्तुमिवायातो बलेः प्रत्यक्षतो हरिः ॥ ८८ ॥

મંદ સ્મિતથી જગતને મોહીત કરતા ભક્તવત્સલ વામન, જાણે હવિ ભોગવવા આવ્યા હોય તેમ, બલિ સામે હરિ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા।

Verse 89

दुर्वृत्तो वा सुवृत्तो वा जडो वायं हितोऽपि वा । यो भक्तियुक्तस्तस्यान्तः सदा संनिहितो हरिः ॥ ८९ ॥

દુર્વૃત્ત હોય કે સુવૃત્ત, જડ હોય કે હિતકારી—જે ભક્તિયુક્ત છે તેના અંતરમાં હરિ સદા સંનિહિત રહે છે।

Verse 90

आयान्तं वामनं दृष्ट्वा ऋषयो ज्ञानचक्षुषः । ज्ञात्वा नारायणं देवमुद्ययुः सभ्यसंयुताः ॥ ९० ॥

વામનને આવતાં જોઈ જ્ઞાનચક્ષુ ઋષિઓએ તેમને દેવ નારાયણ તરીકે ઓળખ્યા; અને સભાસદો સાથે સન્માનાર્થે ઊભા થયા।

Verse 91

एतज्ज्ञात्वा दैत्यगुरुरेकांते बलिमब्रवीत् । स्वसारमविचार्यैव खलाः कार्याणि कुर्वते ॥ ९१ ॥

આ જાણીને દૈત્યગુરુ શુક્રાચાર્યે એકાંતમાં બલિને કહ્યું—પોતાના સાચા હિતનો વિચાર કર્યા વિના દુષ્ટો મનમાની કરે છે।

Verse 92

शुक्र उवाच । भो भो दैत्यपते सौम्य ह्यपहर्ता तव श्रियम् । विष्णुर्वामनरुपेण ह्यदितेः पुत्रातां गतः ॥ ९२ ॥

શુક્ર બોલ્યા—હે સૌમ્ય દૈત્યપતિ! તારી શ્રી હરણ કરનાર આવી ગયો છે—અદિતિનો પુત્ર બની વિષ્ણુ વામનરૂપે પ્રગટ થયો છે।

Verse 93

तवाध्वरं स आयाति त्वया तस्यासुरेश्वर । न किंचिदपि दातव्यं मन्मतं श्रृणु पण्डित ॥ ९३ ॥

તે તારા યજ્ઞમાં આવી રહ્યો છે; તેથી, હે અસુરેશ્વર, તેને કશું પણ દાન ન આપ. હે પંડિત, મારી સલાહ સાંભળ।

Verse 94

आत्मबुद्धिः सुखकरी गुरुबुद्धिर्विशेषतः । परबुद्धिर्विनाशाय स्त्रीबुध्दिः प्रलयंकरी ॥ ९४ ॥

સ્વબુદ્ધિ સુખદાયી છે; ગુરુબુદ્ધિ તો વિશેષ કલ્યાણકારી. પરબુદ્ધિ વિનાશ તરફ દોરી જાય છે, અને સ્ત્રી-આસક્તિથી શાસિત બુદ્ધિ પ્રલયકારી કહેવાય છે।

Verse 95

शत्रूणां हितकृतद्यस्तु स हन्तव्यो विशेषतः ॥ ९५ ॥

જે શત્રુઓનું હિત કરે, તે વિશેષ રીતે દંડનીય—નિગ્રહયોગ્ય છે।

Verse 96

बलिरुवाच । एवं गुरो न वक्तव्यं धर्ममार्गविरोधतः । यदादत्ते स्वयं विष्णुः किमस्मादधिकं वरम् ॥ ९६ ॥

બલિ બોલ્યો—હે ગુરુદેવ, આવું વચન ન બોલવું જોઈએ; તે ધર્મમાર્ગના વિરોધમાં છે. જ્યારે સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુ દાન સ્વીકારે, ત્યારે એથી મોટો વર શું હોઈ શકે?

Verse 97

कुर्वन्ति विदुषो यज्ञान्विष्णुप्रीणनकारणात् । स चेत्साक्षाद्धविर्भोगी मत्तः कोऽभ्यधिको भुवी ॥ ९७ ॥

વિદ્વાનો વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરવા માટે યજ્ઞ કરે છે. જો તે જ સాక్షાત્ હવિનો ભોક્તા હોય, તો પૃથ્વી પર તેના કરતાં શ્રેષ્ઠ કોણ?

Verse 98

दरिद्रेणापि यत्किंचिद्दीयते विष्णवे गुरो । तदेव परमं दानं दत्तं भवति चाक्षयम् ॥ ९८ ॥

હે ગુરુ, ગરીબ માણસ પણ વિષ્ણુને કે ગુરુને જે કંઈ નાનું આપે, એ જ પરમ દાન છે; એકવાર આપેલું દાન અક્ષય ફળ આપે છે.

Verse 99

स्मृतोऽपि परया भक्त्या पुनाति पुरुषोत्तमः । येन केनाप्यर्चितश्वेद्ददाति परमां गतिम् ॥ ९९ ॥

પરમ ભક્તિથી માત્ર સ્મરણ કરવાથી પણ પુરુષોત્તમ પવિત્ર કરે છે. અને કોઈ પણ રીતે તેની પૂજા કરાય તો તે પરમ ગતિ આપે છે.

Verse 100

हरिर्हरति पापानिदुष्टचित्तैरपि स्मृतः । अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावकः ॥ १०० ॥

હરી દુષ્ટચિત્તવાળાઓ દ્વારા પણ સ્મરવામાં આવે તો પાપો હરિ લે છે. જેમ અગ્નિ અનિચ્છાએ સ્પર્શ થતાં પણ નિશ્ચિત દહન કરે છે.

Verse 101

जिह्वाग्रे वसते यस्य हरिरित्यक्षरद्वयम् । स विष्णुलोकमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ १ ॥

જેનાં જિહ્વાના અગ્રભાગે ‘હરિ’ આ દ્વાક્ષરી નામ વસે છે, તે વિષ્ણુલોકને પામે છે; ત્યાં પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) દુર્લભ છે.

Verse 102

गोविंदेति सदा ध्यायेद्यस्तु रागादिवर्जितः । स याति विष्णुभवनमिति प्राहुर्मनीषिणः ॥ २ ॥

રાગાદિ આસક્તિથી રહિત જે સદા ‘ગોવિંદ’ નામનું ધ્યાન કરે છે, તે વિષ્ણુભવનને જાય છે—એવું મનીષીઓ કહે છે.

Verse 103

अग्नौ वा ब्राह्मणे वापिहूयते यद्वविर्गुरो । हरिभक्त्या महाभाग तेन विष्णुः प्रसीदति ॥ ३ ॥

હે મહાભાગ! હવિ અગ્નિમાં હોમ કરાય કે બ્રાહ્મણને અર્પણ કરાય—જો તે હરિભક્તિથી અર્પિત હોય, તો એથી વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 104

अहं तु हरितुष्यद्यर्थं करोम्यध्वरमुत्तमम् । स्वयमायाति चेद्विष्णुः कृतार्थोऽस्मि न संशयः ॥ ४ ॥

હું તો માત્ર હરિને પ્રસન્ન કરવા માટે આ ઉત્તમ યજ્ઞ કરું છું. જો વિષ્ણુ સ્વયં અહીં આવે, તો નિઃસંદેહ હું કૃતાર્થ થઈ જાઉં છું.

Verse 105

एवं वदति दैत्यन्द्रे विष्णुर्वामनरुपधृक् । प्रविवेशाध्वरस्थानं हुतवह्निमनोरमम् ॥ ५ ॥

દૈત્યેન્દ્ર આમ બોલતો હતો ત્યારે, વિષ્ણુ વામનરૂપ ધારણ કરીને, હુતવહ્નિથી મનોહર એવા યજ્ઞસ્થળમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 106

तं दृष्ट्वा कोटिसूर्याभं योग्यावयवसुन्दरम् । वामनं सहसोत्थाय प्रत्यगृह्णात्कृताञ्जलिः ॥ ६ ॥

કરોડો સૂર્ય સમ તેજસ્વી અને સુસંયત અંગસૌંદર્યથી શોભિત વામનને જોઈ તે તરત ઊભો થયો અને હાથ જોડીને શ્રદ્ધાપૂર્વક તેમનું સ્વાગત કર્યું।

Verse 107

दत्त्वासनं च प्रक्षाल्य पादौ वामनरुपिणम् । सकुटुंबो वहन्मूर्ध्ना परमां मुदमाप्तवान् ॥ ७ ॥

તેણે પ્રભુના વામનરૂપને આસન અર્પણ કર્યું અને વિધિપૂર્વક તેમના ચરણ ધોયા; પછી પરિવારসহ તેમને મસ્તક પર ધારણ કરી પરમ આનંદ પામ્યો।

Verse 108

विष्णवेऽस्मै जगद्धान्मे दत्त्वार्घ्यं विधिवद्कलिः । रोमाञ्चिततनुर्भूत्वा हर्षाश्रुनयनोऽब्रवीत् । बलिरुवाच ॥ ८ ॥

જગદ્ધામ એવા આ વિષ્ણુને વિધિપૂર્વક અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને, રોમાંચિત દેહ અને હર્ષાશ્રુથી ભરેલી આંખો સાથે તેણે કહ્યું— બલિ બોલ્યો।

Verse 109

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलो मरवः । जीवितं सफलं मेऽद्य कृतार्थोऽस्मि न संशयः ॥ ९ ॥

આજે મારું જન્મ સફળ થયું; આજે મારું જીવન પણ સફળ થયું. આજે મારું જીવવું કૃતાર્થ થયું—કોઈ સંશય નથી।

Verse 110

अमोघामृतवृष्टिर्मे समायातातिदुर्लभा । त्वदागमनमात्रेण ह्यनायासो महोत्सवः ॥ ११० ॥

મારા માટે અત્યંત દુર્લભ એવી અમોઘ અમૃતવૃષ્ટિ હવે આવી પહોંચી છે. તમારા માત્ર આગમનથી જ અનાયાસે મહોત્સવ ઊભો થયો છે।

Verse 111

एते च ऋषयः सर्वे कृतार्थां नात्र संशयः । यैः पूर्वं हि तपस्तप्तं तदद्य सफलं प्रभो ॥ ११ ॥

આ બધા ઋષિઓ નિઃસંદેહ કૃતાર્થ છે—એમાં શંકા નથી. જેમણે પૂર્વે તપ કર્યું હતું, તે આજે ફળ્યું છે, હે પ્રભુ।

Verse 112

कृतार्थोऽस्मि कृतार्थोऽस्मि कृतार्थोऽस्मि न संशयः । तस्मात्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमोनमः ॥ १२ ॥

હું કૃતાર્થ છું, હું કૃતાર્થ છું, હું કૃતાર્થ છું—એમાં શંકા નથી. તેથી તમને નમસ્કાર, તમને નમસ્કાર, તમને નમસ્કાર, તમને નમસ્કાર—વારંવાર પ્રણામ।

Verse 113

त्वदाज्ञया त्वन्नियोगं साधयामीति मन्मनः । अत्युत्साहसमायुक्तं समाज्ञापय मां प्रभो ॥ १३ ॥

“તમારી આજ્ઞાથી તમારો નિયોગ હું સિદ્ધ કરીશ”—એવો સંકલ્પ મનમાં રાખી, મહોત્સાહથી યુક્ત મને યોગ્ય રીતે આજ્ઞા આપો, હે પ્રભુ।

Verse 114

एवमुर्को दीक्षितेन प्रहसन्वामनोऽब्रवीत् । देहि मे तपसि स्थातुं भूमिं त्रिपदसंमिताम् ॥ १४ ॥

દીક્ષિત યજમાને એમ કહ્યે પછી, હસતાં હસતાં વામને કહ્યું—“તપમાં સ્થિર રહેવા માટે મને ત્રણ પગ જેટલી ભૂમિ આપો.”

Verse 115

एतच्छॄत्वा बलिः प्राह राज्यं याचितवान्नहि । ग्रामं वा नगरं चापि धनं वा किं कृतं त्वया ॥ १५ ॥

આ સાંભળી બલિ બોલ્યો—“તમે રાજ્ય માગ્યું નથી, ગામ પણ નથી, નગર પણ નથી, ધન પણ નથી; તો પછી તમે આ શું કર્યું (તમારો આશય શું)?”

Verse 116

तन्निशम्य बलिं प्राह विष्णुः सर्वशरीरभृत् । आसन्नभ्रष्टराज्यस्य वैराग्यं जनयन्निवा ॥ १६ ॥

તે સાંભળી સર્વશરીરધારીઓને ધારણ કરનાર શ્રીવિષ્ણુએ બલિને કહ્યું; જાણે જેના રાજ્યનો નાશ નજીક હતો, તેમાં વૈરાગ્ય જગાવતો હોય તેમ।

Verse 117

श्रीभगवानुवाचा । श्रृणु दैत्यन्द्र वक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतमं परम् । सर्वसंगविहीनानां किमर्थैः साध्यतेवद ॥ १७ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે દૈત્યેન્દ્ર, સાંભળ; હું તને પરમ ઉપદેશ કહું છું, જે ગુહ્યમાં પણ અતિગુહ્ય છે. સર્વસંગવિહિન માટે લૌકિક અર્થ-ભોગથી શું સિદ્ધ થાય? કહો.

Verse 118

अहं तु सर्वभूतानामन्तर्यामीति भावय । मयि सर्वमिदं दैत्य किमन्यैः साध्यते वद ॥ १८ ॥

આ રીતે ભાવ કર—‘હું સર્વ ભૂતોમાં અંતર્યામી છું.’ હે દૈત્ય, જ્યારે આ સર્વ મારેમાં જ સ્થિત છે, તો બીજાથી શું સાધ્ય થાય? કહો.

Verse 119

रागद्वेषविहीनानां शान्तानां त्यक्तमायिनाम् । नित्यानंदस्वरुपाणां किमन्यैः साध्यते धनैः ॥ १९ ॥

જે રાગ-દ્વેષવિહિન, શાંત, માયાના આડંબરને ત્યજી ચૂક્યા છે અને જેમનું સ્વરૂપ નિત્યાનંદ છે—તેમને અન્ય ધનથી શું સાધ્ય થાય?

Verse 120

आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यतां शान्तचेतसाम् । अभिन्नमात्मनः सर्वं को दाता दीयते च किम् ॥ १२० ॥

શાંતચિત્તે સર્વ ભૂતોને આત્મવત્ જોનાર માટે સર્વ કંઈ આત્માથી અભિન્ન છે. તો પછી દાતા કોણ, અને આપવાનું શું રહે?

Verse 121

पृथ्वीयं क्षत्रियवशा इति शास्त्रेषु निश्चितम् । तदाज्ञायां स्थिताः सर्वे लभन्ते परमं सुखम् ॥ २१ ॥

શાસ્ત્રોમાં નિશ્ચિત છે કે આ પૃથ્વી ક્ષત્રિયોના અધિકારમાં છે. તેમની ધર્મયુક્ત આજ્ઞામાં સ્થિત રહેનારા સર્વે પરમ સુખ પામે છે।

Verse 122

दातव्यो मुनिभिश्चापि षष्टांशो भूभुजे बले । महीयं ब्राह्मणानां तु दातव्या सर्व यत्नतः ॥ २२ ॥

રાજા બળવાન હોય તો મુનિઓએ પણ તેને ષષ્ટાંશ આપવો જોઈએ. પરંતુ ભૂમિ તો બ્રાહ્મણોને સર્વ પ્રયત્નથી અને અત્યંત કાળજીપૂર્વક દાન કરવી જોઈએ।

Verse 123

भूमिदानस्य माहात्म्यं न भूतं न भविष्यति । परं निर्वाणमाप्नोति भूमिदो नात्र संशयः ॥ २३ ॥

ભૂમિદાનનું માહાત્મ્ય ન ભૂતકાળમાં હતું, ન ભવિષ્યમાં થશે. ભૂમિદાતા પરમ નિર્વાણ પામે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 124

स्वल्पामपि महीं दत्त्वा श्रोत्रियायाहिताग्नये । ब्रह्मलोकमवाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ २४ ॥

વેદજ્ઞ શ्रोત્રિય અને આહિતાગ્નિ બ્રાહ્મણને થોડીક ભૂમિ પણ દાન આપવાથી બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થાય છે, જ્યાંથી પુનરાવર્તન દુર્લભ છે।

Verse 125

भूमिदः सर्वदः प्रोक्तो भूमिदो मोक्षभाग्भवेत् । अतिदानं तु तज्ज्ञेयं सर्वपापप्राणाशनम् ॥ २५ ॥

ભૂમિદાતાને ‘સર્વદાતા’ કહેવાયો છે; ભૂમિદાતા મોક્ષનો ભાગી બને છે. આને અતિદાન જાણો—તે સર્વ પાપોના પ્રાણનો નાશ કરે છે।

Verse 126

महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः । दशहस्तां महीं दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २६ ॥

કોઈ મહાપાતકથી યુક્ત હોય કે સર્વ પ્રકારના પાપોથી ભારિત હોય—દસ હસ્ત પ્રમાણની ભૂમિ દાન કરવાથી તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 127

सत्पात्रे भूमिदाता यः सर्वदानफलं लभेत् । भूमिदानसमं नान्यत्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ २७ ॥

જે સત્પાત્રને ભૂમિદાન કરે છે તે સર્વ દાનોનું ફળ મેળવે છે; ત્રિલોકમાં ભૂમિદાન સમાન બીજું કશું નથી.

Verse 128

द्विजाय वृत्तिहीनाय यः प्रदद्यान्महीं बले । तस्य पुण्यफलं वक्तुं न क्षमोऽब्दशतैरहम् ॥ २८ ॥

જે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે જીવનોપાર્જન વિનાના દ્વિજને ભૂમિ દાન આપે છે, તે દાનનું પુણ્યફળ હું સૈકડો વર્ષોમાં પણ પૂરું કહી શકતો નથી.

Verse 129

सक्ताय देवपूजासु वृत्तिहीनाय दैत्यप । स्वल्पामपि महीं दद्याद्यः स विष्णुर्न संशयः ॥ २९ ॥

હે દૈત્યપ! દેવપૂજામાં આસક્ત પરંતુ જીવનોપાર્જન વિનાના વ્યક્તિને થોડીઘણી પણ ભૂમિ દાન કરનાર નિઃસંદેહે વિષ્ણુસ્વરૂપ છે.

Verse 130

इक्षुगोधूम तुवरीपूगवृक्षादिसंयुता । पृथ्वी प्रदीयते येन स विष्णुर्नात्र संशयः ॥ १३० ॥

જે ગોળ, ઘઉં, દાળ, સોપારી વગેરે વૃક્ષાદિથી યુક્ત એવી ધરતી દાન કરે છે, તે નિઃસંદેહે વિષ્ણુ જ છે.

Verse 131

वृत्तिहीनाय विप्राय दरिद्राय कुटुम्बिने । स्वल्पामपि महींदत्त्वा विष्णुसायुज्यमान्पुयात् ॥ ३१ ॥

જે જીવનવૃત્તિ વિનાના, દરિદ્ર અને કુટુંબપાલક બ્રાહ્મણને થોડીઘણી પણ ભૂમિ દાન આપે છે, તે શ્રીવિષ્ણુનું સાયુજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 132

सक्ताय देवपूजासु विप्रायाढकिकां महीम् । दत्त्वा लभेत गङ्गायां त्रिरात्रस्नानजं फलम् ॥ ३२ ॥

દેવપૂજામાં આસક્ત બ્રાહ્મણને એક આઢક પ્રમાણની ભૂમિ દાન કરવાથી ગંગામાં ત્રણ રાત્રિ સ્નાનનું પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 133

विप्राय वृत्तिहीनाय सदाचाररताय च । द्रोणिकां पृथिवीं दत्त्वा यत्फलं लभते श्रृणु ॥ ३३ ॥

જીવનવૃત્તિ વિનાના અને સદાચારરત બ્રાહ્મણને દ્રોણિકા પ્રમાણની ભૂમિ દાન કરવાથી જે પુણ્યફળ મળે છે, તે સાંભળો.

Verse 134

गङ्गातीर्थाश्वमेधानां शतानि विधिवन्नरः । कृत्वा यत्फलमाप्वोति तदाप्नोति स पुष्कलम् ॥ ३४ ॥

ગંગાતીર્થની સૈંકડો યાત્રાઓ અને સૈંકડો અશ્વમેધ યજ્ઞો વિધિપૂર્વક કરવાથી જે ફળ મળે છે, તે જ પ્રચુર ફળ અહીં પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 135

ददाति खारिकां भूमिं दरिद्राय द्विजाय यः । तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि वदतो मे निशामय ॥ ३५ ॥

જે દરિદ્ર દ્વિજ બ્રાહ્મણને ખારિકા પ્રમાણની ભૂમિ દાન કરે છે, તેના પુણ્યનું હું વર્ણન કરીશ; મારી વાત સાંભળો.

Verse 136

अश्वमेधसहस्त्राणि वाजपेयशतानि च । विधाय जाह्नवीतीरे यत्फलं तल्लभेद्धुवम् ॥ ३६ ॥

જે કોઈ જાહ્નવી (ગંગા)ના તીરે પૂજા‑વ્રતાદિ આચરે છે, તે નિશ્ચયે તે જ પુણ્યફળ પામે છે, જે સહસ્ર અશ્વમેધ અને શત વાજપેય યજ્ઞોથી પ્રાપ્ત થાય।

Verse 137

भूमिदानं महादानमतिदानं प्रकीर्त्तितम् । सर्वपापप्रशमनमपवर्गफलप्रदम् ॥ ३७ ॥

ભૂમિદાનને મહાદાન, એટલું જ નહીં અતિદાન તરીકે પણ કીર્તિત કર્યું છે; તે સર્વ પાપોને શમાવે છે અને મોક્ષફળ આપે છે।

Verse 138

अत्रोतिहासं वक्ष्यामि श्रृणु दैत्यकुलेश्वर । यच्छुत्वा श्रद्धया युक्तो भूमिदानफलं लभेत् ॥ ३८ ॥

અહીં હું એક પ્રાચીન ઇતિહાસ કહું છું—હે દૈત્યકુલેશ્વર, સાંભળો; જેને શ્રદ્ધાથી સાંભળનાર ભૂમિદાનનું ફળ પામે છે।

Verse 139

आसीत्पुरा द्विजवरो ब्राह्मकल्पे महामतिः । दरिद्रो वृत्तिहीनश्च नाम्ना भद्रमतिर्बले ॥ ३९ ॥

પ્રાચીન કાળે બ્રહ્મકલ્પમાં એક શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બ્રાહ્મણ હતો—મહામતિ; પરંતુ તે દરિદ્ર અને જીવનોપાયવિહિન હતો, અને બલ દેશમાં ‘ભદ્રમતિ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો।

Verse 140

श्रुतानि सर्वशास्त्राणि तेन वेददिवानिशम् । श्रुतानि च पुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः ॥ १४० ॥

તેણે સર્વ શાસ્ત્રો સાંભળ્યા હતા; તે દિવસ‑રાત વેદનો અભ્યાસ કરતો. પુરાણો તથા સર્વ રીતે ધર્મશાસ્ત્રો પણ તેણે સાંભળ્યા હતા।

Verse 141

अभवंस्तस्य षट्पत्न्यः श्रुतिः सिन्धुर्यशोवती । कामिनी मालिनी चैव शोभा चेति प्रकीर्तिताः ॥ ४१ ॥

તેની છ પત્નીઓ હતી—શ્રુતિ, સિંધુ, યશોવતી, કામિની, માલિની અને શોભા—એમ પરંપરામાં ગણવામાં આવે છે।

Verse 142

आसु पत्नीषु तस्यासञ्चत्वरिंशच्छतद्वयम् । पुत्राणामसुरश्रेष्ट सर्वे नित्यं बुभुक्षिताः ॥ ४२ ॥

તેની તે પત્નીઓથી, હે અસુરશ્રેષ્ઠ, તેને બે સો બેતાલીસ પુત્રો થયા; અને તેઓ બધા સદાય ભૂખ્યા રહેતા।

Verse 143

अकिञ्चनो भद्रमतिः क्षुधार्त्तानात्मजान्प्रियाः । पश्यन्स्वयं क्षुधार्त्तश्च विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ४३ ॥

નિર્ધન ભદ્રમતિએ પોતાના પ્રિય પુત્રોને ભૂખથી પીડાતા જોયા; અને પોતે પણ ભૂખથી વ્યાકુળ થઈ, ઇન્દ્રિયો અશાંત થતાં વિલાપ કરવા લાગ્યો।

Verse 144

धिग्जन्म भाग्यरहितं धिग्जन्म धनवर्जितम् । धिग्जन्म धर्मरहितं धिग्जन्म ख्यातिवर्जितम् ॥ ४४ ॥

સૌભાગ્યરહિત જન્મ ધિક્કારયોગ્ય છે; ધનવર્જિત જન્મ ધિક્કારયોગ્ય છે. ધર્મરહિત જન્મ ધિક્કારયોગ્ય છે; ખ્યાતિવર્જિત જન્મ ધિક્કારયોગ્ય છે.

Verse 145

नरस्य बह्वपत्यस्य धिग्जन्मैश्वर्यवार्जितम् । अहो गुणाः सौम्यता च विद्वत्ता जन्म सत्कुले ॥ ४५ ॥

ઘણા સંતાન ધરાવતો પુરુષ પણ જો ઐશ્વર્ય અને ઉત્તમ કુળસમૃદ્ધિથી વંચિત હોય તો તેનું જન્મ ધિક્કારયોગ્ય છે. અહો, ગુણો કેટલા પ્રશંસનીય—સૌમ્યતા, વિદ્વત્તા અને સત્કુળમાં જન્મ।

Verse 146

दारिद्याम्बुधिमग्नस्य सर्वमेतन्न शोभते । प्रियाः पुत्राश्चपौत्राश्च बान्धवा भ्रातरस्तथा ॥ ४६ ॥

દારિદ્ર્યના સમુદ્રમાં ડૂબેલા મનુષ્યને આ બધું શોભતું નથી—ન પ્રિયજન, ન પુત્ર-પૌત્ર, ન બંધુ, ન ભાઈઓ પણ।

Verse 147

शिष्याश्च सर्वमनुजास्त्यजन्त्यैश्वर्यवार्जितम् । चाण्डालो वा द्विजो वापि भाग्यवानेव पूज्यते ॥ ४७ ॥

શિષ્યો અને સર્વ લોકો ઐશ્વર્યવિહિનને ત્યજી દે છે; તે ચાંડાલ હોય કે દ્વિજ, પૂજ્ય તો માત્ર ભાગ્યવાન જ થાય છે।

Verse 148

दरिद्रः पुरुषो लोके शववल्लोकनिन्दितः । अहो संपत्संमायुक्तो निष्टुरो वाप्यनिष्ठुरः ॥ ४८ ॥

આ લોકમાં દરિદ્ર પુરુષને લોકો શવ સમાન નિંદે છે; અહો! પરંતુ સંપત્તિ મળતાં તે કઠોર હોય તોય અકઠોર ગણાય છે।

Verse 149

गुणहीनोऽपि गुणवान्मूर्खो वाप्यथ पण्डितः । ऐश्वर्यगुणयुक्तश्चेत्पूज्य एव न संशयः ॥ ४९ ॥

ગुणહીન હોય કે ગુણવાન, મૂર્ખ હોય કે પંડિત—જો ઐશ્વર્ય અને માન્ય ગુણોથી યુક્ત હોય, તો નિઃસંદેહ તે જ પૂજ્ય છે।

Verse 150

अहो दरिद्रता दुःखं तत्राप्याशातिदुःखदा । आशाभिभूताः पुरुषा दुःखमश्नुवतेऽक्षयम् ॥ १५० ॥

અહો! દરિદ્રતા દુઃખ છે, અને તેમાં પણ આશા અતિદુઃખદાયી બને છે; આશાથી અભિભૂત મનુષ્યો અક્ષય શોક ભોગવે છે।

Verse 151

आशयादासा ये दासास्ते सर्वलोकस्य । आशा दासी येषां तेषां दासायते लोकः ॥ ५१ ॥

જે આશાના દાસ બને છે, તે જાણે સર્વ લોકના સેવક બને છે. પરંતુ જેમને આશા જ દાસી છે, તેમને માટે જગત દાસરૂપ થાય છે.

Verse 152

मानो हि महतां लोके धनमक्षयमुच्यते । तस्मिन्नाशाख्यरिपुणा माने नष्टे दरिद्रता ॥ ५२ ॥

આ લોકમાં મહાત્માઓનું માન-યશ અક્ષય ધન કહેવાય છે. પરંતુ તેનું ‘આશા/અપેક્ષા’ નામનું શત્રુ છે; માન નષ્ટ થાય તો દરિદ્રતા આવે છે.

Verse 153

सर्वशास्त्रार्थवेत्तापि दरिद्रो भाति मूर्खवत् । नैष्किञ्चन्यमहाग्राहग्रस्तानां को विमोचकः ॥ ५३ ॥

સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થ જાણનાર પણ જો દરિદ્ર હોય તો મૂર્ખ જેવો જ લાગે છે. ‘નૈષ્કિંચન્ય’ નામના મહાગ્રાહથી ગ્રસ્તોને કોણ મુક્ત કરશે?

Verse 154

अहो दुःखमहो दुःखमहो दुःखं दरिद्रता । तत्रापि पुत्रभार्याणां बाहुल्यमतिदुःखदम् ॥ ५४ ॥

અહો, કેટલું દુઃખ—કેટલું દુઃખ—કેટલું દુઃખ છે દરિદ્રતા! અને તેમાં પણ પુત્રો તથા પત્નીનો વધારે ભાર અતિ દુઃખદાયક બને છે.

Verse 155

एवमुक्त्वा भद्रमतिः सर्वशास्त्रार्थपारगः । अन्यमैश्वर्यदं धर्मं मनसाऽचिन्तयत्तदा ॥ ५५ ॥

આ રીતે કહીને, સર્વ શાસ્ત્રાર્થમાં પારંગત ભદ્રમતિએ ત્યારે મનમાં ઐશ્વર્ય આપનાર બીજા ધર્મનું ચિંતન કર્યું.

Verse 156

भूमिदानं विनिश्चित्य सर्वदानोत्तमोत्तमम् । दानेन योऽनुमंताति स एव कृतवान्पुरा ॥ ५६ ॥

ભૂમિદાન સર્વ દાનોમાં પરમ શ્રેષ્ઠ છે એમ નિશ્ચય કરીને, જે વ્યક્તિ આ દાનને સંમતિથી અનુમોદન આપે છે, તે પણ જાણે પૂર્વકાળે પોતે જ તે દાન કરેલું ગણાય છે।

Verse 157

प्रापकं परमं धर्मं सर्वकामफलप्रदम् । दानानामुत्तमं दानं भूदानं परिकीर्तितम् ॥ ५७ ॥

જે પરમ ધર્મ સુધી પહોંચાડે અને સર્વ ધર્મસંગત કામનાઓનું ફળ આપે—દાનોમાં તે સર્વોત્તમ દાન ‘ભૂદાન’ તરીકે કીર્તિત છે।

Verse 158

यद्दत्त्वा समवान्पोति यद्यदिष्टतमं नरः । इति निश्चत्य मतिमान्धीरो भद्रमतिर्बले ॥ ५८ ॥

“આ દાન કરવાથી મનુષ્ય સમૃદ્ધ બને છે અને જે જે તેને અતિ ઇષ્ટ છે તે પ્રાપ્ત કરે છે”—એવો નિશ્ચય કરીને, શુભમતિ ધરાવતો ધીર પુરુષ દૃઢ સંકલ્પબળથી તે પ્રમાણે વર્તે છે।

Verse 159

कौशाम्बींनाम नगरीं कलत्रापत्ययुग्ययौ । सुघोषनामविप्रेन्द्रं सर्वैश्वर्यसमन्एविलितम् ॥ ५९ ॥

કૌશામ્બી નામની નગરીમાં સુઘોષ નામના એક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ રહેતા; તેઓ પત્ની અને સંતાનો સાથે સર્વ પ્રકારના ઐશ્વર્યથી સમ્પન્ન હતા।

Verse 160

गत्वा याचितवान्भूमिं पञ्चहस्तायतां बले । सुघोषो धर्मनिरतस्तं निरीक्ष्य कुटुम्बिक्रम् ॥ १६० ॥

તે ત્યાં જઈને પાંચ હાથ જેટલી વિસ્તૃત ભૂમિ યાચવા લાગ્યો. ધર્મનિષ્ઠ સુઘોષે તે ગૃહસ્થને અને તેના પરિવારની સ્થિતિને નિહાળી વિચાર કર્યો।

Verse 161

मनसा प्रीयमाणेन समभ्यर्च्येदमब्रवीत् । कृतार्थोऽहं भद्रमते सफलं मम जन्म च ॥ ६१ ॥

મનથી પ્રસન્ન થઈ તેણે વિધિપૂર્વક પૂજન કર્યું અને કહ્યું— “હે ભદ્રમતિ! હું કૃતાર્થ થયો; મારું જન્મ પણ સફળ થયું।”

Verse 162

मत्कुल पावनं जातं त्वदनुग्रहतो द्विज । इत्युक्त्वा तं समभ्यर्च्य सुघोषो धर्मतत्परः ॥ ६२ ॥

“હે દ્વિજ! તમારા અનુગ્રહથી મારું કુલ પાવન થયું.” એમ કહી ધર્મપરાયણ સુઘોષે તેમને શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજ્યા।

Verse 163

पञ्चहस्तमितां भूमिं ददौ तस्मै महामतिः । पृथिवी वैष्णवी पुण्या पृथिवीं विष्णुपालिता ॥ ६३ ॥

તે મહામતિએ તેને પાંચ હસ્ત જેટલી જમીન દાનમાં આપી. કારણ કે પૃથ્વી વૈષ્ણવી અને પુણ્યમય છે; તે વિષ્ણુ દ્વારા પાલિત છે।

Verse 164

पृथिव्यास्तु प्रदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः । मन्त्रेणानेन दैत्येन्द्र सुघोषस्तं द्विजोत्तमम् ॥ ६४ ॥

“પૃથ્વીદાનથી જનાર્દન મારી ઉપર પ્રસન્ન થાઓ.” હે દૈત્યેન્દ્ર! આ મંત્રથી સુઘોષે તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને સંબોધ્યો।

Verse 165

विष्णुबुद्ध्या समभ्यर्च्य तावतीं पृथिवीं ददौ । सोऽपि भद्रमतिर्विप्रो धीमता याचितां भुवम् ॥ ६५ ॥

ગ્રહીતાને વિષ્ણુરૂપ માની તેણે પૂજન કરીને એટલી જમીન દાનમાં આપી. અને ભદ્રમતિ બ્રાહ્મણએ પણ, બુદ્ધિમાનની વિનંતીથી, માગેલી ભૂમિ આપી।

Verse 166

दत्तवान्हरिभक्ताय श्रोत्रियाय कुटुम्बिने । सुघोषो भूमिदानेन कोटिवंशसमन्वितः ॥ ६६ ॥

સુઘોષે હરિભક્ત એવા વેદવિદ્ ગૃહસ્થ શ્રોત્રિયને ભૂમિદાન આપ્યું; તે ભૂમિદાનના ફળે તે કરોડો પેઢીઓ સુધી વિસ્તરેલા વંશથી યુક્ત થયો।

Verse 167

प्रपेदे विष्णुभवनं यत्र गत्वा न शोचति । बले भद्रमतिश्चापि यतः प्रार्थितवाञ्छ्रियम् ॥ ६७ ॥

તેણે વિષ્ણુભવન પ્રાપ્ત કર્યું—જ્યાં ગયા પછી શોક રહેતો નથી. અને બાળપણમાં પણ ભદ્રમતિએ, કારણ કે તેણે શ્રી-સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરી હતી, વૈભવ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 168

स्थितवान्विष्णुभवने सकुटुम्बो युगायुतम् । तथैव ब्रह्मसदने स्थित्वा कोटियुगायुतम् ॥ ६८ ॥

તે કુટુંબসহ વિષ્ણુભવનમાં દસ હજાર યુગો સુધી રહ્યો; તેમજ બ્રહ્મસદનમાં નિવાસ કરીને ત્યાં કરોડ યુગો સુધી સ્થિર રહ્યો।

Verse 169

ऐन्द्रं पदं समासाद्य स्थितवान्कल्पपञ्चकम् । ततो भुवं समासाद्य सर्वैश्वर्यसमन्वितः ॥ ६९ ॥

ઇન્દ્રપદ પ્રાપ્ત કરીને તે પાંચ કલ્પો સુધી ત્યાં સ્થિર રહ્યો; પછી પૃથ્વી પર આવી તે સર્વ પ્રકારના ઐશ્વર્ય અને અધિપત્યથી યુક્ત થયો।

Verse 170

जातिस्मरो महाभागो बुभुजे भोगमुत्तमम् । ततो भद्रमतिर्दैत्य निष्कामो विष्णुतत्परः ॥ १७० ॥

તે મહાભાગ પૂર્વજન્મસ્મૃતિથી યુક્ત થઈ ઉત્તમ ભોગો ભોગવતો રહ્યો; ત્યારબાદ દૈત્ય ભદ્રમતિ નિષ્કામ બની સંપૂર્ણ રીતે વિષ્ણુપરાયણ થયો।

Verse 171

पृथिवीं वृत्तिहीनेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः प्रदत्तवान् । तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा तत्त्वैश्वर्यमनुत्तमम् ॥ ७१ ॥

તેણે જીવનવૃત્તિ વિનાના બ્રાહ્મણોને પૃથ્વી (ભૂમિ અને નિર્વાહ) દાનમાં આપી. તેથી પ્રસન્નહૃદય ભગવાન વિષ્ણુએ તેને તત્ત્વનિષ્ઠ અનન્ય ઐશ્વર્યયુક્ત રાજ્યસત્તા આપી।

Verse 172

कोटिवंशसमेतस्य ददौ मोक्षमनुत्तमम् । तस्माद्दैत्यपते मह्यं सर्वधर्मपरायण ॥ ७२ ॥

કરોડો વંશજ સાથે રહેલા તેને પણ તેણે અનન્ય મોક્ષ આપ્યો. તેથી, હે દૈત્યપતિ, હે સર્વધર્મપરાયણ—મને પણ તેવી જ કૃપા આપો।

Verse 173

तपश्चरिष्येमोक्षाय देहि मे त्रिपदां महीम् । वैरोचनिस्ततो दृष्टः कलशं जलपूरितम् ॥ ७३ ॥

“મોક્ષ માટે હું તપ કરું છું; મને ત્રણ પગલાં જેટલી ભૂમિ આપો.” ત્યારે વૈરોચનિ (બલિ) જળથી ભરેલો કલશ હાથમાં લઈને દાનવિધિ માટે તૈયાર દેખાયો।

Verse 174

आददे पृथिवीं दातुं वर्णिने वामनाय । विष्णुः सर्वगतोज्ञात्वा जलधारावरोधिनम् ॥ ७४ ॥

પ્રભાસ્વી વામન બ્રહ્મચારીને પૃથ્વી દાન આપવા (બલિ) આગળ વધ્યો. પરંતુ સર્વવ્યાપી ભગવાન વિષ્ણુએ જળધારાને અટકાવનારને ઓળખી લીધો।

Verse 175

काव्यं हस्तस्थदर्भाग्रं तच्छरे संन्यवेशयत् । दर्भाग्रेऽभून्महाशस्त्रं कोटिसूर्यसमप्रभम् ॥ ७५ ॥

કાવ્યે હાથમાં રહેલા દર્ભના અગ્રભાગને તે બાણ પર સ્થિર કર્યો. દર્ભના અગ્ર પર જ કરોડ સૂર્ય સમાન તેજવાળું મહાશસ્ત્ર પ્રગટ થયું।

Verse 176

अमोघं ब्राह्ममत्युग्रं काव्याक्षिग्रासलोलुपम् । आयाय भार्गवसुरानसुरानेकचक्षुषा ॥ ७६ ॥

તે અમોઘ, અતિ ઉગ્ર બ્રાહ્માસ્ત્ર—કાવ્ય (શુક્ર)નું નેત્ર ગળી જવા લોલુપ—એકચક્ષુ બની ભાર్గવ, દેવો અને અસુરો તરફ વેગે ધાવ્યું।

Verse 177

पश्येति वांदिदेशे च दर्भाग्रं शस्त्रसन्निभम् । बलिर्ददौ महाविष्णोर्महीं त्रिपदसंमिताम् ॥ ७७ ॥

“જો!” કહી તેણે શસ્ત્ર સમ તીક્ષ્ણ દર્ભાગ્ર બતાવ્યું. ત્યારબાદ બલિએ મહાવિષ્ણુને ત્રિપદથી પરિમિત થનારી પૃથ્વી દાનમાં આપી।

Verse 178

ववृधे सोऽपि विश्वात्मा आब्रह्यभुवनं तदा । अमिमीत महीं द्वाभ्यां पद्भ्यां विश्वतनुर्हरिः ॥ ७८ ॥

ત્યારે તે વિશ્વાત્મા બ્રહ્મલોક સુધી સર્વ ભુવનમાં વિસ્તર્યો. અને વિશ્વતનુ હરિએ માત્ર બે પગલાંથી જ પૃથ્વી માપી લીધી।

Verse 179

स आब्रह्मकटाहांतपदान्येतानि सप्रभः । पादाङ्गुष्ठाग्रनिर्भिन्नं ब्रह्माण्डं विभिदे द्विधा ॥ ७९ ॥

તેમના તેજસ્વી પગલાં બ્રહ્માંડરૂપ કટાહની સીમા સુધી વિસ્તર્યા. અને પાદાંગૂઠાના અગ્રથી તેમણે બ્રહ્માંડને ભેદી બે ભાગે વિભાજિત કર્યું।

Verse 180

तद्दारा बाह्यसलिलं बहुधारं समागतम् । धौतविष्णुपदं तोयं निर्मलं लोकपावनम् ॥ १८० ॥

તે ભેદમાંથી બહારનું જળ અનેક ધારાઓરૂપે એકત્ર થયું—વિષ્ણુપદ ધોઈ ગયેલું તે નિર્મળ જળ સર્વ લોકોને પાવન કરનારું છે।

Verse 181

अजाण्डबाह्यनिलयं धारारुपमवर्त्तत । तज्जलं पावनं श्रेष्टं ब्रह्मादीन्पावयत्सुरान् ॥ ८१ ॥

બ્રહ્માંડની બહાર નિવાસ કરીને તે અવિરત ધારારૂપે વહેવા લાગ્યું. તે જળ પરમ પાવન હતું; બ્રહ્મા આદિ દેવોને પણ પવિત્ર કરતું હતું.

Verse 182

सत्पर्षिसेवितं चैव न्यपतन्मेरुमूर्द्धनि ॥ ८२ ॥

સત્ ઋષિઓ દ્વારા સેવિત એવા પવિત્ર સ્થાને—મેરુ પર્વતના શિખરે—તે પડી આવ્યું.

Verse 183

एतद्दष्ट्वाद्भुतं कर्म ब्रह्माद्या देवतागणाः । ऋषयो मनवश्चैव ह्यस्तुवन्हर्षविह्वलाः ॥ ८३ ॥

આ અદ્ભુત કાર્ય જોઈ બ્રહ્મા આદિ દેવગણો, તેમજ ઋષિઓ અને મનુઓ પણ હર્ષથી વિહ્વળ થઈ સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

Verse 184

देव ऊचुः । नमः परेशाय परात्मरुपिणे परात्परायापररुपधारिणे । ब्रह्मात्मने ब्रह्मरतात्मबुद्धये नमोऽस्तु तेऽव्याहतकर्मशीलिने ॥ ८४ ॥

દેવોએ કહ્યું—હે પરમેશ્વર, પરમાત્મસ્વરૂપ, પરાત્પર અને પ્રગટ રૂપ ધારણ કરનાર! હે બ્રહ્મસ્વરૂપ, બ્રહ્મમાં રત અંતર્બુદ્ધિવાળા! જેમના કર્મ અને આચરણ કદી અવરોધિત થતા નથી—તમને નમસ્કાર.

Verse 185

परेश परमानन्द परमात्मन्परात्पर । सर्वात्मने जगन्मूर्त्ते प्रमाणातीत ते नमः ॥ ८५ ॥

હે પરેશ, હે પરમાનંદ, હે પરાત્પર પરમાત્મન! હે સર્વાત્મા, જગન્મૂર્તિ, પ્રમાણાતીત—તમને નમસ્કાર.

Verse 186

विश्वतश्चक्षुषे तुभ्यं विश्वतो बाहवे नमः । विश्वतः शिरसे चैव विश्वतो गतये नमः ॥ ८६ ॥

સર્વત્ર નેત્રો ધરાવનાર તમને નમસ્કાર; સર્વત્ર વિસ્તરેલા બાહુ ધરાવનાર તમને નમસ્કાર. સર્વત્ર શિર ધરાવનાર તમને નમસ્કાર; અને સર્વત્ર વ્યાપતી ગતિ ધરાવનાર તમને નમસ્કાર.

Verse 187

एवं स्तुतो महाविष्णुर्ब्रह्याद्यैः स्वर्द्दवौकसाम् । दत्त्वाभयं च मुमुदे देवदेवः सनातनः ॥ ८७ ॥

આ રીતે બ્રહ્મા આદિ સ્વર્ગવાસીઓ દ્વારા સ્તુત થયેલા મહાવિષ્ણુ—દેવોના દેવ સનાતન પ્રભુ—એમને અભયદાન આપી પ્રસન્ન થયા.

Verse 188

विरोचनात्मजं दैत्यं पदैकार्थं बबन्ध ह । ततः प्रपन्नं तु बलिं ज्ञात्वा चास्मै रसातलम् । ददौ तद्वारपालश्च भक्तवश्यो बभूव ह ॥ ८८ ॥

વિરોચનપુત્ર દૈત્ય બલિને પ્રભુએ એક જ પગલાના સામર્થ્યથી બાંધી દીધો. પછી બલિને શરણાગત જાણીને તેને રસાતલ લોક આપ્યો; અને ભક્તવશ બની સ્વયં ત્યાં દ્વારપાલ થયો.

Verse 189

नारद उवाच । रसातले महाविष्णुर्विरोचनसुतस्य वै । किं भोज्यं कल्पयामास घोरे सर्पभयाकुले ॥ ८९ ॥

નારદ બોલ્યા—સર્પભયથી વ્યાકુળ એવા ભયંકર રસાતલમાં મહાવિષ્ણુએ વિરોચનપુત્ર માટે કયું ભોજન તૈયાર કર્યું?

Verse 190

सनक उवाच । अमन्त्रितं हविर्यत्तु हूयते जातवेदसि । अपात्रे दीयते यच्च तद्धोरं भोगसाधनम् ॥ १९० ॥

સનક બોલ્યા—મંત્ર વિના જાતવેદસ (અગ્નિ)માં જે હવિ આહુતિ થાય છે, અને અપાત્રને જે દાન આપવામાં આવે છે—એ બન્ને ઘોર છે; તે પુણ્ય નહીં, ભોગ અને બંધનનું સાધન બને છે.

Verse 191

हुतं हविरशुचिना दृत्तं सत्कर्म यत्कृतम् । तत्सर्वं तत्र भोगार्हमधः पातफलप्रदम् ॥ ९१ ॥

અશુચિ હવિથી કરેલું હવન અને અશુચિ રીતથી કરેલું કહેવાતું સત્કર્મ—એ બધું અધોલોકોમાં જ ભોગ્ય બને છે અને અધઃપાતનું ફળ આપે છે.

Verse 192

एवं रसातलं विष्णुर्बलये सासुराय तु । दत्त्वाभयं च सर्वेषां सुराणां त्रिदिवं ददौ ॥ ९२ ॥

આ રીતે વિષ્ણુએ અસુરસમેત બલિને રસાતલમાં મોકલ્યો; અને સર્વ દેવોને અભય આપી તેમને ત્રિદિવ (સ્વર્ગલોક) ફરી આપ્યો.

Verse 193

पूज्यमानोऽमरगणैः स्तूयमानो महर्षिभिः । गंधर्वैर्गीयमानश्च पुनर्वामनतां गतः ॥ ९३ ॥

દેવગણો દ્વારા પૂજિત, મહર્ષિઓ દ્વારા સ્તુત અને ગંધર્વો દ્વારા ગાનથી ગવાયેલો તે પ્રભુ ફરી વામનરૂપને પામ્યો.

Verse 194

एतद्दृष्ट्वा महत्कर्ममुनयो ब्रह्मवादिनः । परस्परं स्मितमुखाः प्रणेभुः पुरुषोत्तमम् ॥ ९४ ॥

આ મહાન કર્મ જોઈ બ્રહ્મવાદી મુનિઓ પરસ્પર સ્મિતમુખે એકબીજાને જોઈ પુરુષોત્તમને પ્રણામ કરવા લાગ્યા.

Verse 195

सर्वभूतात्मको विष्णुर्वामनत्वमुपागतः । मोहयन्निखिलं लोकं प्रपेदे तपसे वनम् ॥ ९५ ॥

સર્વભૂતાત્મા વિષ્ણુ વામનત્વને પામી, સમગ્ર લોકને મોહિત કરતાં તપ માટે વનમાં ગયા.

Verse 196

एवं प्रभावा सा देवी गङ्गा विष्णुपदोद्भवा । यस्याः स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ९६ ॥

આવી મહિમાવાળી દેવી ગંગા વિષ્ણુના પાદમાંથી પ્રગટ થયેલી છે; જેના માત્ર સ્મરણથી જ સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 197

इदं तु गङ्गामाहात्म्यं यः पठेच्छृणुयादपि । देवालये नदीतीरे सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ ९७ ॥

જે આ ગંગા-માહાત્મ્યનું પાઠ કરે અથવા સાંભળે પણ, દેવાલયમાં કે નદીકાંઠે હોય તો તેને અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે.